Beeld Reporters

Het gevecht tussen de seksenMargaret Atwood

'De heersers genieten in het geniep van hun orgieën: de strenge regels zijn er alleen voor de anderen'

2019 was een jaar dat Margaret Atwood niet snel zal vergeten: ze vierde haar 80ste verjaardag, verloor haar echtgenoot Graeme Gibson en won voor de tweede keer de Booker Prize. Dat deed ze met 'De testamenten', het langverwachte en als gek verkopende vervolg op 'Het verhaal van de dienstmaagd' uit 1985, dat een tweede leven kreeg als de wereldwijde sensatie 'The Handmaid's Tale', waarvan het derde seizoen nu op Canvas loopt. 'Een vraag als 'Hoe kan een mens zoiets gruwelijks doen?' komt al héél lang niet meer in me op.'

'Lady Oracle' is niet alleen de titel van een erg geestige roman van Margaret Atwood uit 1976, maar ook de bijnaam van Canada's meest gelauwerde en gelezen schrijfster. Check om het even welke nieuwsbron en u vindt minstens één artikel over een onderwerp waarover Atwood het drie of vier decennia geleden al had in één van haar romans, zoals milieurampen, politiestaten, in laboratoria gekweekt vlees of antibacteriële kleding. Toch beschouwt ze zichzelf allerminst als een profeet: haar boeken zijn geen toekomstvoorspellingen, maar interpretaties van het heden, zegt ze. Enkele labels die wél op haar van toepassing zijn: dichter, feminist, houthakker (ze groeide op in het noorden van Quebec), herrieschopper, handpalmlezer, geschiedenisstudent, uitvinder (google eens 'LongPen') en, op een maandagochtend in een hotel in New York, drager van oorbellen in de vorm van mini-eendjes.

- Eerder dit jaar hield de Amerikaanse societyfiguur Kylie Jenner een verjaardagsfeestje met 'The Handmaid's Tale' als thema. Wat vond u daarvan?

MARGARET ATWOOD (lachje) «Ik heb moeten opzoeken wie Kylie Jenner is: zo oud ben ik dus. Maar wat ik daarvan vond? Ik waardeer het idee, maar sommigen van mijn lezers zullen haar er wel attent op hebben gemaakt dat ze de kern van de zaak toch enigszins heeft gemist. Ach, Kylie Jenner is niet de enige: thuis heb ik een hele verzameling prullaria, gemaakt door mensen die het vast goed bedoelen. Ik heb handmaids en commanders in Lego. Ik heb een borduurwerkje met daarop 'F*CK AUNT LYDIA'. En een tijdje terug moest ik ergens spreken en werd ik hartelijk welkom geheten met 'Handmaid's Tale'-cupcakes.»

- Die u met smaak hebt verorberd?

ATWOOD «Jawel. Nogmaals: die mensen bedoelen het goed, op zo'n moment ga ik mijn neus niet ophalen voor cupcakes. Maar ik kijk met meer oprechte interesse uit naar een boek over de militaire geschiedenis van Gilead (de totalitaire republiek in 'The Handmaid's Tale', red.), dat enkele mensen op dit moment aan het schrijven zijn.»

- Jeffrey Epstein staat nu terecht voor verkrachtingen en aanrandingen. Ik kan me zonder problemen een commander Epstein voorstellen in 'The Handmaid's Tale': een machtige man met connecties in de allerhoogste kringen, die vrouwen tot seksuele slavernij verleidt.

ATWOOD «Hm, ik weet het niet. Mij lijkt Jeffrey Epstein eerder een typische figuur van de jaren 90. In 1989 is er een einde gekomen aan de Koude Oorlog, en de hele wereld sloeg toen aan het shoppen omdat het globale kapitalisme zegevierde: in die tijdgeest moet je hem zien. Jeffrey Epstein is ook niet meer dan een ordinaire playboy, terwijl de commanders van Gilead deugdzame, puriteinse figuren zijn. Althans voor de buitenwereld, want achter de schermen gebeurt er uiteraard van alles, zoals dat nu eenmaal gaat in totalitaire regimes. De strikte regels gelden alleen voor alle ándere mensen, de heersers genieten in het geniep van hun datsja, geïmporteerde Franse wijnen en orgieën.»

- Sinds de aanslagen van 9/11 wordt 'Het verhaal van de dienstmaagd' steeds meer als een voorspellend boek gezien, en u als een helderziende. Bent u blij met die erkenning?

ATWOOD «Niet echt, nee.

»Wanneer mensen bang zijn en het idee hebben dat hun wereld uit elkaar valt, worden ze vanzelf conservatiever en zijn ze geneigd om burgerlijke vrijheden in te ruilen voor een autoritaire figuur die de controle overneemt - dat is de manier waarop die lui gewoonlijk binnen raken. Dat ik het zogenaamd bij het rechte eind had in mijn boek, maakt me niet blij: ik had het liever níét bij het rechte eind gehad. En ik doe in mijn boeken niet aan voorspellingen of waarzeggerij. Het zijn eenvoudige 'Wat als?'-verhalen, meer moet je er niet van maken.

»Vorig jaar verscheen 'Fascisme - Een waarschuwing' van Madeleine Albright, (Amerikaanse minister van Buitenlandse zaken onder president Clinton, red.), een absolute aanrader. De titel is misschien niet zo goed gekozen, omdat het meer over totalitarisme dan over fascisme gaat, maar Albright legt wel zeer goed uit hoe totalitaire leiders aan de macht komen en wat je kunt doen om te vermijden dat je op een kwaaie dag in een totalitaire staat wakker wordt. Die vraag wordt me trouwens weleens gesteld als ik ergens een lezing geef: 'Wat kunnen wij doen?' Sinds 8 november 2016 (de dag waarop Donald Trump de Amerikaanse presidentsverkiezingen heeft gewonnen, red.) is mijn antwoord altijd hetzelfde: 'Misschien zouden jullie bij de volgende verkiezingen wél kunnen gaan stemmen?' Je ziet de toehoorders dan altijd met een schuldige blik applaudisseren, in de wetenschap dat ze inderdaad niet zijn gaan stemmen: ze waren over geen van de twee kandidaten enthousiast en wilden hun puurheid niet kwijtspelen door toch een stem uit te brengen.»

‘Al zolang als de mensheid bestaat, worden jonge vrouwen lastiggevallen.’Beeld Reporters

- Hoe kijkt u naar de hooggeplaatste vrouwen in de regering-Trump? Veel vrouwen zien Ivanka Trump en Kellyanne Conway, raadgevers van de president, als verraders.

ATWOOD «Ik begrijp dat veel vrouwen een hekel hebben aan Ivanka Trump en Kellyanne Conway, maar ik vind wel dat we hen als mensen moeten blijven beschouwen, niet als monsters. Er is ook niets nieuws onder de zon: in de entourage van Hitler had je best veel vrouwen.

»In de regel zijn er drie motieven om als vrouw actief deel te nemen aan een regime dat niet vrouwvriendelijk is. Eén: een oprecht geloof in het regime. Twee: opportunisme, je speelt het spel mee om je kansen om hogerop te komen niet in het gedrang te brengen. En drie: angst, want als je het spel niet meespeelt, word je uitgerangeerd, in de gevangenis gegooid of vermoord. In het Amerika van vandaag is angst lang niet zo'n grote factor als in 'echte' totalitaire staten. Om maar één voorbeeld te geven: ik denk niet dat wij in de VS mensen vergiftigen met radioactieve thee. Maar je kunt wel je baan verliezen of op een zwarte lijst terechtkomen. Daar moet je vooral niet lacherig over doen, want je weet pas hoe je zult reageren als het jou overkomt.»

- Weet u of 'Het verhaal van de dienstmaagd' en 'De testamenten' ook gelezen worden door mensen die in een theocratie leven?

ATWOOD «Wees maar zeker. Onlangs nog werd ik aangesproken door een jonge Amerikaanse van Iraanse afkomst die me zei: ''Het verhaal van de dienstmaagd', dat was het leven van mijn moeder en haar zussen in Iran net na de Islamitische Revolutie van 1979.'»

- Is dat boek te koop in pakweg Saudi-Arabië?

ATWOOD «Vreemd genoeg wel, ja.»

- En in Jemen? Of in Soedan?

ATWOOD «Geen idee. Ik weet alleen dat het in het Arabisch en in het Farsi is vertaald, de officiële taal van Iran. Zelf beheers ik die talen niet, dus ik zou je niet kunnen zeggen of er iets is aangepast of weggelaten - zulke dingen gebeuren. 't Is trouwens ook vertaald in het Russisch, niet toevallig vlak vóór Rusland de Berner Conventie heeft getekend (voluit: de Berner Conventie voor de bescherming van werken van letterkunde en kunst, red.). Ze hebben me er niet van op de hoogte gebracht, en ik ben er ook niet voor betaald. Maar de Russen waren er natuurlijk op gebrand om het te lezen, omdat ze verkeerdelijk dachten dat de boodschap luidt: 'Amerika is slecht.'»

- Hebt u sinds de publicatie van 'Het verhaal van de dienstmaagd' in 1985 iets bijgeleerd over de dictatoriale regimes die je in 'De testamenten' hebt verwerkt?

ATWOOD «Ik leer voortdurend bij. Eén van de vragen waar ik in 'De testamenten' nog niet op ben ingegaan, is hoe het moet zijn om als kind op te groeien in een repressief regime. Hoe is het als die manier van leven de enige is die je kent? Hoe was het leven voor kinderen die lid waren van de Hitlerjeugd en onder het naziregime zijn opgegroeid, of kinderen die zijn geboren nadat de communisten de macht hadden overgenomen in de Sovjet-Unie? Je kunt daar een behoorlijk goed beeld van krijgen door memoires te lezen, of een uitstekend boek als 'Het huis van de regering' van Yuri Slezkine. Ken je dat?»

- Neen.

ATWOOD «Dat is een soort biografie van een appartementsgebouw in Moskou dat begin jaren 30 is gebouwd, als onderdeel van het eerste vijfjarenplan onder Stalin. Het telde 550 appartementen en was in die tijd het grootste en meest luxueuze flatgebouw van Europa, en dus vooral bedoeld voor de top van de communistische partij, helden van het Sovjetregime en hun gezinnen. Die leefden allemaal in weelde, tot Stalin aan zijn grote zuivering begon en bewoners die uit de gratie vielen één voor één verdwenen. Dat boek illustreert goed een belangrijk kenmerk van totalitaire regimes: de terreur kan op elk moment toeslaan en het kan iedereen overkomen. Het ene moment zaten de kinderen nog Franse romans te lezen en pianolessen te volgen, het volgende zagen ze hoe hun ouders werden gearresteerd.»

EEN ANDERE MAN

- In 2018 heeft een 25-jarige man tien mensen vermoord toen hij met een bestelwagen over een druk voetpad in Toronto raasde. Achteraf bleek dat hij zich op Facebook een 'incel' noemde, iemand die involuntary celibate is, dus onvrijwillig celibatair. Dat woord lijkt recht uit één van uw romans te komen.

ATWOOD «Ja, hè? Ik was niet bekend met het fenomeen, maar sindsdien heb ik er meer over gelezen.»

- Mannen die klagen dat vrouwen geen seks met hen willen hebben, zijn er altijd geweest. Het lijkt hen een soort wettiging te geven om vreselijke dingen te doen.

ATWOOD «Er is seks genoeg beschikbaar, maar die mannen zijn niet in om het even welke seks geïnteresseerd: ze willen seks met een foto uit een glossy tijdschrift. Een vrouw van vlees en bloed is niet aan hen besteed.»

- Meer dan driekwart van de Amerikanen is van mening dat abortus onder strikte voorwaarden mogelijk moet blijven. Toch hebben maar liefst negentien staten in de VS het voorbije jaar strenge restricties of zelfs een volledig verbod uitgevaardigd. Hoe kan zoiets?

ATWOOD «De Republikeinen hebben hard gewerkt om in zoveel mogelijk staten aan het roer te staan.»

- Bij het verhoor van opperrechter Brett Kavanaugh, die werd beschuldigd van seksueel ongepast gedrag in zijn studententijd, waren er demonstranten in dienstmaagdmantels aanwezig. Het verhoor werd live uitgezonden op tv, hebt u gekeken?

ATWOOD «Ik heb er wat van gezien, ja. Die verhalen zijn niet nieuw: al zolang als de mensheid bestaat, worden jonge vrouwen lastiggevallen door dronken Brett Kavanaughs. Ik had wel het idee dat men meer naar zijn drinkgewoonten had moeten peilen. Telkens als hij daar een vraag over kreeg, gaf hij hetzelfde stompzinnige antwoord: 'Ik hou van bier.' Maar daar ging het niet om, ik wil weten of hij weleens black-outs had door te veel te drinken. Het lijkt me zeer plausibel dat hij zich de feiten niet meer kan herinneren omdat hij destijds te dronken was. Heb je ooit 'Praten met vreemden' gelezen van, euh, hoe heet hij ook weer?»

- Malcolm Gladwell?

ATWOOD «Ja. Malcolm Gladwell heeft het daarin over wat excessief drinken met je brein doet. Het is echt mogelijk dat je je niets meer herinnert, omdat je kortetermijngeheugen vanaf een bepaalde dosis alcohol begint te haperen. Met andere woorden: in zwaar dronken toestand ben je niet de persoon die je denkt geweest te zijn als je de volgende dag weer nuchter bent. Je kunt het vergelijken met religieuze visioenen: iemand kan de waarheid spreken als hij zegt dat hij iets heeft gezien, maar dat wil niet noodzakelijk zeggen dat het er ook echt was. Hetzelfde geldt voor mensen die psychedelische drugs nemen: ze kunnen je vaak in detail vertellen wat ze gezien hebben, ook al hebben ze het in werkelijkheid níét gezien.»

- Hebt u ooit geëxperimenteerd met bewustzijnsverruimende middelen?

ATWOOD «Natuurlijk! Wie denk je wel dat ik ben?»

- Hoe was dat?

ATWOOD «Nogal saai, eerlijk gezegd. Misschien lag het aan de persoon met wie ik het heb gedaan - hij was de hele tijd over zijn familie bezig. Maar ik had wel een interessante ervaring met het tapijt: dat was driedimensionaler dan anders.»

- In de roman 'Oryx en Crake' uit 2003 beschrijft u hoe een groot vleestekort leidt tot de uitvinding van een kipachtige substantie, ChickieNobs genaamd. Nu bestaat zoiets in het echt: de Impossible Burger, gemaakt van iets vleesachtigs dat in een laboratorium wordt gekweekt. Ooit geprobeerd?

ATWOOD «Ja, een tijdje geleden op een huwelijksreceptie. Heel lekker. Maar ik ben natuurlijk bejaard - mijn smaakpapillen zijn niet meer wat ze geweest zijn.»

- Heeft iets u in het op z'n einde lopende decennium werkelijk gechoqueerd?

ATWOOD «Niets. Het is wel geregeld gebeurd dat ik reageerde in de trant van 'Wauw, wie had dat gedacht?' of 'Goh, dat verklaart veel!', maar dat zijn eerder verraste reacties. Een vraag als 'Hoe kan een mens zoiets gruwelijks doen?' komt al héél lang niet meer in me op.»

- Droneaanvallen of kinderen in kooien choqueren u niet?

ATWOOD «Nee, ik heb het allemaal al eens eerder en erger gezien. Al is het natuurlijk ronduit bedroevend dat de geschiedenis zich herhaalt.»

- Is er nog hoop?

ATWOOD «Zeker wel. Om maar iets te noemen: de Democraten hebben onlangs de staat Virginia heroverd. Dat zou ertoe kunnen leiden dat het Equal Rights Amendment (over gelijke rechten voor vrouwen, red.) eindelijk wordt geratificeerd in het Congres.»

HANDEN LEZEN

- U bent eind vorig jaar 80 geworden. Wat zijn uw plannen voor de toekomst?

ATWOOD «Ik heb geen plannen: mijn plannen worden voor mij gemaakt. Jij bent een Schorpioen, Molly?»

- Klopt ja. U gelooft toch niet in astrologie?

ATWOOD «Natuurlijk wel.»

- U meent het.

ATWOOD «Astrologie is al heel oud. Ooit was kennis van astrologie een onmisbare basis als je Engelse letterkunde wilde studeren: tijdens de renaissance was het dé wetenschap. Zelf heb ik alles geleerd van een Nederlandse kunsthistorica, in 1969 was dat. Zij verdedigde de inmiddels erkende theorie dat de schilderijen van Jeroen Bosch bol staan van de astrologische referenties.»

- Ik vraag me af welk sterrenbeeld Jeroen Bosch had.

ATWOOD «Het zou inderdaad leuk zijn om dat te weten.»

- Ram?

ATWOOD «Neenee. Iets slinkser, wellicht was hij een Schorpioen, net als jij. Konden we zijn handpalm maar lezen.»

- Pardon?

ATWOOD (neemt mijn hand) «Af en toe moet je je emoties wat meer op orde zien te houden.»

- Is dat zo?

ATWOOD «Dat is zo. Ben je rechtshandig?»

- Ja.

ATWOOD «Oké. Ik zie een grote artistieke interesse in je rechterhand, maar vreemd genoeg niet in je linker.»

- En wat is het slechte nieuws?

ATWOOD «Je bent nogal koppig. En behangpapier interesseert je niet.»

- Behangpapier?

ATWOOD «Invloeden van buitenaf, zoals het weer, en de dingen rondom je. Deze diepe lijn hier vertelt me dat je erg gefocust bent op de grootste drive in je leven, je carrière. Ik zou graag ook even je vingerafdrukken bestuderen, maar daarvoor heb ik een vergrootglas nodig. Oooh... Hoelang nog vóór je de wereld overneemt, Molly?»

‘The Handmaid's Tale’ -  Canvas, woensdag 12 februari, 22.00

Margaret Atwood, 'De testamenten', Prometheus

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234