null Beeld

De herontdekking van Tobias Schiff, de Antwerpse Jood die 8 concentratiekampen heeft overleefd

Schaakkampioen, chansonnier, acteur, moppentapper, diamantair, autofreak: Tobias Schiff was het allemaal. Maar bovenal was de Antwerpse Jood een onvermoeibare getuige over de concentratiekampen. Tijdens WO II zat hij in acht verschillende kampen opgesloten. Hij schreef er ‘Terug op de plaats die ik nooit heb verlaten’ over, dat vanaf deze week opnieuw in de winkel ligt. Het boek is actueler dan ooit, zeggen zijn dochters Anny en Isabelle Schiff: ‘Rechts-extremisme en antisemitisme steken weer de kop op: vader zou zich in zijn graf omdraaien.’

'In Auschwitz beloofde hij zijn stervende vader dat hij de herinnering aan de slachtoffers levendig zou houden'

Levi, Borowski, Arnoni, Kertész, Améry, om maar vijf schrijvers van kampliteratuur te noemen, zijn niet alleen ooggetuigen, ze zijn ook goede, nee, uitstekende schrijvers. En aan dat rijtje voeg ik toe: Tobias Schiff,’ schrijft Arnon Grunberg, zelf een zoon van twee overlevenden van de Holocaust, in het voorwoord. Opmerkelijke lof: Tobias Schiff in één adem noemen naast literaire grootheden als Imre Kertész en Primo Levi? Wonderlijk, zeker als je bedenkt dat hij maar één boek heeft geschreven. En zelfs daar kan over gediscussieerd worden. ‘Terug op de plaats die ik nooit heb verlaten’ is een getuigenis over de 33 maanden waarin hij als tiener een helletocht onderging langs acht verschillende werk- en concentratiekampen, met haltes in onder meer Trzebinia, Auschwitz-Birkenau, Buna-Monowitz, Dora en Bergen-Belsen. Uitgever Hugo Franssen heeft de urenlange monologen van Schiff, die in 1999 is overleden, in 1997 opgetekend als een staccatogedicht, met korte zinnen die de lezer in een verschroeiend tempo meesleuren.

Ondanks de gruwel leest het boek als een schelmenroman. Schiff wist te overleven door een combinatie van stom geluk en duizend toevalligheden. Zijn enige verdienste bestond er naar eigen zeggen in dat hij het toeval een handje heeft geholpen. Maar hij had ook lef, charme, een koopmansgeest en een perfecte kennis van het Duits, troeven die hem uitstekend van pas kwamen. En levenslust, een eigenschap die hij na de oorlog op zijn kinderen heeft overgedragen.

Twee van hen spreken we in het Crowne Plaza Hotel aan het Rogierplein – geen toevallige keuze. Anny Schiff (69) is de oudste van de vier kinderen uit Tobias’ eerste huwelijk, toen hij na de oorlog als diamantair in Antwerpen woonde. Isabelle Schiff (43) is de enige dochter uit zijn tweede huwelijk, dat hem naar Brussel voerde. Daar begon hij een fotowinkel in het Manhattan Center aan het Rogierplein.

HUMO Waarom heeft jullie vader een halve eeuw gewacht om zijn kampmemoires te schrijven?

Anny Schiff «Het boek is een verre uitloper van ‘Monsieur S.’, een documentairefilm uit 1990 over zijn kampverleden. Papa kwam ook uitgebreid aan bod in de VTM-reeks ‘De laatste getuigen’ van Luckas Vander Taelen, die een dikke boon voor hem had. Dat er een boek uit is gepuurd, komt omdat papa zich in zijn laatste levensjaren grote zorgen maakte over de politiek. De opkomst van het Vlaams Blok vond hij verschrikkelijk. En hij liet zich niet sussen met commentaren dat het wel zou loslopen en dat de geschiedenis zich niet zou herhalen. Duitsland was in de jaren 20 een ontwikkeld land, met een verfijnde cultuur en vooraanstaande wetenschappers. Toen had niemand durven te voorspellen dat het in enkele jaren tijd in totale barbarij zou wegglijden.»

HUMO In zijn boek drukt hij zijn spijt uit dat hij jullie op jonge leeftijd met al die vreselijke verhalen heeft geconfronteerd. Hebben jullie daaronder geleden?

Isabelle Schiff «Ik besef dat hij niet anders kon. Toch was het niet makkelijk: er zijn periodes geweest dat ik er niet meer tegen kon en wegliep als hij erover begon. Ik kreeg nachtmerries van zijn verhalen. Dan zag ik papa in het kamp, samen met zijn vader en andere gedeporteerden over wie hij vaak vertelde. Ik wilde hem helpen in mijn droom, maar dat lukte niet, want het tafereel speelde zich achter een onbreekbare glazen wand af.»

Anny Schiff «Ik had een andere hardnekkige nachtmerrie: daarin stond ons huis in brand en we probeerden keer op keer wanhopig aan de vlammen te ontsnappen.

»Het was niet eenvoudig om met getraumatiseerde ouders op te groeien. Papa heeft de kampen meegemaakt, maar de hele Poolse familie van mama is uitgeroeid. Haar ouders en grootouders zijn gedeporteerd en vermoord, zij kon als enige onderduiken. Net als mijn broers en zussen ben ik er niet ongeschonden uit gekomen, we zijn allemaal bij een psychiater of therapeut in behandeling geweest.

undefined

null Beeld

undefined

'29 april 1945: Tobias Schiff (links) en zijn vriend Schloïme Klagsbald komen aan in Antwerpen.'

»Het probleem van onze generatie is dat we ons als kind hebben weggecijferd. Wat viel er te klagen? Ons leed verzonk in het niets naast de verschrikkingen die onze ouders hadden doorstaan. Moeder was daar hard in, ze kon het echt niet verdragen dat ik om iets huilde. Ik herinner me nog vakanties aan zee. Weer of geen weer, ze sleurde ons mee op kilometerslange wandelingen langs de branding. Ze heeft het nooit met zoveel woorden gezegd, maar ik ben zeker dat ze ons trainde om te vluchten, als dat opnieuw nodig mocht zijn.»


Mama naar gaskamer

De gruwel in de kampen waarvan Tobias Schiff getuige was, tart alle verbeelding. Sadistische kapo’s, willekeurige executies, uitgemergelde gevangenen die hun beulen smeken om de kogel. In Auschwitz zag hij een groep Italiaanse Joden nietsvermoedend aanschuiven voor de gaskamer. Een uur later was de groep veranderd in een stapel lijken. Hij herkende ze meteen, en zijn blik haakte zich vast aan dat ene meisje met een pop en schattige krullen. Het hele boek is een aaneenschakeling van verkillende passages, met als meest onthutsende tafereel de wake in de kampbarak bij zijn nog levende, maar ten dode opgeschreven vader.

Isabelle Schiff «Die passage is heftig, maar ook het afscheid van zijn moeder vond ik erg aangrijpend. Ze vertrokken vanuit Drancy, een Frans doorgangskamp dat je kunt vergelijken met de Dossinkazerne in Mechelen. Ze zaten drie snikhete dagen en drie nachten in beestenwagons, zonder eten of drinken, als haringen in een ton. De eerste selectie gebeurde bij hun aankomst in Silezië, in het zuiden van Polen. Vrouwen en kinderen moesten in de trein blijven, maar papa moest van de SS’ers samen met grootvader uitstappen, ook al was hij strikt genomen een jaar te jong voor de arbeidsdienst. Een stom geluk dat zijn leven heeft gered. Zijn moeder probeerde ook uit de wagon te stappen, maar een SS’er hield haar tegen en ranselde haar af met een zweep. Dat is de laatste herinnering die papa zijn leven lang heeft meegedragen: zijn moeder met een bloedende striem over haar gezicht, op weg naar de gaskamer.»

Isabelle Schiff «Hoe ouder papa werd, hoe sterker de herinneringen aan al zijn vermoorde dierbaren. In de periode rond 21 januari, de sterfdag van zijn vader, was hij thuis en in de fotowinkel ongenietbaar. Dan liep hij op alles en iedereen te vitten. Hij is zelf totaal onverwacht gestorven aan de gevolgen van een beroerte. Op 19 januari, bijna dag op dag de datum waarop zijn vader voor de gaskamer werd geselecteerd. Volgens mij kan dat geen toeval zijn.»

Anny Schiff «De gruwel was al begonnen in Antwerpen, toen zijn oudere zus Lunia werd opgepakt. Een drama, want papa aanbad haar. Ze werd op 22 juni 1942 meegenomen bij de eerste razzia in de buurt van het Centraal Station. Ze hebben haar nooit meer teruggezien. Ze hebben wel nog geld betaald aan oplichters die beweerden dat ze Lunia uit het kamp van Breendonk konden vrijkopen.

»Vader heeft nooit de volledige waarheid gekend. Lunia was die dag met een vriendin naar het Centraal Station gelopen om Victor te begroeten, een neef uit Nederland die een oogje op haar had. Victor, die de oorlog had overleefd als verzetsstrijder bij de Franse Maquis, heeft papa nooit durven te vertellen dat hij op die manier ongewild de aanleiding voor haar arrestatie was geweest. Hij woont nu in Jeruzalem en is 92 jaar oud. Zijn geheugen gaat achteruit, maar als ik de naam van papa laat vallen, schiet zijn gemoed vol. De laatste keer dat ik hem zag, liet hij me een koffertje met persoonlijke brieven zien. En wat lag er boven op de stapel? Een portret van Lunia. Hij kreeg er zeventig jaar later nog altijd tranen van in de ogen.

undefined

'Zelfs in de kampen probeerde papa de anderen te animeren. Als iedereen in de put zat, nam hij zijn mondharmonica of stak hij een sterk verhaal af'

»Na die eerste razzia is vader samen met zijn ouders ondergedoken. Ze hebben hun hele fortuin uitgegeven aan passeurs om hen naar Zwitserland te smokkelen. Zeker weten we het niet, maar wellicht waren ook zij oplichters: ze hebben hen aan de Duitsers uitgeleverd.»

HUMO ‘Terug op de plaats die ik nooit heb verlaten’ begon in 1997 met de mededeling ‘De hier verhaalde gebeurtenissen zijn waar. Ze staan onomstootbaar vast.’ Was jullie vader beducht voor negationisme?

Anny Schiff «Hij lag wakker van het schrikbeeld dat jongere generaties niet meer zouden geloven wat er in de kampen is gebeurd. Na één van zijn vele schoollezingen vroeg een leerling hem eens: ‘Hoe weet u zo zeker dat uw moeder door de nazi’s werd vermoord? U was er toch niet bij?’ Papa bleef daar kalm onder, want hij wist hoe hij met zulke provocaties moest omgaan. Maar die ervaringen sterkten hem in zijn overtuiging dat de strijd tegen het extremisme en het negationisme nooit gestreden is.

»Zo denk ik er ook over, en daarom ben ik zo blij met de heruitgave van zijn boek. Want we kunnen er niet omheen: het rechts-extremisme zit in de lift. Wilders in Nederland, Le Pen in Frankrijk, Trump in Amerika... Papa had zich omgedraaid in zijn graf als hij dat had geweten.

»In Oost-Europa steekt samen met het rechts-populisme het spook van het antisemitisme weer de kop op. Vooral in Polen, nota bene het land waar drie miljoen Joden zijn vermoord.»

undefined

null Beeld

undefined

'Anny (links) en Isabelle Schiff: 'Mama kon echt niet verdragen dat we om iets huilden. Ons leed verzonk in het niets naast de verschrikkingen die onze ouders hadden doorstaan.'

Isabelle Schiff «Papa haatte dat land. Ik heb het hem vaak horen zeggen: ‘Kon ik Polen maar in een zakdoek wringen en in brand steken!’ Dat kwam van heel diep. Wat wil je, hij stamde uit een Pools-Joodse familie die in de oorlog compleet werd uitgemoord. Door Duitse nazi’s, ja, maar het was geen toeval dat die hun uitroeiingskampen in Polen hadden opgetrokken. Het antisemitisme zat daar diep ingebakken.»

Anny Schiff «En het leeft daar nog altijd. Denk maar aan de pogingen van de Poolse kerk om Auschwitz te recupereren. Het moest een gedenkplaats voor alle slachtoffers worden, en de vermelding ‘Joden’ moest zoveel mogelijk verdoezeld worden.

»Vader is vaak in Auschwitz geweest, hij vond het heel belangrijk om de plaats te bezoeken waar zijn vader, moeder en zus vermoord waren. Ik was nog jong toen hij mij eens heeft meegenomen. Een pakkende ervaring, maar ik denk niet dat ik er vandaag nog naartoe wil. Het is een toeristische trekpleister geworden, waar bezoekers in korte broek door de gaskamers lopen. Zo respectloos, ik word daar kwaad van.»


Schaakkampioen

HUMO Arnon Grunberg roemt ‘Terug op de plaats die ik nooit heb verlaten’ als grote literatuur. Heeft het boek twintig jaar geleden ook succes gekend?

Anny Schiff «Zeker. Er zijn trouwens twee toneelbewerkingen van gemaakt. De Franse vertaling was helaas geen succes, maar het boek is wel door mijn zus Lunia in het Hebreeuws vertaald. De dochter van mijn beste vriendin, die in Amerika woont, loopt al jaren rond met plannen voor een Engelse vertaling. Wie weet komt het er na deze heruitgave wel van.»

HUMO Was het moeilijk om Arnon Grunberg te strikken voor het voorwoord?

Anny Schiff «Ja en nee. Het zit zo: ik had zelf bij uitgeverij EPO aangeklopt voor een heruitgave, want het boek was al lang niet meer beschikbaar. De twintigste verjaardag vond ik een mooie gelegenheid, en uitgever Thomas Blommaert ook, maar hij wilde wel iets extra’s. Zo is Arnon in beeld gekomen. Aanvankelijk raakte de uitgeverij niet voorbij zijn secretariaat. Maar toen ik wist dat Arnon naar Brussel zou komen voor een lezing in het literatuurhuis Passa Porta, ben ik daar naartoe gegaan met een exemplaar van de eerste druk. Na de voorstelling ben ik op hem afgevlogen. Hij heeft het boek gelezen en twee weken later kregen we de bevestiging van zijn secretariaat dat hij het voorwoord zou schrijven. Vader zou trots zijn geweest: die vechtlust en plantrekkerij heb ik van hem.

»Papa bruiste ook van de energie en de levenslust. Op de Antwerpse diamantbeurs was hij een fenomeen. Had hij ergens op de Meir een koopje gezien, dan bracht hij daar elke collega van op de hoogte: ‘Laat die kans niet liggen! Drie hemden voor de prijs van twee!’ En toen de Citroën DS in 1955 uitkwam, liep hij over van enthousiasme: iedereen moest over dat wonder van stijl en techniek gehoord hebben. Hij was trouwens dol op reizen met de DS: ik herinner me heerlijke tochten naar Brindisi, de boot op naar Griekenland, de hele Peloponnesos rond en via Kreta terug naar huis.»

undefined

'Weer of geen weer, we moesten met mama lange wandelingen op het strand maken: ze wilde ons trainen voor als we moesten vluchten'

Isabelle Schiff «Die passie voor autorijden heb ik van hem geërfd, mijn vrienden noemen me nog altijd Schumacher. Papa had veel passies, maar schaken was zijn allergrootste. Hij is zelfs Belgisch kampioen snelschaken geweest. Als kind moest ik na school altijd mee naar café Greenwich, vlak bij de Brusselse Beursschouwburg, zijn vaste schaakplek.»

Anny Schiff «Hij speelde toneel en was een geweldige muzikant. Hij kon geen noot lezen, maar hij componeerde aan de lopende band. In 1955 heeft een zangeres een internationaal concours van het Franse chanson gewonnen met één van zijn nummers.

»Hij was een geboren entertainer, hij beschikte over een onuitputtelijk arsenaal aan moppen en anekdotes. Zelfs in de kampen probeerde hij de anderen te animeren. Als iedereen in de put zat, nam hij zijn mondharmonica of stak hij een sterk verhaal af.»

Isabelle Schiff «En altijd en overal begon hij te vertellen, hij hield nooit op over de oorlog en zijn tijd in de kampen. Sommige overlevers probeerden na de bevrijding alles te verdringen, maar hij niet: hij voelde een onweerstaanbare drang om te getuigen. Zo is ‘Terug op de plaats die ik nooit heb verlaten’ er uiteindelijk gekomen. Ik denk niet dat hij zichzelf ooit als schrijver heeft gezien, het was een wapen om het vergeten te bestrijden. Papa zag het als zijn heilige plicht om de herinnering aan de slachtoffers levendig te houden. Dat had hij ook beloofd toen hij in Auschwitz afscheid moest nemen van zijn eigen vader.»

Anny Schiff «Die belofte heeft hij ruimschoots ingelost, onder meer door honderden lezingen te geven in scholen in heel Vlaanderen. Maar hoe vrolijk en vrij hij na de oorlog ook door het leven stapte, het was toch een façade. Diep vanbinnen heeft hij zijn kampverleden nooit kunnen loslaten. Schaken, musiceren, entertainen: dat waren allemaal manieren om er niet aan te moeten denken. Maar ’s avonds haalde het hem in. Hij was een slechte slaper. Hij lag uren in bed te lezen, met het licht aan en BBC World op de achtergrond. Hij wilde absoluut op de hoogte blijven van de toestand in de wereld, want je wist nooit wat er kon gebeuren.»

undefined

null Beeld

Tobias Schiff, 'Terug op de plaats die ik nooit heb verlaten', Uitgeverij EPO

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234