De hoogmis van het kookboek: seksisme tussen pot en pan

Kookboeken domineren al enkele jaren de bestsellerlijsten, en de Boekenbeurs lijkt een hoogmis voor de schrijvers ervan. Opmerkelijk: als het haute cuisine is, fun met de barbecue of een wetenschappelijk onderbouwd dieet, dan is de schrijver steevast een man. Is de auteur een vrouw, dan staat de dagelijkse gezonde maaltijd voor het hele gezin centraal.

'De consument wil altijd hetzelfde: de topchef moet een man zijn, de alledaagse kok een vrouw'

‘Gezond afvallen met de PronoKal-methode’? Een wetenschappelijk onderbouwd kookboek, mee geschreven door dokter Chris Goossens, een man. ‘Easy Vegan’? 65 snelle recepten voor meer energie van Julie Van den Kerchove, gezonde hapjes voor de hele familie. Haute cuisine? Geserveerd door mannen als Sergio Herman, Gordon Ramsay en Alain Ducasse. Evenwichtige, eenvoudig te bereiden maaltijden voor elke dag van de week? Pascale Naessens en Sandra Bekkari tonen u hoe u dat klaarspeelt. Fun met de barbecue? Wereldkampioen Jord Althuizen sjouwt met hompen vlees. Verstandig de koelkast vullen? Katrien Van De Steene doet het voor.

Op televisie is het niet anders. In ‘Lekker thuis’ en ‘SOS Piet’ vertaalde chef-kok Piet Huysentruyt – ooit goed voor een Michelinster – zijn immense vakkennis in eenvoudige tips en trucs. Legendarisch werd zijn slotvraag: ‘Wat hebben we vandaag geleerd?’ Alles aan hem straalde autoriteit uit. Zijn opvolgster Sofie Dumont – door Huysentruyt ooit vergeleken met een speler van FC Poelkapelle die de grote Lionel Messi komt vervangen – ontving in haar dagelijkse programma ‘De keuken van Sofie’ gasten bij haar thuis of ging zelf bij hen op bezoek. Uit niets bleek dat ook zij een professionele topkok is, met jarenlange ervaring bij het gastronomische restaurant Les Eleveurs in Halle.

Seksisme is meer uitzondering dan regel in de kookboekenwereld. Het huishouden is nog altijd de verantwoordelijkheid van de vrouw. Zij poetst en verzorgt iedereen, de man komt alleen in de keuken voor de ontspanning, na een dag hard werken. Of, in de woorden van foodblogger Manon Van Aerschot: ‘Als je dagelijks kookt voor gezinsleden, wordt het geassocieerd met de onbetaalde, zorgende rol van een vrouw. Als je dagelijks kookt in een restaurant is het professioneel werk, arbeid, een beroep – en we associëren geld verdienen nog altijd met de man.’

Maar in de bestsellerlijsten zwaaien de praktisch ingestelde vrouwen de plak. Zes van de tien best verkochte kookboeken van de afgelopen twee jaar komen van Pascale Naessens. In de top tien staan drie ‘Nooit meer diëten’-boeken van haar uitdaagster, Sandra Bekkari. De enige die zich in de pikorde mag mengen, is tv-kok Jeroen Meus met zijn ‘Dagelijkse kost’.

Meer dan 15 procent van de boeken die we kopen, zetten we op de keukenplank. Een paar jaar geleden was dat zelfs een piek van 22 procent. De kopers zijn vooral vrouwen, weet Johan Ghysels, directeur-uitgever van Lannoo De voorbije 25 jaar heeft hij meer dan duizend kookboeken uitgegeven.

Johan Ghysels «Vrouwen zijn vooral op zoek naar inspiratie van een rolmodel, dat zo naturel mogelijk dient te zijn. De mannelijke chefs kunnen vast prima koken, maar het mag niet te gastronomisch worden, want niemand wil iedere dag drie uur in de keuken staan ploeteren, waarna het resultaat in een kwartiertje wordt opgegeten. Vrouwen weten bovendien dat topchefs vooral zwaardere en duurdere ingrediënten in hun gerechten stoppen, en dat vermijden ze liever.»

‘Voor de vrouw is koken veel meer dan koken alleen,’ zegt de Britse Joanne Hollows, die voedingscultuur en feminisme onderzoekt.

Joanne Hollows «Het omvat ook alles van de boodschappen tot de planning, inclusief het nadenken over wie waarvoor allergisch is en wie een beloning verdient. Voor de man is thuis koken een onschuldige hobby. Hij heeft geen enkele verplichting. Voor hem is koken niet alleen een keuze, maar zelfs een kans om lol te maken of een avontuur te beleven.

»Toen ik onderzoek deed naar de kookrubriek in de Amerikaanse editie van Playboy in de jaren 50, zag ik precies hetzelfde. De man kreeg tips over hoe je ananas flambeert of pannenkoeken in de lucht gooit voor de ogen van je gasten. Het ging er niet om hoe je handig en goed kon koken, in de beslotenheid van de keuken, voor je het aan je gasten zou opdienen. Nee, het ging om spektakel en theater, waarbij mensen jou zagen koken.»


Naïef dieet

Er is nóg een rol die tradi-tioneel voor de vrouw is weggelegd. Corine Van Hellemont, van het Onderzoekscentrum voor Cultuur en Gender aan de Universiteit Gent, wijst op ons ‘gendergeloofsysteem’, waarin van mannen en vrouwen strikt afgebakende rollen worden verwacht.

Corine Van Hellemont «Eén van de rollen voor de vrouw is om mooi te zijn, en in onze westerse cultuur bovendien ook slank – en dat zo lang mogelijk. Onze moderne samenleving is misschien niet langer vijandig seksistisch, maar wel nog altijd voor een groot stuk welwillend seksistisch. Als puntje bij paaltje komt, worden vrouwen eerst op hun schoonheid beoordeeld en dan pas op hun capaciteiten.»

Hoe de vrouwen dat ideaal moeten nastreven, wordt hun verteld door mannen, want de meeste ontwerpers van diëten zijn van het andere geslacht. Ja, de populaire en een tikje naïeve dieetboeken – denk aan toppers als ‘Killerbody-dieet’ van Fajah Lourens (‘Slank in 12 weken’) en ‘Het metabolismedieet’ van Haylie Pomroy (‘Slank in 28 dagen’) – zijn van vrouwen. Maar zodra het een wetenschappelijk aura krijgt, nemen de mannen het over: ‘Broodbuik’ van cardioloog William Davis, ‘Het Dukan-dieet’ van Pierre Dukan, ‘Het paleodieet’ van Loren Cordain, ‘De voedselzandloper’ van Kris Verburgh en de diëten van Michel Montignac en Robert Atkins.

Ghysels «Als een dieet expertise moet uitstralen, gelooft de consument sneller een man. We denken aan meneer de dokter, meneer de voedingsspecialist. Merkwaardig, want in de wereld van de diëtisten en de voedingsexperts lopen uiteraard meer dan voldoende vrouwen met expertise rond.»

Dieetboeken zijn, anders dan je zou denken, over het algemeen geen bestsellers. Van ‘Killerbody-dieet’ van Fajah Lourens zijn er in twee jaar tijd vijfduizend exemplaren verkocht, een fractie van wat Naessens en Bekkari omzetten. Sterker nog, de boeken van Sandra Bekkari doen het juist zo goed, omdat ze allemaal ‘Nooit meer diëten’ heten. Ook Pascale Naessens benadrukt in interviews dat ze een gloeiende hekel aan diëten heeft. Een klassieker is van Lien Willaert, oud-presentatrice van ‘Vlaanderen Culinair’. Haar boek uit 2011 heette: ‘Mijn man is op dieet... maar hij weet het niet’.

Ghysels «Dat is een bijzonder aantrekkelijk uitgangspunt: iedere vrouw wil dat haar man wat gezonder eet, maar geen enkele man wil een pantoffelheld zijn die naar zijn vrouw of dokter luistert en op dieet gaat. Je kunt hem beter laten geloven dat hij uit vrije wil voor gezonde voeding kiest.»

Door het succes van ‘De voedselzandloper’ van Kris Verburgh was het niet zo vreemd dat er bijbehorende kookboeken zouden volgen, zoals ‘Lekker lang jong’ en ‘Het voedselzandloper kookboek’, geschreven door... vrouwen.

Ghysels «Het zou minder geloofwaardig zijn geweest als Verburgh zelf dat kookboek had geschreven. Dan zou het lezerspubliek gedacht hebben: ‘Hij is toch arts en onderzoeker? Hoe kan hij ook nog een expert in koken zijn?’

»Het duurt een hele tijd voor dat soort rolbevestigende patronen wordt doorbroken. Een vrouwelijke variant op Montignac of Verburgh zie ik niet er meteen aankomen. En omgekeerd, bij een mannelijke auteur van een alledaags kookboek denken de meeste mensen: ‘Waarom zou ik een kookboek kopen van een amateur die nooit zo goed kan koken als een professional, en ook nooit zo goed als een vrouw? Vrouwen kunnen van nature beter koken, omdat ze vaker in de keuken staan.’ Je bevestigt als uitgever wat er in de maatschappij leeft.»

Dat is nu juist wat er zou moeten veranderen, meent Joanne Hollows.

Hollows «Op scholen zouden zowel jongens als meisjes kookvaardigheden mee moeten krijgen. Maar de verandering kan ook beginnen op televisie, want die heeft meer impact en boeken volgen vaak wat er op tv komt. Nu zien we dat de mannelijke tv-koks de wereld rond mogen reizen, op bezoek bij andere culturen, en op pad met vissers en jagers, terwijl de vrouwen nog altijd in de keuken staan. Waarom krijgen vrouwen geen avontuurlijke rol?»

HUMO Kan de uitgever mee dat beeld veranderen?

Ghysels «Uitgevers proberen weleens trends te creëren, maar ze volgen ze nog vaker. De consument wil uiteindelijk dezelfde formule – de geleerde professor is een man en de alledaagse kok een vrouw. Al is het mooi om af en toe de trends op hun kop te kunnen zetten.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234