De jihad zaait uit als een kanker volgens Rudi Vranckx, de vliegende vrt-reporter

Het lijkt erop dat de Islamitische Staat wankelt. Wat volgt daarna: meer aanslagen in Europa? Krijgt het jihadisme elders voet aan de grond? Rudi Vranckx maakte er met ‘IS in het vizier’ een nieuwe reportagereeks over, en begin april verschijnt ook een nieuw boek, ‘Harde tijden’.

'De overwinning komt dichterbij, maar de nieuwe oorlogen worden al georganiseerd'

HUMO Ik hoorde het nethoofd van Canvas zeggen dat u meteen na de aanslagen van 22 maart aan haar deur stond: we moeten deze reeks nú maken.

Rudi Vranckx «Ik heb wel vaker last van zulke... impulsen (lachje). Nee: zo’n idee broeit dan natuurlijk al langer. Na Charlie Hebdo werd er luid gekakeld, over de schuldigen, over onderzoekscommissies, over dít en dát. Ik heb al een paar jaar een kleine redactie rond me en we vragen ons dan altijd af: ‘Wat kunnen wij anders doen?’ Het volstaat allang niet meer om gewoon ‘naar de oorlog te gaan’.

»Na Charlie Hebdo hebben we ‘Mijn jihad’ gemaakt voor ‘Panorama’: eindelijk lieten we de islam zélf aan het woord, in plaats van er altijd óver te praten. Na de aanslagen in Parijs en Brussel is die documentaire aan de halve wereld verkocht, van Amerika tot Saoedi-Arabië en, je gelooft het niet, Israël. Nadien zijn we doorgegaan. Na 22 maart dacht ik: ‘Als ik dít nu niet doe, ben ik niet meer relevant.’ Het was een keuze uit noodzaak.»

HUMO In ‘IS in het vizier’ probeert u het zwarte gat dat Islamitische Staat heet, zo dicht mogelijk te besluipen.

Vranckx «Ze zitten tegenwoordig overal, van de Filipijnen over Bangladesh tot Mali. Dus we hebben keuzes moeten maken: we hebben veel tijd doorgebracht in Irak, Syrië en Libië, de kern van het zwarte gat.»

HUMO Enkele jaren geleden bracht u in Humo verslag uit over een reis langs het front in Koerdistan: toen rukte IS onstuitbaar op. Nu zitten ze in de verdrukking.

Vranckx «In 2014 was het een kwestie van pompen of verzuipen: de Koerden kregen slaag, ze moesten zich voor het eerst in tien jaar terugtrekken in de bergen. Aan het haardvuur diepten veteranen – oudere mannen: ze sleepten, net als ik (lachje) wat overgewicht mee – verhalen op over hun oorlog tegen de tanks van Saddam Hoessein, die ze bij manier van spreken met een stok aanvielen. In 2014 waren ze nog een schim van de helden van weleer. Maar ze hebben standgehouden: met de hulp van de Amerikanen hebben ze IS gestopt.»

HUMO De Islamitische Staat is niet alleen een zwart gat om geografische redenen; het is ook heel moeilijk om in de geesten van de IS-strijders door te dringen.

Vranckx «Ja. Maar dat geldt soms ook voor het andere kamp. In de tweede aflevering gaan we op bezoek bij de sjiieten die aan de zijde van de Koerden Mosoel belegeren. Ik heb daar een bijzondere ontmoeting gehad met een madame die een militie leidt. Ze ging er prat op dat ze nummer 1 is op de dodenlijst van IS, ik heb geen reden om haar niet te geloven. Een moedertje van 40, misschien 45 – je ziet haar zo achter de toog van een snackbar staan – maar als je met haar op pad gaat, lijkt het alsof je in een ‘Mad Max’-film terechtkomt. Ze heeft al een tiental aanslagen overleefd, twintig van haar bodyguards zijn gesneuveld. Haar eerste man is tien jaar geleden vermoord door Al-Qaeda. Dan is ze getrouwd met de broer, en die is een paar jaar geleden vermoord door IS. Net als haar vader en haar broers.

»Tijdens het eten haalde ze plots haar gsm boven: ze vertelde dat ze foto’s bewaart van de mensen die ze heeft verloren. Maar ook van de mensen die ze zélf heeft vermoord. Ze maakt foto’s en filmpjes van alles wat ze doet. Ze bindt mensen achter de auto en sleurt ze door de straat tot ze dood zijn. Op één foto pronkt ze met een hoofd in haar handen, als een soort jachttrofee. ‘What the hell,’ denk je dan. Toen ik ernaar vroeg, legde ze uit dat haar hart dood is: ‘Ik leef alleen nog voor het bloed. Ik wil elke dag één van hén doden.’

»En dat zijn dan de goeien, hè?»

HUMO De eeuwige vraag: waar loopt de grens tussen goed en kwaad? In Tunesië sprak u met een jongen die in Libië aan de kant van IS was gaan vechten. Een andere – het had zijn broer kunnen zijn – vertrok níét en helpt nu families van foreign fighters.

Vranckx «Ik heb nog een béter voorbeeld: twee Tunesische broers van wie de ene is vertrokken en de andere niet. Ze hebben dezelfde sociaal-economische achtergrond en hebben hetzelfde religieuze onderricht gekregen. Of géén, in hun geval: de jongste broer is op eigen houtje erg religieus geworden. Hij háát zijn broer, een bekende rapper die songs schrijft over de extremisten die de geest van zijn broer hebben vergiftigd. Maar om op je vraag te antwoorden: ik begrijp nog altijd niet waarom de ene zwicht voor de giftige lokroep en de andere niet.»

HUMO Op een persconferentie hoorde ik u zeggen dat u de voorbije maanden weinig religieuze argumenten hebt gehoord.

Vranckx «Wel in het officiële discours van IS, natuurlijk, maar als je langs het slagveld op de heuvels rond Mosoel reist, gaat het niet over godsdienst. De religieuze vlaggen zijn versiering, in wezen draait het daar rond woede, haat en vergelding. In Tunesië heb ik gesproken met de moeder van een IS-strijder: ‘Hij is geen goede moslim,’ zei ze, ‘want hij doodt andere moslims.’ Dát is het meest religieuze argument dat ik heb gehoord.»

HUMO Dat standpunt kan u op Twitter op verwijten komen te staan – hashtag naïef.

Vranckx «Ik zeg niet dat het er níéts mee te maken heeft, maar religie is de vernislaag boven op de grondlaag, en de grondverf bepaalt de kleur. Daarom is het zo interessant om naar broederparen te kijken: waarom gaat de ene vechten en de andere niet? Ligt het dan aan de religie of aan de persoonlijkheidsstructuur? Of – zo onnozel is het vaak – aan de verkeerde kameraden?»

HUMO Zelfs dat is geen doorslaggevend argument: u sprak met een Antwerpse jongen die lang onder invloed van Sharia4Belgium en Fouad Belkacem stond, maar anders dan veel van zijn kameraden níét naar Syrië is vertrokken.

Vrancxk «Ik heb ook iemand ontmoet die wél uit Antwerpen is vertrokken, ook een vriend van Belkacem: hij gelóófde de verhalen die ze hem vertelden, omdat ze antwoorden boden op de issues en frustraties waar hij als puber al mee zat. Hij ging dus vechten voor de goede zaak, niet beseffende dat véchten ook effectief véchten betekende, en dat dat niet per se prettig is. Hij is snel teruggekeerd en heeft zijn leven intussen weer op de rails. Maar zal hem dat ook gegund worden? Zal hij werk vinden?»

HUMO Helaas loopt het niet altijd zo: een Belgisch meisje dat ook in Syrië heeft gezeten, waarschuwt expliciet voor foreign fighters die minder gelouterd terugkeren en hier haat en vernieling willen zaaien.

Vranckx «Het hangt er ook van af hoe lang en hoe diep je in de waanzin hebt gezeten. Hoeveel gruwel heb je gezien? Heb je eraan deelgenomen? Veel van die foreign fighters hebben iemand moeten onthoofden. Ik kan alleen maar probéren me in te beelden wat zoiets met je doet.»

HUMO In de Turkse stad Urfa sprak u met strijders die ontsnapt waren uit Raqqa. Een vrouwelijke getuige biechtte de meest gruwelijke scènes op.

Vranckx «Zij zat bij de Al-Khansaa-brigade, de vrouwelijke zedenpolitie, de iron ladies van het kalifaat. Ze vertelde hoe vrouwen verplicht werden om met een ijzeren mondstuk andere vrouwen te bijten, tot de dood toe. Ik kende de verhalen, maar ze horen vertellen door een ooggetuige is nog iets anders.»

HUMO Gelooft u na zo’n interview nog dat de mens inherent goed is?

Vranckx «Nee. Ik weet nu zeker dat het kwaad bestaat en dat het in elk van ons zit. Het is een hellend vlak waarop mensen meegesleurd worden. Hoe zou ik worden als ik een maand meedraai met een militie? Als je een paar keer aan de dood ontsnapt, verschillende kameraden verliest en dan één van hén te pakken krijgt? Wat maakt dat je spuwt en stampt, en vervolgens ook iemand achter een auto bindt? Ik geloof niet dat het antwoord godsdienst is. Laten we Rwanda, Bosnië en nazi-Duitsland niet vergeten. Pas op: ik wil echt nadenken over de rol van religie, maar ik denk dat er nooit één oorzaak is. Chaos is de omstandigheid; persoonlijke frustratie, kolonisatie en ontwrichte samenlevingen de oorzaak. Al die elementen bijeen vormen een perfect storm. Maar we mogen niet ontkennen dat die perfecte storm alleen opsteekt in landen waar islam de verbindende factor is.»


Hacken voor IS

HUMO Grote delen van Mosoel zijn intussen heroverd op IS, en het is een kwestie van tijd eer Raqqa aan de beurt komt: is de val van het kalifaat nakende?

Vranckx «Het militaire rijk van het kalifaat zal dit jaar uit zijn. Het is de vraag wat de IS-top daarna zal doen. Dat zal onder meer afhangen van welke bokkensprongen Trump maakt. Laat hij Rusland begaan? En Turkije? De Syrische Koerden willen een eigen staat: dat wil Turkije natuurlijk niet, maar Amerika zal de Syrische Koerden niet laten vallen: zij waren de enigen die vanaf het begin meevochten tegen IS.

»De sjiieten vechten nu ook aan de zijde van de Koerden, maar daar hoor ik nu al dat ze de Koerden willen aanpakken zodra ze dit varkentje gewassen hebben. Naarmate de overwinning dichterbij komt, worden de nieuwe oorlogen al georganiseerd. De onderlinge spanningen die tot de schemerzone geleid hebben waarin IS zich genoeglijk kon nestelen, zullen opnieuw oplaaien. En misschien is de oorlog nog níét voorbij: IS kan zich terugtrekken in de woestijn. Zoals ze in Libië hebben gedaan. Het jihadisme zal in elk geval niet verdwijnen. Sinds de nederlaag van de Sovjets in Afghanistan trekt een zwervende jihadkolonne de wereld rond. Als ze ergens verslagen worden, gaan ze ondergronds, om later elders op te duiken. Net als kanker kan het jihadisme uitzaaien.»

'Het kwaad bestaat: het zit in elk van ons.'

HUMO Een ander scenario: IS trekt zich terug op het internet.

Vranckx «Het virtuele kalifaat bestaat al, en het zal belangrijker worden naarmate het geografische krimpt. Daarom willen de Amerikaanse generaals Raqqa zo snel mogelijk aanvallen. Naast de trainingskampen en de commandocentra waar de aanslagen in Europa worden gecoördineerd, houdt IS daar ook propagandafabrieken draaiende. Productiehuizen die haatvideo’s en -boodschappen de wereld insturen, met de bedoeling angst te zaaien en nieuwe strijders te recruteren.»

HUMO Die strategie is bekend, maar volgens terreurspecialisten wil IS het internet ook aanwenden voor cyberterrorisme: ze zouden kunnen proberen om in te breken in de netwerken van kerncentrales. Of besturingssystemen van vliegtuigen hacken.

Vranckx «Dat is een andere mogelijkheid: ADIV, onze militaire inlichtingendienst, is druk doende om ons daartegen te beveiligen. Ik denk dat hacking een reëel gevaar is, maar specialisten zeggen mij dat IS die capaciteiten nu nog niet heeft. Ik sprak met een anonieme hacker die een onlineguerrilla tegen IS voert, en hij noemde hun mogelijkheden op dat vlak een grap: ‘They’re a joke.’ Hij is zelf geïnfiltreerd in IS en er daarna weer uitgestapt. Gewoon omdat het kon, ook voor de grap (lacht).»

HUMO Hij beweert zelfs dat hij een aanslag in Tunesië heeft verijdeld.

Vranckx «Dat zegt-ie, ja: de politie zou het netwerk net op tijd hebben opgerold.»


ogen in de lucht

HUMO De verhalen van de ooggetuigen zijn ijzingwekkend. Maar ik vond uw interview met de Amerikaanse dronepiloot nog het bloedstollendst van allemaal. Op een zakelijke, haast achteloze toon vertelt die kolonel in ruste hoe hij door zijn computerscherm recht in de ogen van zijn doelwit keek, twee seconden voor hij hem in gruzelementen knalde met een geleide raket.

Vranckx «Het interessante is dat, voorafgaand aan dat oogcontact, die dronepiloten hun doelwitten al maandenlang bespioneerd hebben. Ze leven samen met die mensen, ze ontwikkelen een haast intieme relatie, ook al is het éénrichtingsverkeer en worden ze door duizenden kilometers gescheiden. Die kolonel heeft vanaf 2014 deelgenomen aan de observatie-operaties. Hij heeft het kalifaat zien ontstaan; hij zag de executies, de martelingen, de massagraven. En hij kon niet ingrijpen: de interventies zijn pas later begonnen.»

HUMO Dat soort oorlogvoering is erg controversieel, omdat het de strijd ontmenselijkt: het is gemakkelijker om geen empathie te voelen voor een figuurtje op een computerscherm.

Vranckx «Ik heb daar geen oordeel over. Als je beslist om mensen te doden, op basis van morele overtuigingen of welke criteria dan ook, maakt het volgens mij niet uit of je de bajonet hanteert of de stuurknuppel van een bommenwerper. Sommige mensen zeggen dat drones nauwgezetter zijn, chirurgisch haast. Is dat fout? Ik vind van niet.»

HUMO Zelf hebben jullie ook een drone gebruikt – om beelden te schieten, geen IS-strijders. Die aerial shots geven de reeks een heel filmische look. Het is echt spannend.

Vranckx «‘Als zij dat mogen,’ dachten we, ‘dan wij ook.’ (lacht) Je kunt in moeilijkere omstandigheden draaien, zonder dat je het risico loopt neergeschoten te worden. Helaas is de drone in beslag genomen in Sirte. In principe mag je daar enkel filmen als je heen en terug rijdt: twee keer drie uur, om twee uur te filmen. Dat zagen we niet zitten, en daarom zijn we bij een militieleider blijven slapen. Maar toen zijn we betrapt door de militaire inlichtingendienst: we werden weggestuurd en onze drone hebben ze gehouden. De beelden hadden we er al uitgehaald, we zijn niet helemaal onnozel.»

HUMO De situatie in Sirte was hachelijk: jullie moesten van muurtje naar muurtje lopen om niet door een sluipschutter geraakt te worden. Niet zo lang geleden werd in Libië een Nederlandse fotograaf gedood, en u bent in 2012 maar net aan de dood ontsnapt in Homs: spookt dat dan door uw hoofd?

Vranckx «Sinds Homs ben ik doordrongen van het besef dat het heel snel gedaan kan zijn, maar op het moment zélf belet het me niet om te functioneren.»

HUMO Heeft Homs lang nagezinderd?

Vranckx «Ja. Zonder dat ik me ervan bewust was. Ik ben er onmiddellijk opnieuw in gevlogen, maar ik kreeg last van een hoge bloeddruk. Ik weet niet of het posttraumatische stressstoornis of iets anders was, maar de impact was groot en fysiek. Het was een intense periode. Ik maakte me gemakkelijker druk als ik het gevoel had dat ik werd tegengewerkt. Op het werk, ja. Ik maakte me sneller boos. Inwendig, ik heb nooit met dingen gegooid: dat probeer ik te vermijden. Het waren meer oprispingen, een gevoel van: ‘Kust allemaal mijn voeten.’ In discussies met bazen die er nu niet meer zijn, bijvoorbeeld (lacht).»

HUMO Omdat ze nu geen hoofdredacteur meer zijn, maar Amerika-correspondent?

Vranckx «Daar ga ik zelfs niet op in. Maar het was vaak frustrerend: ‘Wat weten jullie daar eigenlijk van?’»

HUMO Ligt er op de VRT eigenlijk een noodplan klaar voor wanneer u echt in de problemen komt?

Vranckx «Om mij te redden, of om mij te vervangen? (luide lach) Nee, zo’n plan kun je niet bedenken. Er zijn protocollen voor een risicoanalyse, maar de enige risicoanalyse die ik vertrouw, is die van mij en mijn ploeg.»

HUMO Uiteindelijk ligt de eindbeslissing – gaan we of niet? – bij de hoofdredactie. Die wordt sinds enige tijd weer geleid door Liesbet Vrieleman, met wie u een relatie hebt. Compliceert dat de besluitvorming?

Vranckx «Om evidente redenen is die beslissing naar Inge Vrancken gedelegeerd, de hoofdredacteur van ‘Het journaal’. Ik ken Inge al heel lang: dat zijn open gesprekken, ik heb het gevoel dat ik de kans krijg om mijn visie duidelijk te maken. Die is niet per se dezelfde als de hare, maar ik kan er op zijn minst deftig over praten. Verder heb ik ook goeie discussies met Steven Samyn, de hoofdredacteur duiding, en Brecht Decaestecker van de onlineafdeling. Het is ooit anders geweest.»

HUMO En die gesprekken krijgen thuis geen vervolg?

Vranckx «Nee: ik ben op dat vlak koppig genoeg om mijn eigen zin te doen. Dat is mijn territorium.»

HUMO In ‘Het huis’ biechtte u op dat u met de jaren banger bent geworden.

Vranckx «Dat wil niet zeggen dat ik minder riskante dingen doe. Integendeel: ik ga vérder, omdat ik meer ervaring heb en beter kan inschatten wat écht link is. Maar ik ben me meer dan ooit bewust van mijn eigen kwetsbaarheid. Onlangs probeerde ik op een muurtje te springen: ik ben met mijn gezicht tegen de grond gegaan, betrekkelijk pijnlijk. Ik ben niet meer de hinde van weleer: zulke beperkingen vind ik vervelend.

'Sinds ik in Homs aan de dood ontsnapt ben, besef ik dat het heel snel gedaan kan zijn, maar op het moment zélf belet het me niet om te functioneren'

»Met ‘banger dan vroeger’ bedoel ik ook dat ik vroeger zó graag wilde dat het mij niet kon schelen waar ik liep. Ik was gebiologeerd door films als ‘Apocalypse Now’ en ‘The Deer Hunter.’ De Russische roulette-scène, bijvoorbeeld, vond ik best wel cool. In zekere zin was ik zotter. Nu zal ik veel meer inschatten of ik een bepaald beeld of interview wel echt nodig heb. Ik doe niets meer puur voor de fun.»

HUMO U hebt geen kinderen: heeft dat te maken met de hachelijke omstandigheden waarin u zich begeeft?

Vranckx «Eerlijk: het heeft er niks mee te maken, het is gewoon hoe het leven gelopen is.»


desnoods pijpen

HUMO Een maand geleden heeft uw VRT-collega Jens Franssen – en niet u – de Syrische president Assad geïnterviewd.

Vranckx «Ik mocht niet binnen, dat was al heel snel duidelijk. Ik sta op de zwarte lijst van het regime. Ik was wel nauw betrokken bij de gesprekken vooraf, en ik had het graag zélf gedaan. Vanzelfsprekend: als ik alleen maar mooie, brave mensen zou willen interviewen, moet ik een andere sector zoeken. Societynieuws, misschien. (Bedenkt zich) Alhoewel (lacht).»

HUMO Franssen reisde samen met een Knack-collega naar Syrië in het zog van een Vlaams Belang-delegatie. Dewinter liet zich de aandacht en honneurs welgevallen.

Vranckx «Als je Bashar al-Assad een paar vragen voor de voeten kunt gooien, moet je dat doen. Punt. Schluss. Ook al weet je dat de antwoorden beperkt zullen zijn, net als wanneer Saddam of Osama bin Laden indertijd werden geïnterviewd. Ik heb vaak teruggedacht aan CNN-reporter Peter Arnett, die in 1991 in Bagdad zat. Achteraf mocht ik hem interviewen over zijn grote interview met Saddam: ‘Having Saddam on the air ís the news.’»

HUMO U bent na het interview in verschillende studio’s de verdediging van de VRT gaan opnemen.

Vranckx «Het zou toch ongelofelijk hypocriet geweest zijn om dat niet te doen als ik het interview graag zelf had gedaan?»

HUMO Kwatongen beweren dat u daar zat om de hoofdredactie uit de wind te houden.

Vranckx «Ik heb mijn geweten gevolgd. Ik móést dat niet doen: ik had evengoed een week in Italië kunnen gaan zitten. Maar dat zou laf geweest zijn, kleintjes.»

HUMO Er is heel wat kritiek gekomen op het interview: vond u de vraagstelling kritisch genoeg?

Vranckx «Ik oordeel niet over collega’s.»

HUMO Knack-journalist Walter Pauli heeft zich in het Leuvense studentenblad Veto met brio tegen de kritiek verdedigd. Pauli wist zeker dat één van de critici, een journalist van De Morgen, Filip Dewinter desnoods ‘gepijpt zou hebben om mee te mogen’.

Vranckx «Zelfs lós van Assad was het interessant, omdat je zicht kreeg op de merkwaardige driehoeksrelatie tussen uiterst rechts, Rusland en Syrië. De nieuwe wereldorde, met andere woorden.»

HUMO Wat denkt u als u de innige omgang tussen Filip Dewinter en het Assad-regime ziet?

Vranckx «Dat ze mekaar nodig hebben, zeker? Als je zou zoeken, zou je wellicht een soort ideologische verwantschap vinden, maar die nieuwe wereldorde lijkt me toch vooral een vorm van wederzijds opportunisme. Berekening is de lijm die Wilders, de islamhaters en Poetin bijeenhoudt. En doe Iran en Erdogan er ook maar meteen bij.»

HUMO Hij kwam daarnet al ter sprake, maar zal de verkiezing van Donald Trump een invloed hebben op die nieuwe wereldorde?

Vranckx «Hij zal Amerikaans opportunisme injecteren, zeker? Ik verwacht dat hij in eerste instantie Rusland vrij spel zal geven in de strijd tegen IS: bomb the bastards! Hij zal minder dan Obama rekening houden met collateral damage. Vandaag slaagt hij erin om tegelijk wapendeals te sluiten met de Iraakse Koerden, de Syriërs te steunen én de Turken te paaien. Maar hoelang kun je zoveel ballen tegelijk in de lucht houden, met zijn ideologie en subtiliteit? Ik vraag me ook af wat hij met Iran gaat doen. Sommigen zeggen dat Obama niks gedaan heeft, maar zes jaar geleden dreigde er elk halfjaar een bombardement: dat heeft hij aangepakt.

'Als de jihadi's ergens verslagen worden, gaan ze ondergronds, om later elders op te duiken. Net zoals kanker'

»Met Trump is Iran weer de baarlijke duivel. Daar kan de échte schade aangericht worden: de tentakels van Teheran reiken tot Bagdad, Aleppo, Beiroet en Jemen, het is haast onopgemerkt dé regionale grootmacht geworden. De ironie is dat we nu op de Amerikaanse militairen, de sabelslijpers, moeten rekenen om de stem van de rede te vertolken. Hoe conservatief ook: die mensen hebben Irak en Afghanistan meegemaakt, zij kennen de prijs van een oorlog, uitgedrukt in dollars én bodybags. Ook met de Irak-oorlog in 2003 waren het níét de militairen die de miserie hebben veroorzaakt, maar de ideologen.»

HUMO Dan zijn we in de aap gelogeerd, want de belangrijkste ideoloog van Trump, Steve Bannon, is naar verluidt geobsedeerd door een cyclisch wereldbeeld, waarbij de geschiedenis in fasen verloopt: hij zou geloven dat pas na een ‘grote zuivering’ – een wereldoorlog, pakweg – alles weer in de plooi kan vallen.

Vranckx «Dat is erg link. Het heeft lang geduurd voor we de neocons Donald Rumsfeld en Dick Cheney doorhadden, maar deze lui lijken me nog onvoorspelbaarder. Neem nu die suggesties over de afluisterpraktijken: waar hálen ze het? Maar goed: we leven niet meer in tijden waarin de waarheid ertoe doet.»

HUMO In wat voor tijden leven we dan wél?

Vranckx «Hárde tijden, toevallig ook de titel van mijn nieuwe boek (lacht).

»Trump. Wilders. Polen en Hongarije. Het verontrust mij: er waart een autoritair spook door Europa. Ik denk dat veel mensen zich verloren voelen en dat de angst zich vertaalt in woede. Ik kan in dat opzicht ‘A Rage for Order’ van Robert Worth aanbevelen: een reeks portretten van mensen die hebben deelgenomen aan de Arabische Lente, vijf jaar geleden. Ik herken daar heel wat in van de jongeren die nu voor IS gaan vechten. Velen hebben dat parcours afgelegd: van de Arabische Lente naar de jihad. Het kalifaat is een element dat orde schept in hun onzekere, criminele bestaan. En de volgers van Wilders, Orban en Trump zoeken óók naar orde in hun bestaan. Het heeft met globalisering te maken, met een gevoel van identiteitsverlies. Maken we dan een ‘cultuurkamp’ mee, zoals Bart De Wever zegt? Misschien wel, zijn analyses zijn vaak raak. Maar wat je daar vervolgens mee aanvangt is nog iets anders.»

HUMO Ik las gisteren een stukje uit 2004: u sloot niet uit dat er ook in Borgerhout terroristische cellen actief waren.

Vranckx (ironisch) «Wat ben ik toch een visionair.»

'Vorig jaar heb ik een tijdlang heel serieus overwogen om ermee te kappen.'

HUMO Dat stukje had gisteren geschreven kunnen zijn: de analyses en observaties zijn die van vandaag. Er is sindsdien niets gebeurd, lijkt het wel, maar de tijdgeest is vandaag een pak grimmiger.

Vranckx «Absoluut. Ik merk dat bij moslimjongeren: degenen die zich uitgesloten voelen, zullen zich nog meer op hun zolderkamer terugtrekken, omdat ze zich meer dan ooit moeten verantwoorden. Sinds Charlie Hebdo wordt elke keer opgeroepen: ‘Beken schuld!’ Ik kan me inbeelden dat sommigen het beu zijn om zich te moeten verantwoorden voor het crapuul. De polarisatie is verhevigd, het is mainstream geworden om te zeggen dat het hun schuld is. Is dat een reactie op wat ze dan de politiek-correcten noemen? We zitten hier in Leuven: ik kan Louis Tobback er niet van verdenken politiek-correct geweest te zijn (lacht). Ik denk dat het pamperen en het vergoelijken voorbij is sinds 9/11.»


zelfmoordpil

HUMO Zoals dat vermoeiende mantra dat we eindelijk de dingen moeten durven te benoemen, terwijl we al vijftien jaar niks anders doen.

Vranckx «Een enorm gemakkelijke retorische truc. Maar ik herinner me wel de tegenwind tegen het onderzoek van antropologe Marion van San over de link tussen ciminaliteit en etnische achtergrond: ze is afgebrand, maar ik vond dat ze gelijk had.»

HUMO In het slotwoord van uw boek noemt u Martha Gellhorn uw grote journalistieke voorbeeld. En dus niet haar echtgenoot Ernest Hemingway: een interessante keuze.

Vranckx «Hemingway is te evident en te macho.»

HUMO Dat zeggen sommige mensen ook over u.

Vranckx «Ik blijf bij mijn keuze voor Gellhorn. Weet je hoe hun relatie is stukgelopen? Dat was nadat ze allebei verslag hadden uitgebracht over de landing in Normandië, in 1944. Zij was erin geslaagd om undercover te gaan als verpleegster en had zo de landing zélf meegemaakt, hij moest het spektakel volgen vanaf een boot op zee. Toch hebben de kranten zíjn stukken gepubliceerd en niet die van haar. Die journalistieke clash van ego’s heeft uiteindelijk tot een echtelijke breuk geleid. ‘What the fuck,’ moet Gellhorn gedacht hebben: die nijdigheid herken ik wel. Gellhorns boekje over het kamp van Dachau was echt een ontdekking. Mijn exemplaar ligt in de auto, beduimeld, hele zinnen en passages onderstreept met potlood. Het is beschrijvende journalistiek, maar tegelijk heel persoonlijk: het bezorgt me nog altijd kippenvel. Voor de rest ben ik het niet helemaal eens met hoe zij de wereld ervaren heeft, maar ze was erbij op de cruciale momenten en bovendien aarzelde ze niet om haar eigen standpunten mee te geven.»

HUMO Gellhorn en Hemingway waren geëngageerde journalisten: hun berichtgeving over de Spaanse burgeroorlog was zelfs openlijk pro partizanen.

Vranckx «De geschiedenis heeft uitgewezen dat ze aan de juiste kant stonden. Het zijn andere tijden, maar je kunt niet zeggen dat mijn documentaires over IS neutraal en afstandelijk zijn. Tegelijk kan ik vinden dat het Assad-regime de grootste moordenaar in dit conflict is. Eigenlijk bedrijf ik ook heel betrokken journalistiek, zoals Gellhorn. Maar de feiten blijven heilig voor mij. Op alles moet je een ongenadig licht laten schijnen, of het je nu uitkomt of niet.»

HUMO Gellhorn was her own woman tot op het einde van haar dagen: ze slikte een zelfmoordpil toen ze 89 was.

Vranckx «Mooi, hè, je lot zo in eigen handen houden.»

HUMO Gellhorn en Hemingway waren natuurlijk ook romanciers. U hebt ooit het scenario geschreven voor een autobiografische striproman: zou u zich niet ’ns aan een roman willen wagen?

Vranckx «Ja. (Denkt na) Ik denk dat ik dat wil doen, ja, maar ik heb gewoon nog niet de tijd gehad: de wereld staat niet genoeg stil.»

HUMO U zou loopbaanonderbreking kunnen nemen: die wereld blijft ook draaien zonder u. Of is het een geval van fomo – fear of missing out?

Vranckx «Soms denk ik erover om... (Denkt na) Begin vorig jaar heb ik een tijdlang heel serieus overwogen om ermee te kappen. Tijdelijk. Of definitief.»

HUMO Waarom hebt u het niet gedaan?

Vranckx «Laten we zeggen dat er sindsdien veel veranderd is op de VRT (grijnst). Ik had het gevoel dat ik niet meer op mijn plaats zat. Ik voelde me niet meer thuis op de nieuwsdienst, kon me niet vinden in het debat zoals het toen gevoerd werd. »

HUMO Over de constructieve journalistiek die Björn Soenens beleed?

Vranckx (wuift) «Dat is één van de vele lagen van de journalistiek. Nu, die malaise was kortstondig. Nu heb ik iets om mij op te smijten, iets wat te maken heeft met de essentie van journalistiek. Misschien had ik dat gewoon nodig: ik had het gevoel dat ik te veel in de marge aan het scharrelen was. Als ik me niet kan bezighouden met hét verhaal van deze tijd, waarom zou ik het dan nog doen? Voor mij is het alles of niks.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234