De Klimaatzaak: boze burgers Stijn Meuris, Francesca Vanthielen en Nic Balthazar dagvaarden de Belgische ministers van Milieu

De vzw Klimaatzaak heeft bij het Hof van Cassatie gelijk gekregen in het proces tegen de vier Belgische ministers die bevoegd zijn voor het milieu, tot opluchting van bezielers Francesca Vanthielen, Nic Balthazar en Stijn Meuris.

'De klimaatproblemen waaien níét over. Onze kinderen en kleinkinderen zullen het zeker aan den lijve ondervinden'

Eind 2014 stuurde de vzw Klimaatzaak, een vereniging van BV’s, klimaatwetenschappers en tienduizenden bezorgde burgers, een dagvaarding naar de vier bevoegde ministers in ons land. De aanklacht: het niet-naleven van de internationale klimaatakkoorden. Maar Vlaams minister van Milieu Joke Schauvliege (CD&V) maakte er een taalkwestie van, want de zaak wordt behandeld door een Franstalige rechtbank in Brussel. Drie jaar later is die hindernis van de baan.

Nic Balthazar «Je kunt een klimaatzaak in zowat elk land beter voeren dan hier. Het gaat nu al jaren over de vraag in welke taal we recht zullen spreken. Al was het in het Albanees, kunnen we alstublieft over de inhoud praten?»

HUMO Hadden jullie de taalgevoeligheid van de Vlaamse regering, met de N-VA en CD&V aan het roer, niet zien aankomen?

Stijn Meuris «We hadden er vooraf weleens mee gelachen. Maar toen ze met allerlei strategieën en uitstelscenario’s afkwamen om de Klimaatzaak te dwarsbomen, voelde ik me écht terneergeslagen.»

Francesca Vanthielen «Ik had niet verwacht dat onze overheid in zo’n universele zaak over de taal zou vallen. De Vlaamse regering is gevestigd in het tweetalige Brussel, wij mogen hen dus wettelijk gezien in het Frans dagvaarden. Als ze daar niet mee akkoord gaat, dan moet ze maar naar pakweg Dendermonde verhuizen.»

Balthazar «Mijn broer (Tom Balthazar, gewezen schepen in Gent, red.) is jurist en waarschuwde me al: recht en rechtvaardigheid hebben niets met elkaar te maken. Als de advocaat van de tegenpartij de opdracht krijgt om de zaak te vertragen, dan zal hij alle mogelijkheden uitputten om dat te doen.»

Vanthielen «Als Sven Mary een procedurekwestie inroept om Salah Abdeslam te verdedigen, of als grote diamantairs de truken van de foor bovenhalen om hun zaak af te kopen, dan staan politici op hun achterste poten. En nu doen ze net hetzelfde! Ze hollen het gerechtelijke systeem uit.»

Meuris «We zouden een Belgisch milieubeleid moeten nastreven, maar onze vier bevoegde ministers communiceren niet eens met elkaar. Het is werkelijk absurd. We focussen vaak op het wankele traject van minister Schauvliege, maar federaal minister Marie-Christine Marghem (MR) is zo mogelijk nog erger. Om het even wie je van de straat plukt en tot minister van Milieu benoemt, zal het wellicht beter doen. Wie haar zegt dat er merkwaardig veel Engie Electrabel-medewerkers op haar kantoor rondlopen, krijgt als antwoord: ‘En dan, hier zijn toch ook mensen uit de groene beweging?’

»Het tafereel voor de klimaatconferentie in Parijs in 2015 was veelzeggend. De weken voor de conferentie moesten onze vier ministers tot ’s nachts onderhandelen over een gemeenschappelijk standpunt. Enkele dagen vóór de start kondigden ze triomfantelijk aan dat ze eruit waren geraakt. De dag waarop ze samen naar Parijs wilden reizen, kregen de anderen telefoon van Marghem: ‘Sorry, ik ga niet mee. Ik heb een vergadering met Engie Electrabel.’ Mocht je dat in een filmscenario gieten, dan zou men het afwijzen wegens te ongeloofwaardig.»

HUMO In 2019 zijn er verkiezingen en is de kans groot dat de vier ministers van het toneel verdwijnen. Kan dat een reden zijn voor die procedureslag?

Vanthielen «Dat weet ik niet. Het maakt voor ons ook niet zoveel uit. De minister mag vertrekken, want de klacht schuift automatisch door naar de opvolger.

»Onze oorspronkelijke eis was een reductie van de uitstoot van 25 procent voor 2020, maar het vonnis zal er wellicht niet vóór 2020 komen. We zullen onze eis dus nog moeten verstrengen, in overeenstemming met de afspraken in het Verdrag van Parijs.»

Balthazar «Daarom trekken we naar de rechtbank. Om te vermijden dat we in een wankel schip van verkiezing naar verkiezing varen, willen wij een beslissing afdwingen die ook voor de volgende regering geldt. Dat is wat we in Nederland hebben gezien, na de overwinning van hun klimaatvereniging Urgenda. De nieuwe klimaatwet zorgt er voor duidelijkheid en actie.»

Meuris «De klimaatproblematiek staat haaks op ons electorale systeem. Het overstijgt de termijn van een legislatuur. Daar maken onze politici handig gebruik van.»

HUMO Probeerde de Vlaamse overheid jullie ook financieel uit te putten?

Meuris «Ja, natuurlijk. Minister Schauvliege en haar kabinetschef Sam De Smedt wisten heel goed dat ze de procedureslag niet zouden winnen. Twee rechters gaven haar ongelijk en toch volhardden ze in de boosheid, tot voor het Hof van Cassatie toe. Dat is pas crimineel.»

Balthazar «Onze crowdfunding verloopt prima, maar we moeten er wel onze schouders onder blijven zetten. Er loopt een Koffie voor het Klimaat-campagne en op 27 mei organiseren we Walk for the Climate, een wandelevent in Kiewit.

»Deze groepsvordering is de grootste die ons land ooit heeft gekend. We tellen nu meer dan 35.000 mede-eisers en we hopen de kaap van de 100.000 te overschrijden. De betrokkenheid van bezorgde burgers is zo belangrijk om een moreel en maatschappelijk draagvlak te creëren.»

Vanthielen «Joke Schauvliege verkondigde onlangs nog op televisie dat onze regering goed bezig is. Dan denk ik: als je zo recht in je schoenen staat, waarom durf je dan de verdediging van je beleid niet aan in een rechtbank?»

Balthazar «Het klimaatdebat is nog te veel een schuld-en-boeteverhaal. Wie over het klimaat wil praten, moet eerst naar zichzelf kijken, zeggen ze. Toen we met de vzw Klimaatzaak startten, zei Joke Schauvliege in ‘Terzake’ op Canvas letterlijk: ‘Die elf BV’s van de Klimaatzaak rijden zelf met de auto.’ Wie ooit eens een vliegtuigreis heeft gemaakt, moet zwijgen. Ik geef toe dat ook ik ‘gezondigd’ heb, maar wat schieten we op door te zwijgen?»

HUMO Jullie advocaten moeten onweerlegbaar kunnen aantonen dat onze vier overheden te weinig doen om de klimaatdoelstellingen te halen. Kan dat?

Vanthielen «Zeker. De rapporten van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC, de klimaatorganisatie van de Verenigde Naties, red.) tonen aan dat er een reëel gevaar op ons afkomt. Onze advocaten wegen die cijfers af tegen de inspanningen van onze overheid, en de kloof is enorm. Ook de studies van het Europees Milieuagentschap en de OESO bewijzen dat ons land niet zo goed bezig is als de ministers beweren. Onze ministers hanteren hun eigen cijfers, maar wij geloven dat ze die naar willekeur en in hun voordeel hanteren.»

Meuris «Een politicus denkt in legislaturen: over tien jaar zijn ze misschien niet meer in functie, dus waarom zouden ze moeite doen? Ze lijken niet te begrijpen dat de klimaatopwarming een extreem urgente zaak is.»

Balthazar «Onafhankelijke cijfers bewijzen dat we acht keer meer moeten doen om de klimaatdoelstellingen te halen.»

Vanthielen «Tom Lenaerts bedient zich altijd van de beeldspraak van het brandende huis. Ze proberen een woningbrand te blussen met één emmer water en zeggen dan: ‘Ik heb toch mijn best gedaan?’»


Een beetje drama

HUMO Op de Vlaamse klimaattop in 2016 zei Vlaams minister-president Geert Bourgeois dat de klimaatverandering een verantwoordelijkheid van iedereen is. Begrijp je dat mensen hun motivatie verliezen wanneer ze thuis hun weckpotten staan uit te wassen, terwijl de fabriek verderop haar rookpluimen blijft uitbraken?

Balthazar «We zullen er echt niet raken door minder lang te douchen of de lichten ’s avonds te doven. Natuurlijk moeten we als burger onze verantwoordelijkheid nemen, maar wij alleen kunnen die kolossale tanker niet van koers doen veranderen.»

Vanthielen «Het gaat niet alleen over het klimaat, maar ook over de eindigheid van onze grondstoffen. We kunnen iedereen wel in een kleinere wagen dwingen, maar dan zit iedereen in de file in een kleine auto en raakt het mobiliteitsprobleem nog niet opgelost. We moeten vertrouwd raken met autodelen. Bedenk hoe vaak een auto stilstaat, als een nutteloze berg grondstoffen. Zulke kwesties kunnen we niet individueel oplossen, dat moet op grote schaal georganiseerd worden.»

HUMO De Vlaamse overheid voert naar eigen zeggen een politiek van stimuleren. Ze zetten mensen op de fiets in plaats van hen te verbieden met de wagen te rijden.

Balthazar «Ja, maar tegelijk blijven ze voor 3 miljard euro per jaar aan bedrijfswagens subsidiëren. En dan zeggen ze: ‘We hebben wel een klimaatspaarpot van 300 miljoen euro aangelegd.’»

Vanthielen «Toen de federale regering van start ging, zei Bart De Wever: ‘Over de bedrijfswagens spreken we niet.’ Intussen heeft de regering wel het mobiliteitsbudget ingevoerd: werknemers krijgen een vergoeding als ze met de fiets naar het werk komen. Waarom moet dat zo lang duren? Studies tonen al lang aan dat bedrijfswagens de samenleving enorm veel geld kosten.»

Balthazar «Zelfs het IMF, toch geen groene jongens, zegt dat de fossiele sector wereldwijd wordt gesubsidieerd met 10 miljoen dollar per minuut. Dat cijfer zegt alles.

»Wij vinden Donald Trump een grappige imbeciel, maar hij is wel de verpersoonlijking van wat er op wereldvlak gaande is. Zolang de fossiele sector zich op allerlei manieren blijft promoten en elke vorm van beterschap afremt, maakt het niet uit of we meer gaan fietsen.»

HUMO Waarom is het zo moeilijk om de kiezer van jullie boodschap te overtuigen?

Meuris «Het klimaatdossier is zo allesomvattend dat de gemiddelde burger er geen band mee heeft. Daarbovenop lijkt het nog altijd een toekomstscenario. Alleen komen we nu stilaan in het smalle spectrum waarin de gevolgen wel zichtbaar worden. Onze kinderen en kleinkinderen zullen het wél aan den lijve ondervinden. Dit waait niet over.»

'In Portugal halen ze al 104 procent van de energiebehoefte uit wind- en zonne-energie. In België zitten we nu aan 8 procent''

Balthazar «Ik zou het vreselijk vinden als ik later tegen mijn dochter of zoon zou moeten zeggen: ‘Schat, jij doet er goed aan om geen kinderen meer te maken.’»

HUMO Is dat geen te dramatische voorstelling van de zaken?

Balthazar «Ik vrees van niet. Het zijn die minimaliserende reacties die net het probleem zijn. Een lezing van de vorige directeur van het IPCC is mij altijd bijgebleven. Hij toonde de eerste klimaatmodellen, waarvan sommigen zeiden dat ze te onheilspellend waren. Zes jaar later bleken die modellen inderdaad fout te zijn, ze waren véél te optimistisch. Ze werden bijgesteld en opnieuw heetten ze ‘te dramatisch’ te zijn. Niemand schijnt te willen aanvaarden dat we nú aan de noodrem moeten trekken.

»Tien jaar geleden werd Al Gore weggezet als een doemdenker. Vandaag luiden het Pentagon en het Britse ministerie van Defensie de grootste alarmklokken. Dan weet je dat er iets ernstigs aan de hand is.»

HUMO Rechts gebruikt de angst voor vreemdelingen met succes om te groeien. Waarom kan een partij als Groen niet hetzelfde met de klimaatverandering?

Meuris «Rechtse thema’s zijn makkelijker te verkopen.»

Vanthielen «Mensen liggen wakker van de problemen die ze nu zien: files, vluchtelingen of afval op het trottoir. Het milieuprobleem is zo allesomvattend en speelt zich af op de lange termijn. Dat spreekt de kiezer minder aan.»

Meuris «Lees de commentaren op hln.be onder een stuk over het milieu. Dáár zit de echte Vlaming. Zolang die reacties daar staan, zal niemand van onze politici het voortouw nemen, want dat is hun achterban. De Vlaming loopt in een wijde boog om alles wat over klimaat en milieu gaat.»

HUMO De bekende boutade van Bruno Tobback luidt: ‘Ik weet hoe ik het klimaat kan redden, maar niet of ik dan nog herverkozen raak.’

Meuris «Zo is het maar net.»

Balthazar «Het klimaatverhaal wordt altijd zo negatief voorgesteld. Nochtans kun je een ongelofelijk mooi verhaal vertellen over een wereld met zuivere lucht, propere zeeën, toffere steden, minder verkeersslachtoffers, enzovoort. Maar je moet ook durven te zeggen dat er zoiets als een keerpunt bestaat. (Neemt een rietje en schuift het tot de helft over de tafelrand) Op dit moment valt het rietje nog niet, maar het verschuift ongelofelijk snel. De processen die nu aan de gang zijn, zullen elkaar alleen maar versterken. De ijskappen, die dienen als reflectiescherm voor het zonlicht, zijn aan het smelten, waardoor het nog sneller nog warmer zal worden. Ik ga vaak over het klimaat praten in scholen en universiteiten. Die jongeren hebben geen idee wat de tipping point-theorie is! Ze leren soms de onzinnigste dingen, maar ze krijgen niets bijgebracht over het grootste gevaar dat de mensheid bedreigt. Dat vind ik zó erg.»

HUMO Mist de groene beweging een charismatische politicus die de zaak op sleeptouw kan nemen?

Meuris «Kristof Calvo komt aardig in de buurt, maar ik zie toch vooral tristesse bij de mensen die ons klimaat moeten verdedigen. Ik voel geen passie bij Schauvliege en Marghem. Dat zijn totale miscasts.»

Balthazar «Onze opvallendste figuur is gek genoeg Vlaams minister van Energie Bart Tommelein (Open VLD). Maar twee regio’s in de wereld hebben meer zonnepanelen liggen dan Vlaanderen. Tommelein is de posterboy van de klimaatbeweging geworden.»

HUMO In het klimaatdebat heeft men het vaak over het point of no return. Wat bedoelt men daar precies mee?

Balthazar «Dat is niet het moment dat we allemaal doodvallen, wel dat we moeten toegeven dat het niet meer uitmaakt wat we doen. Als de permafrost in Siberië smelt, wat nu gebeurt, komen er enorme hoeveelheden methaangas vrij, een gas dat tot dertig keer krachtiger is dan CO2. Nu is meer dan een derde van het noordpoolijs verdwenen, in Groenland was het afgelopen winter 30 graden warmer dan normaal en in Vlaanderen was 18 april de warmste 18 april sinds het begin van de metingen. Dat zijn abnormale toestanden, maar toch worden wij altijd weggezet als alarmisten. Wel, ik heb liever een dokter die mijn problemen ernstig neemt en alles in het werk stelt om me gezond te maken, dan één die zegt: ‘Goh, het valt wel mee.’»


Nederland gidst

HUMO Hoe is de vzw Klimaatzaak eigenlijk ontstaan?

Balthazar «Expert Serge de Gheldere, Francesca en ik hadden destijds al geregeld boeiende discussies over het klimaat en de nood aan concrete actie. Toen we hoorden van Urgenda in Nederland, bekroop ons het gevoel dat we iets soortgelijks moesten doen. Kunstenaar Koen Vanmechelen nodigde ons op een dag uit bij hem thuis. Daar is het idee op tafel gekomen om een dagvaarding uit te sturen.»

Meuris «Er heerste toen een gevoel van urgentie, zeker met de klimaatconferentie van Parijs in aantocht. Die urgentie lijkt vandaag verdampt en dat speelt geweldig in ons nadeel. Er hangt bijna een sfeer van verveling rond de vzw Klimaatzaak: ‘Zeg, mannen, zijn jullie daar nog altijd mee bezig?’ Dat komt deels omdat president Trump en leiders van landen als Polen of Hongarije zich hebben teruggetrokken uit de klimaatakkoorden. Dat is een eigenaardige tendens: het probleem wordt groter, maar de aandacht kleiner.»

Balthazar «Maar het kan ook anders. Nederland was jarenlang het vieze jongetje van Europa. Nu heeft de Nederlandse regering, die toch niet bepaald uit bomenknuffelaars bestaat, de steven gewend. In een nieuwe klimaatwet heeft ze de ambitie uitgesproken om tegen 2030 te streven naar een vermindering van de uitstoot van broeikasgassen met minstens 49 procent, dat is 10 procent meer dan Europa vraagt. Ze maken hele wijken in korte tijd energieneutraal, en de bewoners betalen de rekening op lange termijn af. Die aanpak creëert werkgelegenheid, het land haalt de klimaatdoelstellingen, mensen wonen comfortabeler en je veroorzaakt een fantastische ommekeer. Dat zijn de initiatieven waarop wij zitten te wachten.»

Meuris «Wij missen hier de gave van de verandering, in tegenstelling tot wat een bepaalde partij in haar slogans beweert. Vlamingen, zelfs de progressieven, zijn aangeboren conservatief. Dat is geen waardeoordeel, het slaat ook op mij, maar in dit dossier is het bijzonder jammer.»

Balthazar «In Nederland hoorde ik een toespraak in het parlement van een liberaal, onvoorstelbaar. (Met luide, bombastische stem) ‘Wij worden wereldkampioen duurzame energie! Wij hebben de brains, wij hebben de middelen. Wij zullen de omslag maken!’ Ik dacht: alstublieft, maak die man president van de wereld.»

HUMO Intussen stijgt het aantal gereden autokilometers in Vlaanderen, het aandeel van het openbaar vervoer is met 20 procent gezakt en de filedruk ligt 40 procent hoger.

Meuris «Ik stoor me enorm aan de lethargie van onze politici. Ik heb altijd geleerd dat zij ten dienste staan van ons en niet andersom. Maar op het kabinet van minister Marghem houden de lobbygroepen uit de energiesector haar pen vast.»

Balthazar «Ik werk nu aan een filmproject over lobbygroepen. Uit mijn research blijkt hoe de fossiele sector erin slaagt om haar producten te verkopen. Het nieuwe paradepaardje heet nu natuurlijk gas, ook een fossiele brandstof, maar die hebben we volgens hen absoluut nodig voor de overgang naar hernieuwbare energie. Maar dan zit je weer voor veertig jaar vast aan gas.»

HUMO Eén van de twee advocatenkantoren die de belangen van de Klimaatzaak behartigen, Philippe & Partners, werd in 2012 gelinkt aan de schaliegaslobby en energie- en gasbedrijven zoals Electrabel.

Meuris «Ik beschouw het als een voordeel: ze kennen de weg en ze weten waarover ze praten. Het is hun taak om de klant te verdedigen en voor ons doen ze dat zeer goed. Strafpleiters verdedigen toch ook de ene week een moordenaar en de volgende week het slachtoffer van een moord?»

Vanthielen «Voor we met de vzw Klimaatzaak begonnen, hebben we contact opgenomen met verschillende advocatenkantoren. Niemand wilde met ons geassocieerd worden, uit angst klanten te verliezen. Philippe & Partners toonde als enige de moed om zich met ons te verbinden.»

Meuris «Je merkt dezelfde reflex bij bedrijven. Grote bedrijven steunen ons initiatief, maar ze staan erop dat hun donatie anoniem blijft. Voorlopig is het nog altijd niet oké om zich met naam en toenaam voor het klimaat in te spannen.»

HUMO Activiste Naomi Klein vindt dat we moeten kiezen tussen de redding van het klimaat en de redding van het kapitalisme. Maar kan de vrije markt niet de redding van het klimaat betekenen?

Vanthielen «Ik ben net bezig in het razend interessante boek ‘Donuteconomie’ van Kate Raworth. Ze haalt alle klassieke economische theorieën over winstmaximalisatie onderuit. Wie het klimaatprobleem wil oplossen, kan niet meer volgens het groeiscenario werken. We moeten het kapitalisme op een totaal andere manier bekijken. Op het World Economic Forum maken de rijkste bedrijven jaarlijks een risicorapport op. In de top vijf van de grootste bedreigingen voor de wereldeconomie staan er drie die met het klimaat te maken hebben. Ze zijn zich dus erg bewust van het probleem.»

Balthazar «Paul Hawken, lid van de denktank rond Al Gore, heeft daar heel verstandige dingen over verteld. Het kapitalisme en de onbegrensde groei heeft ons aan de rand van de afgrond gebracht. We hebben geen tijd meer om een ander maatschappijmodel uit te werken, dus moeten we het kapitalisme gebruiken om de tanker te draaien. Het moet zijn eigen wetten volgen. Zodra duurzame energie winstgevender wordt dan fossiele, zijn we gered. In Portugal hebben ze in maart 104 procent van de nationale energiebehoefte uit wind- en zonne-energie gehaald. In België zitten we nu aan 8 procent. Sommigen beschouwen de klimaatuitdagingen als een nachtmerrie, maar waarom kunnen we ze niet als een droom zien?»

HUMO De vzw Klimaatzaak neemt na de zomer wellicht een doorstart. In welke gemoedstoestand beginnen jullie daaraan?

Vanthielen «Hoopvol en ambitieus. De wereld kijkt toe, want wij zijn de tweede vereniging ter wereld die van een overheid een CO2-reductie eist die de opwarming van 1,5 graad kan vermijden. Het is aan ons om te tonen dat de uitspraak in Nederland geen toevalstreffer was.»

Balthazar «Ik voel me eerder paniekerig omdat we ons naar de afgrond laten drijven.»

Meuris «Voor mij is het begonnen als een rechtszaak uit liefde, maar die is nu voorbij. We trekken ten oorlog.»

Walk for the Climate, zondag 27 mei, Domein Kiewit, Hasselt. Info en inschrijvingen: www.klimaatzaak.eu

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234