De levenslessen van Amoz Oz: 'Mijn ouders zijn Europa uitgeschopt met geweld. Gelukkig maar'

De toestroom van honderdduizenden veelal islamitische vluchtelingen leidt in Europa tot protest en gevoelens van angst. Volgens de Israëlische schrijver Amos Oz (76) is er maar één antwoord mogelijk: probeer de ander te ontmoeten, te leren kennen.

'Als God bestaat, deel ik zijn of haar gevoel voor humor niet.'

De jongste roman van Amos Oz heet ‘Judas’ en het is, inderdaad, een boek vol verraad. Om te beginnen, zegt de schrijver zelf, is daar het verraad van de hoofdpersoon, de gesjeesde student Sjmoeël Asj. Hij onttrekt zich om onduidelijke redenen aan de liefde van zijn ouders. Sjmoeël heeft, dat kan geen toeval zijn, een revolutionaire scriptie in gedachten over Judas Iskariot, de belichaming van het verraad. En dan is daar Sjealtiël Abarbanel. Een fictieve politieke figuur, verbannen uit het Israëlische geheugen omdat hij geloofde in eenheid en broederschap tussen Joden en Palestijnen. Een verrader van de zionistische zaak.

Amos Oz «Niet zelden zijn degenen die als verraders worden gezien – dit hebben Judas en Abarbanel gemeen – juist de meest toegewijde en overtuigde types. Mensen die de moed hebben om alleen te staan.

»Deze roman is een tweekoppige provocatie, een ergernis voor zowel mensen met een christelijke achtergrond als mensen met een religieus-zionistische achtergrond. Judas geldt in de geschiedenis als de universele manifestatie van verraad. Maar vanaf het moment dat ik de evangeliën las in de kibboetsbibliotheek, ik was toen 16, was ik ongelukkig over zijn verhaal. Het kon me niet overtuigen. We weten uit andere christelijke bronnen dat hij een landeigenaar was uit de omgeving van Jeruzalem, anders dan de andere discipelen, die arme vissers uit Galilea waren. Waarom zou een welvarend man zijn spirituele vader verraden en laten doden voor dertig zilverlingen, het equivalent van 600 euro? Nog vreemder: wie zou ook maar 50 cent hebben betaald voor het aanwijzen van een man – door een kus op zijn wang – die heel Jeruzalem kende? Hij preekte op de straathoeken. Waarom werd er betaald voor die kus, beroemder dan die van Romeo en Julia? En toch is het verhaal van de zilverlingen, de kus en het verraad het Tsjernobyl van het historische antisemitisme geworden.»

- Want de christenen hebben de Joden geïdentificeerd met Judas?

Oz «Het is bijna onmogelijk om dat niet te doen met die naam: Judas, Jude. En kijk naar de renaissancekunst, ‘Het laatste avondmaal’ van Da Vinci. Elf mooie jonge mannen, met Jezus in het midden. En dan dat walgelijke insect aan de hoek van de tafel: Judas, die eruitziet als een nazicartoon van een Jood. Dat cliché heeft de Joden eeuwenlang achtervolgd.»

- En daarom besloot u Judas te transformeren van een negatief in een positief karakter.

Oz «Sjmoeël ontwikkelt zijn eigen these, om duidelijk te maken waarom Judas Jezus aan het kruis wilde hebben. Is die versie historisch realistisch? Ik weet het niet, ik was er niet bij.»

- Dan die andere verrader: Sjealtiël Abarbanel. Hij gelooft in één staat voor Joden en Palestijnen. Is dat compleet naïef, of had het gekund, als het Joodse leiderschap andere keuzes had gemaakt in de jaren voorafgaand aan 1948?

Oz «Zijn idee is aantrekkelijk, maar had het gekund? Helaas niet. Het conflict tussen de Joden en de Arabieren begon al veel eerder. Veronderstellen dat die twee partijen in 1948 als man en vrouw het bed in hadden kunnen springen, is veronderstellen dat Polen en Duitsland in 1945 één natie hadden kunnen vormen.»

- Toch zijn er ook onder de Palestijnen – met name de aanhangers van geweldloos verzet – voorstanders van ‘twee volken, één staat’.

Oz «Dat is bewonderenswaardig, maar niet verstandig. Nogmaals: kijk naar Europa. Pas na eeuwen nationalisme, haat en bloedvergieten was er ruimte voor een voorzichtige stabiliteit, gevolgd door open markten en elementen van federalisme. Maar wil je dat recept van de ene op de andere dag toepassen, dan creëer je een Joegoslavië, Irak of Syrië.»

- In Israël zelf heerst zoveel verdeeldheid dat je je soms afvraagt of het wel om één volk gaat. U beschreef eens, na een bezoek aan de stad Bet Shemesh, hoe u door Joodse immigranten uit Noord-Afrika werd bestookt met de bitterste verwijten – als Jood met Europese wortels was u voor hen bijna net zo’n vreemde als een Palestijn.

Oz «Bijna net zo’n vreemde misschien, maar er is één belangrijk verschil. Ondanks alle beschuldigingen – ik was een vijand van het volk, een verrader – kwam er geen geweld aan te pas. In plaats van me op te hangen, zoals ik volgens hen verdiende, stonden ze erop mijn drinken te betalen en mijn sigaretten aan te steken.»

- Achter de spanningen tussen bevolkingsgroepen schuilt vaak de angst dat de nationale identiteit in gevaar is, maar moet zo’n identiteit vastliggen, of kan die ook vloeiend zijn?

Oz «Natuurlijk kan die vloeiend zijn. Een nationale identiteit is geen levenloos ding. Voor mij persoonlijk is het in de eerste plaats de taal. Dat is de kern. Mijn hele erfenis is verbonden met die taal, al zijn er sommige dingen die ik liefheb en andere dingen, zoals de oud-testamentische wreedheden, die ik naar de kelder verban.»

- Als u op straat doodvalt, hebt u gezegd, wilt u dat dat in Israël gebeurt. Niet in Londen of New York.

Oz «De taal komt eerst, maar er bestaat ook zoiets als een band tussen Israëliërs. Die bevat nogal wat verbale agressie, onbeschoftheid, hysterie – wij zijn een film van Fellini, niet van Bergman – maar een band is het wel. Een mediterraans volk zijn wij, met een explosieve band met elkaar.»

- Uw buren vinden u niet zo mediterraans. In Ramallah hoorde ik Palestijnen vragen: ‘Wat doen die Joden hier, waarom gaan ze niet terug naar Europa?’

Oz «Er zijn genoeg Israëliërs die de Palestijnen definiëren als Arabieren en zeggen: ‘Ze hebben de halve wereld, waarom moeten ze per se op dit kleine stukje land wonen? Ze kunnen naar Jordanië, naar Irak, naar Noord-Afrika.’ Maar het is altijd gevaarlijk als het ene volk de bestemming van een ander wil bepalen. Mijn ouders waren geen Europeanen, ze werden Europa uitgeschopt, met geweld. Gelukkig maar, want als Europa hen niet had uitgekotst, waren ze in datzelfde Europa vermoord. Wie dan zegt: ‘Jij hoort in Europa’, zegt: ‘Jij hoort in Auschwitz.’»

- Bij ons wordt van nieuwkomers verlangd dat ze zich aanpassen: wij willen dus de identiteit van de ander bepalen. Want doen we dat niet, dan wordt het samenleven gespannen.

Oz «Dat hoeft toch niet erg te zijn? Wat is er verkeerd aan een beetje spanning? Het is een bron van creativiteit: diversiteit, debat, polemiek. Het stopt waar het schieten begint, of de steekpartij.»

- Blijft de vraag hoe Europa moet omgaan met diversiteit.

Oz «Ik kan alleen maar zeggen hoe wij dat doen: door te knarsetanden. Pluralisme is geen kwestie van eeuwige wittebroodsweken, zoals sommige kitscherige romantici het ons willen verkopen. Het is geraas en getier. En Israël laat zien dat het kan, dat ongemakkelijke pluralisme. De afgelopen honderd jaar – en dat was geen gemakkelijke periode – zijn niet meer dan vijftig Joden gedood door andere Joden vanwege politiek, religie of ideologie. Frankrijk had zijn guillotines, Amerika zijn burgeroorlog, Engeland zijn religieuze oorlogen – zo gemakkelijk is het niet.»

- Als de regering ergens zeshonderd asielzoekers wil onderbrengen, ontstaat hevig protest, want ‘de vluchtelingen zullen onze dochters verkrachten’. Anderen wijzen dan naar de statistieken: ‘Kijk, vluchtelingen verkrachten uw dochters helemaal niet.’ Maar de statistieken helpen niet tegen de angst.

Oz «Het stomste wat je kunt doen, is tegen een angstig iemand zeggen: ‘Je vrees is ongegrond.’ Zijn kinderen banger voor wolven dan voor auto’s? Mijn kinderen wel, toen ze jong waren. De wolf was het onbekende, en dus grotere gevaar. Het enige antwoord op de angst is: probeer de ander te ontmoeten en te leren kennen. Dat is een kwestie van lange adem. De mensen een leuk boekje over moslims geven is niet voldoende om hen ervan te overtuigen dat hun dochters geen gevaar lopen.»


Goddelijke humor

- In een essay schreef u: ‘De zoektocht naar zekerheid is verwant aan het vuur van de fanaticus.’

Oz «Onzekerheid is een voorwaarde voor ons bestaan. Je verlaat je huis ’s ochtends voor een gewone werkdag, maar weet je zeker dat je ’s avonds zult terugkeren? Het enige wat ons rest, is het beste te maken van de onzekerheid die gegeven is met ons bestaan.»

- En hoe zit dat met religieuze of atheïstische zekerheden? U bent geen gelovige, meen ik.

Oz «Ik heb altijd van Jezus gehouden, omdat hij zo zachtaardig is, en warm en ontroerend. Soms ook grappig. Maar als hij over universele liefde spreekt, begrijp ik niet waar hij het over heeft. Ik kan van tien of vijftien mensen houden, niet meer. En ik kan het ook niet eens zijn met Jezus’ idee van het toekeren van de andere wang. Ik heb familieleden die bevrijd werden uit de nazikampen. Niet door vredesactivisten met spandoeken en olijftakken, maar door militairen met machinegeweren.»

- En Judas?

Oz «Hij staat voor de revolutionairen die denken dat ze de formule hebben om de wereld te redden – altijd met rampzalige gevolgen. Uit het kromme hout van de mensheid kan niet iets rechts worden getimmerd, zegt de Duitse filosoof Immanuel Kant. Wie dat toch probeert, veroorzaakt rampen.»

- God, ten slotte? Jahweh?

Oz «Ik weet het niet. Ik heb geen antwoord. Als hij of zij bestaat, deel ik zijn of haar gevoel voor humor niet. Wat misschien grappig is voor God, is dat niet voor mij, nooit. Er is te veel gebeurd. Maar ik weet het niet, dat is mijn antwoord.»

© Trouw

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234