null Beeld

De Mig die in Kortrijk neerstortte: de feiten achter het boek van Tom Lanoye

4 juli 1989: om twintig voor elf in de voormiddag loopt op de dispatching van de dienst 100 in Kortrijk een overspannen noodoproep binnen. De eerste in een lange rij. Alle maken ze gewag van een luide, doffe knal, verschillende explosies en een rookpluim.

4 juli 1989: om twintig voor elf in de voormiddag loopt op de dispatching van de dienst 100 in Kortrijk een overspannen noodoproep binnen. De eerste in een lange rij. Alle maken ze gewag van een luide, doffe knal, verschillende explosies en een rookpluim. Sommige melden een mysterieus vliegtuig in donkere camouflagekleuren, dat als een donkere schaduw op 'huishoogte' over de velden vliegt.

Een paar dagen lang speelde de Koude Oorlog zich niet af langs het IJzeren Gordijn, maar op een onooglijke kavel langs een West-Vlaamse rijksweg. Het voorval is nagenoeg vergeten, leert navraag in beperkte kring, maar Tom Lanoye rakelt het op in zijn novelle 'Heldere hemel' - te geef voor wie tijdens de Literaire Lente voor meer dan 12,50 euro aan leesgerief inslaat in de deelnemende boekhandels.

José Delaere «Ik was om kwart over zeven naar Ieper vertrokken: ik werkte daar bij de dienst Openbare Werken van de provincie West-Vlaanderen. Iets na elven kreeg ik op de bureau telefoon van mijn huisarts: 'José, je moet naar huis komen. Er is iets gebeurd.' Ik was niet in paniek, nee. Ik dacht: er is een accidentje gebeurd. Een mens denkt toch niet direct aan een vliegtuig dat uit de lucht komt vallen?

»Mijn vrouw Magda had ik nog niet gehoord. Er waren in die tijd nog geen gsm's en zij was ook het huis uit: gaan winkelen met onze oudste zoon Yves - hij had nieuwe kleren nodig, of schoenen of zo. Wim - onze jongste, amper 19 - lag nog in bed toen ze vertokken. De examens waren net achter de rug - hij zat in zijn eerste jaar informatica aan de Kulak, en de vakantie was net begonnen.

»Ze hadden hem gevraagd of hij meeging, maar hij wilde blijven liggen. Dat is zijn ongeluk geweest. (Denkt na) Aan de andere kant: voor het zelfde geld waren ze alle drie thuis geweest. Dat is zo een noodlot, zeker? Wim heeft geen schijn van kans gehad.»

Van het toestel zelf schoot ook niet veel over: het was volledig uit mekaar gespat. Uit het rapport van de rijkswacht: 'Een onbeschrijfelijke wirwar van verwrongen stukken ijzer, verkoolde draadresten, radars, enzovoort.' Op bijgevoegde foto's is wel te zien hoe het staartstuk van de Mig min of meer intact is gebleven, oprijzend uit de chaos, de rode ster van het Rode Leger schitterend in de zomerzon.

Om twintig voor tien was de Flogger - zo stond de Mig-23 bekend buiten het Oostblok - voor het eerst op de radarschermen van de NAVO verschenen, boven Oost-Duitsland. Toen het toestel zijn zuidwestelijke koers aanhield, niet reageerde op radiobevelen en ten slotte het West-Duitse luchtruim binnendrong - het was de eerste keer in veertig jaar Koude Oorlog dat zoiets gebeurde - steeg de nervositeit, en er werden twee Amerikaanse F-15's de lucht in gestuurd.

Toen die de Mig onderschepten, vielen twee monden open van verbazing: 'Het toestel is onbemand, de koepel van de cockpit is wég. Net als de schietstoel.' De vluchtleiding, tot tien keer toe: 'Say what?'

In een beknopte verklaring legt Nikolai Skoeridin, de testpiloot, uit hoe hij in de ochtend van 4 juli met zijn Mig-23, een prototype van een nieuw model, was opgestegen op de militaire basis van Kolberg, een Poolse stad aan Baltische Zee.

Luttele momenten na de take-off, op 120 meter hoogte en met een snelheid van 400 kilometer per uur, loopt het fout: de piloot hoort een luide knal aan zijn linkerkant. Hij verliest bruusk hoogte, als in een luchtzak: de straalmotor van zijn Mig geeft de geest. Na tien seconden gebruikt hij - met permissie van zijn bevelhebber - zijn schietstoel.

Terwijl zijn parachute opengaat, ziet hij een zwarte rookpluim aan het uiteind van het toestel. Hij is ervan overtuigd dat het in de Baltische Zee zal crashen. Wat Skoeridin níét ziet, aan zijn valscherm bengelend, is dat de motor van de Mig opnieuw aanslaat, waardoor het toestel opnieuw hoogte en snelheid wint en zijn vlucht voortzet, in zuidwestelijke richting.

Jean-Marie Coppens (eerste subsituut Kortrijk) «Die Amerikaanse F-15's zijn de Mig de hele tijd blijven volgen. Ze hadden hun bewapening op scherp gesteld, klaar om in te grijpen als dat nodig was: de Mig vloog richting Rijsel, een miljoenenagglomeratie. Als je in Bellegem in de richting van Frankrijk kijkt, zie je in de verte de eerste buitenwijken van Rijsel.

»Was het daar neergestort, dan zou de ramp nog veel groter geweest zijn. Maar ze durfden het niet neer te schieten, omdat men niet wist hóé het bewapend was. Om die reden heerste er na de crash ook paniek. Iedereen ging ervan uit dat er effectief kernwapens aan boord waren: het worstcasescenario. Vandaar dat men zo'n grote perimeter had ingesteld en 150 mensen had geëvacueerd.»

Dat heet dus: een verkeersongeval. Maar door de nucleaire nervositeit en de diplomatieke gevoeligheden - Michail Gorbatsjov had wel al zijn hervormingspolitiek doorgedrukt, maar de Koude Oorlog was formeel nog niet ten einde - was het een verkeersongeval met geopolitieke consequenties. Dat ondervond ook substituut Coppens.

Coppens «In het begin waren alleen de brandweer, de rijkswacht en wij ter plekke. Daarna kwam het leger. Met véél manschappen. Dan het parket-generaal. En dan de minister van Binnenlandse Zaken, Louis Tobback, vergezeld door zijn kabinetschef Johan Vande Lanotte, toen nog met haar tot op de schouders. Er hing spanning in de lucht. Dan besef je natuurlijk: dit is geen gewoon accident.»

Wie het dikke dossier over de Mig-23 doorbladert, zal een roze mapje vinden met daarop de titel 'Schadevergoedingen'. Dat mapje bevat onder meer een rapport van een expertisebureau uit Brussel.

HUMO Volgens dat document hebt u op donderdag 6 juli al onderhandeld over de schadevergoeding: het stof was amper gaan liggen.

Delaere «Die stonden hier ineens aan de deur, in opdracht van de Russische ambassade. Zegden ze. Ze hebben ons toen een voorstel gedaan in het bijzijn van onze verzekeringsagent, die erop aandrong dat we die som zouden aanvaarden. Hij zei dat we nooit zoveel zouden krijgen als we zouden procederen.»

Het expertiserapport stelt vast dat het huis volledig verwoest is, en vermeldt ook de som geld die de schade moet vergoeden: 21.624.000 oude Belgische franken, waarvan 10.500.000 frank als morele schadevergoeding.

Delaere «Maar dat bureau werkte niet voor de Russen. Ze waren op eigen houtje naar hier gekomen, in de hoop dat ze de opdracht zouden binnenhalen. Wat ze niet gelukt is: alle onderhandelingen moesten via Buitenlandse Zaken verlopen.»

Delaere «Onze straat bleef zeker een week afgesloten, misschien zelfs veertien dagen. Pas daarna kon ik er naartoe met mijn broers en zussen, om te zien of we nog iets konden recupereren. Maar het was allemaal hopeloos verloren. Hier en daar vonden we wat papieren, maar het had intussen geregend en ze waren onleesbaar. Het huis was met de grond gelijkgemaakt, op de keldergarage na.»

Coppens «Ik heb ik de familie Delaere uitgenodigd op mijn kabinet, samen met hun advocaat: ze tekenden een document voor ontvangst en ze kregen een cheque mee naar huis. Het grootste deel van die 21 miljoen frank was voor hen, ja (20.093.646 frank, volgens het dossier, red.). Ze waren daar blij mee. Of beter: opgelucht.

»Van een Belgische rechtbank hadden ze nooit zoveel gekregen. Het was een huis met een zekere vetusteit, en bij een dodelijk ongeval van een kind kreeg je in die tijd hoogstens een paar honderdduizenden franken. Nee, de familie Delaere is correct vergoed: ze hebben er zelfs een nieuw huis mee kunnen bouwen. Op dezelfde plek.»

HUMO Denkt u nog vaak aan uw zoon?

Delaere «Ja, elke dag als ik naar die foto kijk (keert zich om naar een groot portret op de kast). Hij verandert niet, hè?»

HUMO Bent u ooit benaderd door de Russische overheid?

Delaere (knikt) «Iemand van de ambassade is ons kort na het ongeval - misschien de dag zelf nog - komen bezoeken. Die mens was vriendelijk en schappelijk. Hij had ook een boodschap van de piloot bij zich. Hij - hoe zal ik het zeggen - bood zijn verontschuldigingen aan.»

undefined

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234