‘Dat seks mannen vaak zo relaxt en minder angstig maakt dat ze meteen in slaap vallen, is een effect van het knuffelhormoon.’Beeld Erik Smits

Feest van het boekPeter Bos

‘De missionarishouding is waarschijnlijk zo populair omdat we elkaar kunnen aankijken’

Niets beter dan een goed boek tijdens het binnenblijven. Nu u dit jaar geen hele rugzak kunt volstouwen op de Boekenbeurs, zal u elders leesvoer moeten inslaan. Humo helpt u alvast op weg met enkele tips! Vandaag: ‘Verbonden’ van biopsycholoog Peter Bos.

Dit artikel verscheen op 20 oktober 2020 in Humo.

Als covid-19 ons ergens van bewust heeft gemaakt, is het dat we op elkaar zijn aangewezen. Het is, zegt biopsycholoog Peter Bos, een besef waar mensen niet per se blij van worden in onze samenleving. We hebben een afkeer van afhankelijkheid. Het is zwak, vinden we. Terwijl onze hele biologie, legt Bos in zijn boek 'Verbonden' vrolijk uit, ons klaarmaakt om voor elkaar te zorgen en banden aan te gaan. We zijn ervoor gemaakt.

HUMO In de inleiding vertelt u dat u op uw 20ste lymfeklierkanker kreeg.

PETER BOS «Ja. In mijn geval is het heel simpel: zonder anderen had ik niet geleefd. Dat geldt in feite voor iedereen, alleen hebben we het gevoel dat we alles zelf in de hand hebben: tenslotte betalen we de dokter voor zijn diensten, en als die ons niet bevalt, kunnen we naar een andere arts gaan. Toen ik ging studeren en het huis uit was, dacht ik ook: nu kan ik het allemaal wel alleen. Dan komt het heel hard aan als je heel ziek wordt en keihard teruggeworpen wordt op de hulp van anderen en de steun van je ouders.

»Toen ik voor de eerste keer vader werd, bleek mijn dochtertje het syndroom van Down te hebben. Voor de steun die we krijgen voor haar, zijn we ook heel dankbaar. Mijn levensloop zal mijn denken zeker gevormd hebben.»

HUMO U bestudeert de effecten van hormonen als oxytocine, endorfine en testosteron op onze hersensystemen die verantwoordelijk zijn voor bescherming, verzorging en verlatingsangst. Die hormonen bepalen dus ons gedrag en de kwaliteit van onze relaties?

BOS «Dat doen ze voor een substantieel deel, ja, al stuur en reguleer je je gedrag natuurlijk ook voor een stuk door de ideeën die je hebt. Je bent geen ongeleid projectiel dat door hormonen gestuurd wordt. Maar we mogen in deze tijd, waarin we denken dat alles en iedereen maakbaar is, niet vergeten dat die hormonen nog steeds een ontzettend belangrijke rol spelen.»

HUMO Ze bepalen mee ons gedrag, maar onderzoek wijst uit dat ons gedrag ook onze hormonen en neurale systemen kan beïnvloeden.

BOS «Klopt. We weten heel veel over hoezeer negatieve ervaringen de werking van de hersenen beïnvloeden. Het bekende onderzoek bij Roemeense kinderen die onder dictator Nicolae Ceausescu in weeshuizen zaten, bewijst dat de extreme aanmaak van het stresshormoon cortisol - door de mishandeling, het seksueel misbruik en de verwaarlozing - echt littekens nalaat in de hersenen. Daardoor werken de circuits die betrokken zijn bij de waarneming van gevaar en dreiging, de emotionele reacties en de reacties op beloning niet meer naar behoren en gedragen ze zich anders. Ze schrikken bijvoorbeeld van elke aanraking, en ze hebben veel meer nodig om beloning te ervaren dan anderen. Stiekem roken in het fietsenhok is niet genoeg. Pas als ze een auto pikken en met 140 km per uur over de snelweg racen, voelen ze iets. Vaak zijn de hersenen van kinderen met een stressvolle jeugd ook kleiner, en zijn de verbindingen tussen hun hersengebieden minder sterk ontwikkeld.

»Onderzoeken naar de invloed van positieve situaties op de hersenen zijn er veel minder. We weten alleen dat sociale relaties en een gevoel van verbondenheid een heel belangrijke beschermende factor is, die zulke littekens op de hersenen voorkomt en - afhankelijk van hoe lang en hoe erg de mishandeling was - kan repareren. Als heel negatieve ervaringen de hersenen beïnvloeden, zullen heel positieve situaties dat ook doen.»

EEN ECHT WATJE

HUMO Ik was wel blij dat u, ook al bent u biopsycholoog, niet de sociobiologen volgt die zeggen dat vrouwen hormonaal voorbestemd zijn om thuis voor de eieren en de warmte te zorgen, terwijl de mannen zich amuseren met hun zaad over de aardbol te verspreiden.

BOS «Ik zag wel net in je boekenkast 'Sletvrees' van Sunny Bergman staan. Ik moet zeggen dat ik - hoezeer ik haar ook waardeer - me stoor aan feministen die veertig jaar biologisch onderzoek van tafel vegen en zeggen dat het verschil tussen mannen en vrouwen zo goed als uit te gommen is. Dat is gewoonweg niet waar.»

HUMO U zegt wel dat mannen evengoed kunnen zorgen als vrouwen.

BOS «Door de werking van hormonen tijdens de zwangerschap worden de hersenen van moeders natuurlijk wel geprepareerd om beter te kunnen zorgen. In die zin lopen ze een stap voor op mannen. Maar wat we ook zien, is dat bij mannen die zorgen het testosteronniveau sterker daalt dan bij mannen die dat niet doen. Bovendien wordt bij lichamelijk contact met hun kind ook bij hen oxytocine aangemaakt, het zogenaamde knuffelhormoon dat affectie en gevoel van verbondenheid aanwakkert. Met andere woorden: hoe meer mannen zorgen, hoe meer ze er geschikt voor worden.»

HUMO Maar stellen dat de rolverdeling bij het zorgen een mythe is, zoals u doet, gaat wel ver.

BOS «Ik wil alleen zeggen dat onze biologie nooit een excuus mag zijn om je te kunnen gedragen op een manier die jou goed uitkomt. Dat er een biologisch verschil is, betekent niet dat het zo 'hoort' te zijn. De vrouw 'hoort' niet de verzorgster te zijn en de man is niet per definitie een geboren vechtersbaas - iets wat boeken met titels als 'Testosteron Rex' suggereren. Als ik zulke titels lees, denk ik altijd: waarom? De dingen zijn veel genuanceerder dan dat.»

HUMO U bent inderdaad níét geboren als vechtersbaas, las ik.

BOS «Nee, maar als ik in een minder lieve omgeving was opgegroeid, had ik dat best kunnen worden. Al speelt mijn aanleg ook wel een rol.»

HUMO Uw testosteronwaarde ligt net boven de mannelijke ondergrens.

BOS «Ja, al is niet duidelijk in hoeverre dat het gevolg is van mijn chemokuren. Nu, ik denk inderdaad dat ik sowieso al niet iemand was met een hoge testosteronwaarde. Als kind snapte ik de lol van vechten en competitie niet.»

HUMO En dat jongens het leuk vonden diertjes te mollen, stuitte u tegen de borst.

BOS «Ja, ik was echt een watje (lacht)

HUMO En u wilde al heel jong kinderen.

BOS «Voor mij is dat altijd vanzelfsprekend geweest, en daar zullen niet alle mannen zich in herkennen. Aan de koffieautomaat hoor je hen kinderen meestal 'gedoe' noemen. Maar dat is natuurlijk ook omdat het in ons culturele plaatje voor een man niet cool is om kinderen leuk te vinden. Als ik de aanzet geef en iets positiefs over mijn kinderen zeg, halen ze vaak wél opeens hun gsm met babyfoto's boven.

»Je hebt wel gelijk dat onze hormonen ook daarin een rol spelen. Testosteron lijkt je niet al te zorgzaam te maken, blijkt uit studies met vaders en kinderen. Vaders die veel testosteron hebben, zijn minder gevoelig ten opzichte van hun kinderen en geven zelf aan minder bij te dragen aan de zorg.»

HUMO Een bekende theorie zegt dat een veilige hechting als kind belangrijk is om je later prettig te kunnen verbinden met anderen.

BOS «Ja. Ouders van kinderen die veilig gehecht zijn, hebben hogere oxytocinewaarden in hun bloed dan ouders van onveilig gehechte kinderen. Kinderen met hechtingsproblemen lijken ook minder gevoelig voor oxytocine en juist gevoeliger voor het stresshormoon cortisol.»

HUMO De theorie zegt ook dat vooral de hechting met de moeder cruciaal is. Daardoor kregen moeders van kinderen met problemen lang steevast de schuld.

BOS «Dat is écht een mythe. Hechting is ontzettend belangrijk, maar dat dat per se een hechting met de biologische moeder moet zijn, klopt niet. Daarin zijn wij veel flexibeler dan andere diersoorten. Dat is juist zo handig. Daardoor kan een vervangmoeder je even goed koesteren en kun je je partner of oma inschakelen om mee te helpen als het je te zwaar wordt. We kunnen allemaal zorgen.»

HUMO Dat we dat kunnen heeft te maken met ons zoogdierenbrein, een stuk hersenen dat reptielen niet hebben. Die leggen hun eieren en zijn weg. Zoogdieren moeten zogen en zorgen voor hun nageslacht en hebben daarvoor hersendelen moeten ontwikkelen.

BOS «Ja: het limbisch systeem. Dat maakt ons zorggedrag mogelijk en maakt dat we bijvoorbeeld reageren op geluidjes van baby's, dat we hen voeden en warm houden. In dat hersendeel zit ook de angst die we voelen bij verlating, dezelfde angst die kuikentjes achter hun moeder doet aanlopen. Het limbisch systeem geeft een sociale betekenis aan de basisemoties van het reptielenbrein, zoals lust, angst en agressie. Een hagedis bijt reflexmatig van zich af uit lijfsbehoud, terwijl een moederrat dat doet om haar jongen te beschermen. Het derde deel van onze hersenen, het 'nieuwe zoogdierenbrein' of de neocortex, zorgt ervoor dat we taal kunnen gebruiken, plannen kunnen maken en kunnen reflecteren op onszelf.»

HUMO Het oude zoogdierenbrein, meer precies de amygdala, maakt dat we opspringen als we een kind horen huilen. De nieuwere prefrontale cortex hebben we nodig om ons zorggedrag te verfijnen.

BOS «Klopt. Een emotionele reactie is niet altijd de beste. Daarom is het handig dat je erover kunt nadenken en je gevoel kunt sturen. Dan kom je bijvoorbeeld tot de conclusie: ik moet nu even een stap opzij zetten en mijn partner het werk met mijn kind laten doen, want in deze toestand begin ik er misschien tegen te schreeuwen.»

HUMO Volgens de Amerikaanse onderzoeker Celeste Kidd hebben we onze grote hersenen te danken aan het zorgen.

BOS «De sociale mens had een groter brein, waardoor de hoofden van baby's zo groot waren dat ze prematuur geboren moesten worden. Om hulpeloze baby'tjes te kunnen verzorgen, heb je een hoop intelligentie nodig. Zeker wanneer je dat niet alleen doet, maar met de hulp van je omgeving. Dan moet je samenwerken en emoties en intenties van anderen kunnen herkennen. Die nood aan intelligentie maakte onze hersenen, en dus ons hoofd, nóg groter, waardoor baby's nog eerder geboren werden en verzorgers nóg intelligenter moesten worden. Zo is er een sneeuwbaleffect opgetreden. Ik vind het een charmant idee dat we het denken te danken hebben aan zorgen in plaats van andersom.»

‘Ik zie mezelf als een toegewijde vader, maar ik weet niet of mijn kinderen in de sloppenwijken van Rio de Janeiro lang zouden leven met een vader met zulke lage testosteronwaarden.’Beeld Erik Smits

MISSIONARISHOUDING

HUMO We hadden het al even over oxytocine, het ondertussen hippe knuffelhormoon dat we aanmaken als we elkaar aanraken, vrijen, masseren of oogcontact hebben. Als er één stofje is dat ons helpt te zorgen en ons aan elkaar bindt, is het dat wel.

BOS «In ons beloningssysteem zitten veel oxytocinereceptoren, waardoor de minste hoeveelheid ervan ons al een goed gevoel kan geven. Van zorgen en aanraken worden de anderen, maar ook wijzelf blij. Het vermindert ook de activiteit van de amygdala, de alarmbel die ons wijst op gevaar, waardoor we minder waakzaam worden en anderen sneller vertrouwen. Oxytocine maakt dat koppels positiever communiceren tijdens een conflict. Het onderdrukt stress.»

HUMO Als we in deze coronatijd dus iedereen een neusspray met oxytocine geven, zouden we deze hel beter doorkomen?

BOS «Helaas werkt zo'n spray maar een uur, maar in principe zou je er een heel eind mee kunnen komen. Al kan je net zo goed je huisdier eens knuffelen. Er zijn zoveel manieren om oxytocine op te wekken. Elkaar diep in de ogen kijken werkt ook.»

HUMO Kunnen we dan een nieuwe lockdown draaglijker maken door elkaar vaak diep in de ogen te kijken?

BOS «Elkaar of een huisdier: dat maakt niet uit. Zelfs een teamvergadering via de computer helpt, als je maar in de camera kijkt. Dat tijdens seks de missionarishouding zo populair is, heeft waarschijnlijk ook te maken met het feit dat we elkaar dan kunnen aankijken en er nog meer oxytocine vrijkomt. Volgens de Amerikaans-Nederlandse bioloog Frans de Waal is dat waarom naast ons alleen de bonobo's - een diersoort die net als wij erg sociaal en coöperatief is - in de missionarishouding seks hebben.

»Dat seks mannen vaak zoveel meer relaxt en minder angstig maakt dat ze daarna meteen in slaap vallen, is ook een effect van oxytocine.»

HUMO Oxytocine wordt weleens de monogamiedrug genoemd.

BOS «Ja. Bij woelmuizen heb je een monogame en een polygame soort, en oxytocine blijkt een belangrijke rol te spelen in het verschil tussen die twee families.»

HUMO Uit een test met getrouwde mannen bleek ook dat ze, nadat ze oxytocine toegediend hadden gekregen, minder naar andere vrouwen keken.

BOS «Ze kwamen iets minder dicht bij die vrouwen en de beloningsgebieden in de hersenen lichtten harder op als ze naar foto's van hun eigen partner keken. Maar om daaruit te concluderen dat ze meer monogaam zouden zijn...

»Op basis van die bevindingen werd oxytocine wel opeens 'de monogamiedrug' en gingen er allerlei dubieuze webwinkels open waar je oxytocinesprays kon bestellen.»

HUMO Om je man in toom te houden, haha.

BOS «Liquid Trust heette één van die sprays, en je hoefde hem gewoon als een parfum op te spuiten in plaats van in je partners neus. Het sloeg echt helemaal nergens op.»

HUMO Oxytocine wordt ook 'de moraalmolecule' genoemd, omdat ze van ons betere mensen zou maken en we er dus ook een betere wereld mee zouden kunnen creëren.

BOS «Er is inderdaad even gedacht dat we iedereen oxytocine zouden moeten geven, omdat we dan meer rekening met elkaar zouden houden. Dat is een illusie, vrees ik. Oxytocine heeft vooral effecten op contacten met je naasten. Die hormonen zijn niet gemaakt om te werken op grote schaal. Integendeel, ze blijken verschillen tussen groepen juist te vergroten.

»In een onderzoek bij studentenclubjes kreeg iedereen na toediening van oxytocine steeds meer vertrouwen in de eigen groepsgenoten en stelden ze zich heel beschermend tegenover elkaar op. Maar toen er een indeling werd gemaakt op basis van etniciteit, bleken studenten met Nederlandse ouders na toediening van oxytocine meer positieve eigenschappen toe te schrijven aan mensen die Peter of Dirk heetten, dan aan Youssef of Helmut.»

TRIGGER HAPPY

HUMO Waar geen twijfel over bestaat, is dat testosteron banden tussen mensen níét bevordert.

BOS «Klopt. Daar heb ik heel veel onderzoek naar gedaan. Al moet je daarbij wel je situatie in rekening brengen: sta ik tegenover een huilende baby, of tegenover een kerel die mijn gezin bedreigt? Ik denk dat ik een toegewijde vader ben, maar ik weet niet of mijn kinderen in de sloppenwijken van Rio de Janeiro een lang leven zou beschoren zijn met een vader zoals ik.»

HUMO Het is ook niet zo, leerde ik uit uw boek, dat testosteron agressiviteit uitlokt. Het verlaagt de drempel om agressie te uiten.

BOS «Je wordt trigger happy, je reageert sneller. Bij seks is dat handig, want je wordt dan heel enthousiast, maar in de buurt van een huilende baby is het waarschijnlijk iets minder handig als je je impulsen niet goed kunt controleren.»

HUMO Testosteron maakt je ook argwanend.

BOS «Klopt. Als je vrouwen testosteron toedient, hebben ze minder vertrouwen in anderen en worden ze minder goed in het lezen en herkennen van andermans emoties.»

HUMO Bij mannen daalt het testosterongehalte nadat ze vader zijn geworden.

BOS «Dat niveau daalt naarmate ze ouder worden sowieso, maar het daalt harder bij mannen met kinderen. Bij mannen die lang een monogame relatie hebben, zien we ook lagere testosteronwaarden. Al zal daar ook sprake zijn van een wisselwerking: mannen met een lager testosteronniveau zijn beter in staat een langdurige relatie aan te gaan, en door die langdurige relatie zal hun testosteronwaarde ook sterker dalen.»

HUMO Dat lijkt me niet goed voor je seksleven.

BOS «Dat is niet per se waar. Zelf als je iemands testosteron helemaal platlegt, zoals bij een chemische castratie, is hij in principe nog altijd in staat seks te hebben. Je moet het belang van testosteron voor het hebben van seks niet overdrijven. Er is wel een drempelwaarde, en als jouw waarde daaronder zit, kun je problemen hebben. Maar zit je boven die drempel, dan zal méér testosteron niet zorgen voor betere seks. Nu, testosteron stimuleert wel de aanmaak van dopamine. Dopamine is een neurotransmitter die verantwoordelijk is voor het 'willen' van iets. Dus testosteron maakt wel dat je zin hebt in seks. Daarom zit het verwerkt in de zogenaamde 'lustpil' voor vrouwen.»

HUMO Waarvan de industrie denkt dat 43 procent van de vrouwen ze nodig heeft. Wat een achterhaald idee!

BOS «Als het maar verkoopt, denken ze. Testosteron kan de zin in seks trouwens alleen maar aanwakkeren. Het kan die zin niet opwekken als die er helemaal niet is. Integendeel, als je je onveilig voelt en daarom geen zin hebt in seks, zal testosteron zelfs averechts werken, je nog angstiger maken en misschien zelfs agressief, vanuit een verdedigingsreflex.»

HUMO Dopamine, dat ook wordt aangemaakt door oxytocine, maakt dus dat we iets willen.

BOS «Dopamine zorgt ervoor dat je in actie komt. Ecstasy en cocaïne werken in op je dopaminesysteem. Dat willen en hunkeren geeft je niet per se een lekker gevoel. Endorfines doen dat wel.»

HUMO Die komen vrij als je sport, verliefd bent en tijdens orgasmes.

BOS «Ja. Endorfines zijn ook verantwoordelijk voor het prettige gevoel wanneer je samen bent met je partner en je kinderen, en zijn van groot belang voor onze sociale relaties. Ze worden bijvoorbeeld ook in onze hersenen geactiveerd als we worden buitengesloten. Ze werken dan als een 'vervangliefde', om de sociale pijn te onderdrukken. Daarom werken pijnstillers soms ook tegen de pijn die je voelt als je in de steek gelaten wordt.

»Verdovende middelen, zoals heroïne en zware pijnstillers, hebben veel gemeen met de liefde. Ze hechten zich aan de endorfinereceptoren en zijn een soort chemische liefde die je het gevoel geeft niemand anders nodig te hebben. Daarom riskeren heroïneverslaafden zo vaak sociaal geïsoleerd te raken.»

‘Vooral in tijden van crisis groeit de behoefte aan charismatische, dominante leiders die blaken van het zelfvertrouwen, omdat die ons een vals gevoel van veiligheid geven.’Beeld Erik Smits

MEER NARCISTEN

HUMO Dan toch maar liever een oxytocinespray. Klopt het dat die ons ook empathischer maakt?

BOS «Onze cognitieve empathie werkt met oxytocine beter, ja. Maar er is een verschil tussen affectieve en cognitieve empathie.»

HUMO Namelijk?

BOS «Bij affectieve empathie voel je wat de ander voelt. Cognitieve empathie gaat verder: je begrijpt ook waarom de ander zich zo voelt en denkt na over wat je voor die ander kan betekenen. Empathie is prachtig en ligt aan de basis van onze sociale relaties, maar is niet zaligmakend. Als je verpleger bent en door medelijden bent overmand, kan dat je zoveel stress geven dat je een ander niet echt kunt helpen.

»Empathie biedt ook geen garantie dat iemand zich sociaal opstelt. Bij psychopaten is de cognitieve empathie vaak uitzonderlijk goed ontwikkeld. Zij kunnen andermans kwetsbaarheden en motieven heel goed inschatten, om die vervolgens te gebruiken en te misbruiken en die ander vakkundig te manipuleren. Empathie is ook bijziend. We voelen harder mee met mensen van om de hoek dan met mensen in Darfur.»

HUMO Empathie leidt niet per se tot de beste oplossing van een dilemma en kan solidariteit in de weg zitten. Daarom zegt Paul Bloom in zijn boek 'Against Empathy' dat je bij morele beslissingen rond sociale dilemma's beter puur rationele argumenten hanteert.

BOS «Dat gaat mij te ver. Het is ook onzin. Dat er een 'sociaal dilemma' is, veronderstelt al empathie. Als je je helemaal niet hebt verplaatst in de situatie van anderen, zou er helemaal geen dilemma zijn. Je moet natuurlijk blijven nadenken, maar solidariteit kan niet bestaan zonder empathie. Je hebt inlevingsvermogen nodig om goeie beslissingen te nemen.

»Denk aan wat er tijdens de coronacrisis is gebeurd met de mensen in de woonzorgcentra. We keken heel rationeel naar de bezettingsgraad op de afdelingen intensieve zorgen in de ziekenhuizen, en sloten die mensen helemaal alleen op in hun woonzorgcentra. Dat was een drama. Volgens mij hebben we ons toen veel te weinig laten leiden door empathie. Voor die mensen is persoonlijk contact belangrijker dan het risico op een infectie. Ik denk dat iedereen nu tot die conclusie is gekomen, en dat we nu koste wat het kost die woonzorgcentra willen openhouden voor bezoek.»

HUMO In uw boek heeft u het ook over de toegenomen eenzaamheid. Het individualisme van de laatste decennia gaat ten koste van het collectief, zegt u. En ook: het narcisme neemt toe en we kiezen steeds vaker voor narcistische leiders.

BOS «Vooral in tijden van crisis, als we ons bedreigd voelen en bang zijn, groeit de behoefte aan charismatische, dominante leiders die blaken van het zelfvertrouwen, omdat die ons een vals gevoel van veiligheid geven. Trump ligt als voorbeeld voor de hand, maar er zijn er legio.

»Narcisten hebben eigenschappen die in een bedrijf soms nuttig kunnen zijn. Als het roer moet omgegooid worden, bijvoorbeeld. Zij kunnen rücksichtslos knopen doorhakken en mensen ontslaan. Maar zorgen voor een stabiele werkvloer met gemotiveerde werknemers kunnen ze niet: ze zijn agressief en staan niet open voor de mening van hun 'onderdanen'. Het zijn mensen die bij uitstek niet geneigd zijn tot zorgen.»

HUMO Uit onderzoek blijkt dat er steeds meer mensen zijn met narcistische trekken en dat er een verband is met hogere testosteronwaarden. Wil dat zeggen dat de individualistische samenleving onze hersenstructuren aan het veranderen is?

BOS «Dat gaat misschien wel heel ver. Alhoewel primatologe Sarah B. Hrdy zich inderdaad afvraagt: 'Are we losing the art to nurture?' - verliezen we ons vermogen om voor elkaar te zorgen? En ja, zorgen doet ons testosteronniveau dalen, waardoor we oxytocine aanmaken en meer zin krijgen om te zorgen. Het verandert ons hormoonsysteem en onze hersenen. Dus zal stoppen met zorgen voor anderen dat in omgekeerde richting ook doen. Het is die groeiende hardheid waar ik met dit boek iets tegenin wil brengen. We zijn gemaakt om te zorgen.

»Weet je, mijn favoriete cartoonist is Gummbah. In één van zijn tekeningen ligt een uitgemergeld persoon op zijn sterfbed. De troosteloosheid straalt ervan af. In het tekstwolkje staat: 'Had ik maar meer spullen gekocht.' Je lacht, maar de Australische palliatief verpleegkundige Bronnie Ware bracht veel tijd door aan het bed van stervenden. Daar hoorde ze dat alles waar mensen op het eind van hun leven spijt van hadden, voornamelijk te maken had met relaties: 'Had ik maar meer tijd met mijn kinderen doorgebracht'; 'Had ik mijn vrienden maar niet uit het oog verloren'; 'Had ik mijn grote liefde maar meer beleefd.' Mijn boek gaat de wereld niet veranderen, maar misschien dat ik het oxytocineniveau toch een beetje kan doen stijgen (lacht)

Peter Bos, 'Verbonden', Thomas Rap
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234