'De moord op Commendatore': het parallelle universum van Haruki Murakami

Met het tweede deel ‘Metaforen verschuiven’ vervolledigt Haruki MurakamiDe moord op Commendatore’, een intrigerende roman van meer dan duizend pagina’s over een schilder met een painter’s block. De Japanse successchrijver geeft zelden interviews, maar over ‘De moord op Commendatore’ wilde hij wel corresponderen via e-mail. ‘Een roman moet me het gevoel kunnen geven dat er iets verandert in mij.’

'Ik heb vaak het gevoel dat ik me in een wereld bevind waar ik niet hoor te zijn'

- ‘De moord op Commendatore’ is een lijvige roman. Uw vorige roman, ‘De kleurloze Tsukuru Tazaki en zijn pelgrimsjaren’, en de verhalenbundel ‘Mannen zonder vrouw’ waren beduidend dunner. Plant u de omvang van een roman vooraf, of wordt dat pas duidelijk wanneer u aan het schrijven bent?

Haruki Murakami «Voor mij is het een groot plezier dat ik in staat ben fictie te schrijven in allerlei vormen en van verschillende lengte. Het is ook één van mijn sterke punten als auteur. Doorgaans schrijf ik afwisselend korte verhalen, middellange romans en lijvige romans. Voor elk van die genres bestaat er geschikt materiaal.

»Als ik schrijf, beslis ik niet vooraf: laat ik nu eens voor iets van die omvang gaan. Het formaat wijst zichzelf uit, afhankelijk van het materiaal dat ik op dat moment in me heb. Zolang het me lukt dat te bepalen, verloopt het schrijven natuurlijk en eenvoudig. Al kun je uiteraard niet stellen dat het schrijven van fictie op zich een makkelijke bezigheid is.

»In deze wereld heb je auteurs die alleen romans kunnen schrijven, en auteurs die alleen korte verhalen kunnen schrijven. Zoals Wagner geen pianosonates schreef en Debussy geen symfonieën. Dat doet uiteraard niets af aan de waarde van Wagner of Debussy als componist. Alles draait om de kwaliteit van elk werk op zich. Persoonlijk vind ik het mentaal een stuk aangenamer dat ik diverse genres kan gebruiken. Net zoals er aan de mens die ik ben velerlei aspecten zijn, hebben ook de gedachten die ik koester velerlei schakeringen en vormen.»

- In een Japanse krant zei u dat het personage Menshiki, de raadselachtige rijkaard die de schilder uit uw boek de opdracht geeft om zijn portret te maken, een hommage is aan ‘The Great Gatsby’ van Scott Fitzgerald, één van uw favoriete romans, die u in het Japans hebt vertaald.

Murakami «Ik ben door tal van uitstekende schrijvers beïnvloed. Ik heb heel wat van hen opgestoken en ze hebben me ook moed gegeven. Fictie schrijven is een individuele bezigheid, maar tegelijk is het ook een handeling waarbij je iets overlevert. Je leert van het verleden, je borduurt daarop voort en legt zo een link naar de toekomst. Ik hou van ‘The Great Gatsby’ en voor een deel is mijn roman een hommage aan dat boek, terwijl het tegelijk een soort spel is. Hetzelfde geldt trouwens voor Akinari Ueda’s ‘Verhalen van regen en maneschijn’. Al is dat vanzelfsprekend maar ten dele zo. Qua algemene structuur zit mijn boek volkomen anders in elkaar.»

- Mogen we stellen dat uw roman gaat over creativiteit en hoe dat proces in zijn werk gaat: niet direct, maar indirect? Een voorbeeld: de schilder maakt zijn beste en sprekendste portretten als hij in contact staat met zijn dromen en herinneringen, en niet als er een model voor hem zit te poseren.

Murakami «Het werk van een romanschrijver of van een kunstenaar hangt af van hoe hij toegang vindt tot zijn onderbewustzijn. Hoe diep kan hij daarin doordringen? En uiteraard gaat het niet louter om toegang vinden. Hij moet dingen naar boven brengen en ze een doeltreffende vorm geven. Die vorm moet bovendien een innige en krachtige band met het publiek mogelijk maken. Met dat idee schrijf ik fictie.

»Misschien heb ik dat toegang vinden tot het onderbewuste vaak als motief gebruikt in mijn fictie. Maar dat doe ik niet moedwillig. Het loopt vanzelf zo, terwijl ik het pad van het verhaal volg. En hoe langer de roman, hoe sterker die neiging wellicht wordt. Een roman moet me het gevoel kunnen geven dat er iets verandert in mij, tussen het moment waarop ik begin met schrijven en het moment waarop ik er klaar mee ben.»

- Soms neemt uw verhaal de gedaante aan van een sprookje, maar u kunt alledaagse situaties ook sober beschrijven. Wisselt u die registers bewust af?

Murakami «In principe schrijf ik nooit realistische fictie, op een aantal korte verhalen en ‘Norwegian Wood’ na. Maar als lezer hou ik het meest van auteurs die een realistische stijl hanteren. En ik geniet ervan hun teksten nauwkeurig te bestuderen. Maar als ik zelf die stijl gebruik, doe ik dat meestal niet om realistische verhalen te schrijven. Blijkbaar bevalt die tegenspraak me. In die zin is er misschien een overeenkomst met ‘De moord op Commendatore’ en kun je een gelijkenis zien met het hoofdpersonage van de schilder die abstracte schilderijen nastreeft, maar de studie van concrete schetsen niet veronachtzaamt. Schetsen zijn heel belangrijk.»

- Als je ‘de kracht hebt om te geloven’, zoals uw verteller opmerkt, dan is er altijd iemand die jou zal leiden. Dat citaat kunnen we essentieel noemen, want zonder dat geloof kan geen kunstenaar of lezer zich overgeven aan fictie. Is dat te vergelijken met een bijna religieuze houding?

Murakami «Tijdens het schrijven van een roman geloof ik in het bestaan van iets wat me leidt, zo blijkt. Zonder dat vaste geloof, die leidende hand, kan ik niet dag in dag uit aan een lange roman blijven schrijven. Als ik ergens halverwege niet langer in staat ben dat geloof vast te houden, word ik zo bang dat ik mezelf onmogelijk al die maanden kan overleveren aan één verhaal. Of een dergelijk geloof overeenkomt met ‘iets religieus’, is een vraag die ik geheel overlaat aan de lezer. Persoonlijk hang ik echter niet de één of andere religie aan.»

- Er doen zich nogal wat plotselinge wendingen in de roman voor: ineens wordt er getrouwd, dan weer gescheiden. Bij Murakami hoeft geen personage zich te vervelen. Verschilt die wereld van de werkelijkheid, of vindt u dat wij niet zien hoe ongewoon en onvoorspelbaar het leven eigenlijk is?

Murakami «Als je het vanuit een bepaalde hoek bekijkt, ziet ons dagelijks leven er misschien gewoontjes en vervelend uit. Maar vanuit een andere hoek bekeken zit het vol verbazende tegenstrijdigheden en irrationaliteit. En geregeld worden we ’s nachts overrompeld door onbegrijpelijke dromen. In ons binnenste borrelen onophoudelijk dingen op die onmeetbaar zijn. We leven gelijktijdig in die twee werelden, daar komt het op neer. De rol van fictie is de schijnwerper op die andere hoek te richten en hem uit te vergroten.»

- Enkele personages, zoals de Commendatore uit de titel, en later Donna Anna, verwijzen naar de opera ‘Don Giovanni’ van Mozart. Wat voor functie hebben die figuren die we uit een ander genre kennen?

Murakami «In onze samenleving worden we overstelpt met allerhande informatie die de media op ons afvuren, en in het leven torsen we een enorm cultureel reservoir met ons mee. Daaruit pik ik graag iets op om het als symbool te laten functioneren in het verhaal. Zoals Colonel Sanders of Johnnie Walker in ‘Kafka op het strand’, bijvoorbeeld. Mij bevalt het ook dat die figuren of symbolen de verschillen in taal, cultuur, politiek systeem of ideologische positie overstijgen en ogenblikkelijk kunnen worden gedeeld. Mozarts ‘Don Giovanni’ heeft misschien niet dezelfde populariteit als Colonel Sanders, maar toch.»

- Veel van uw mannelijke hoofdpersonen hebben tegenslag in leven en liefde. Ook uw verteller in de nieuwe roman komt meteen voor een onverwachte scheiding te staan en verzeilt in een creatieve impasse. Waar haalt hun geestelijke vader, zelf al jaren gelukkig getrouwd en succesvol, zijn inspiratie voor zulke mannen vandaan?

Murakami «Om me heen kijkend krijg ik vaak het gevoel dat ik me in een wereld bevind waarin ik eigenlijk niet hoor te zijn. En het schrijven van verhalen geeft me de indruk dat ik nog een ander leven leid, zoals het misschien had kunnen zijn. Voor mijn geestelijke gezondheid is dat wellicht een goede zaak. In de zin van zelfgenezing, of het rechtzetten van wat is kromgetrokken in mijn binnenste. Mogelijk is dat een daad waartoe alleen romanschrijvers in staat zijn. Maar sommige dingen veranderen nooit, ongeacht de omstandigheden waarin je terechtkomt. In mijn geval zijn dat eigenschappen als een geduldig karakter, het feit dat ik alleen zijn niet meteen als een last ervaar, of mijn liefde voor katten en muziek…»

- Waar bent u nu mee bezig, schrijven of vertalen?

Murakami «Momenteel schrijf ik aan een aantal korte verhalen, al weet ik nog niet of het goed zal aflopen. En ik ben bezig met de vertaling van een verhalenbundel van John Cheever, erg boeiend.»

Murakami’s antwoorden zijn uit het Japans vertaald door Luk Van Haute.


Haruki Murakami, ‘De moord op Commendatore – Deel 1: Een Idea verschijnt’,
‘Deel 2: Metaforen verschuiven’,
Atlas Contact

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234