De narcisme-epidemie: hoe sociale media onze eigenliefde uitvergroten

Welkom in het tijdperk van de ongebreidelde eigenliefde. ‘De lijn tussen narcisme en een gezonde dosis zelfvertrouwen is soms heel dun.’

'De selfie is een merkwaardig fenomeen: mensen kijken niet langer naar een kunstwerk, maar naar hoe zij zelf naast dat kunstwerk staan'


Bent u een narcist? Doe de kleine test voor grote ego's »

Steeds meer mensen uit de sport- en entertainmentwereld worden als narcisten weggezet: notoire voorbeelden zijn Kanye West, José Mourinho en voetbalgod Ronaldo. De wereld lijkt ook in verontrustende mate door narcisten geregeerd te worden. Met als meest sprekende voorbeeld de aan bladgoud, iets te stevige handdrukken en zichzelf verslingerde nieuwe Amerikaanse president. Begin dit jaar ontstond er nog grote ophef toen een Amerikaanse psychotherapeut Donald Trump diagnosticeerde als een gevaarlijke narcist die totaal ongeschikt is voor het presidentschap. De online petitie waarin om die reden Trumps aftreden werd geëist, werd binnen de kortste keren door meer dan 14.000 psychologen en psychiaters ondertekend.

Beleven wij een heuse ‘narcisme-epidemie’? Worden wij narcistischer omdat wij, zoals socialemediascepticus Jonathan Franzen het ooit omschreef, op Facebook, Instagram en aanverwanten de klok rond de ster zijn in een door onszelf geregisseerde, eeuwigdurende film? En wat zegt dat over onze onverstoord voortrazende samenleving? Tijd voor enige antwoorden!

(Mocht u tijdens het lezen de hoge nood voelen een selfie te nemen of wat kilometers te malen op de loopband: ga vooral uw gang.)

HUMO Om te weten waar we over spreken: wat ís narcisme precies?

Damiaan Denys (filosoof en hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit van Amsterdam) «In de psychoanalytische literatuur is narcisme een stadium dat een mens moet doorlopen om een ‘ik’ te ontwikkelen. Het betekent dat je sterk betrokken bent op wie je zelf bent, en een bepaalde identiteit opbouwt uit beelden en verwachtingen die je in je omgeving opdoet. In het gewone taalgebruik hanteren we het woord om aan te duiden dat iemand altijd zichzelf naar voren schuift en weinig oog heeft voor anderen. In die betekenis is het afgeleid van een klassieke psychiatrische diagnose die bekend staat als ‘narcistische persoonlijkheidsstoornis’ (NPS). Iemand met een NPS lijdt aan een gebrek aan inzicht in zichzelf, plaatst zichzelf voortdurend op de voorgrond, vindt zichzelf heel belangrijk, heeft heel weinig aandacht voor anderen en is niet in staat om empathie op te brengen.»

HUMO Eigenlijk is het dus een ernstige aandoening?

Denys «NPS is één van de vier of vijf belangrijke persoonlijkheidsstoornissen. Je komt zulke mensen dan ook in de psychiatrie tegen. Ze hebben totaal geen inzicht in hun probleem. Neem iemand als Trump: die man voelt zich duidelijk miskend en onheus behandeld door de rest van de wereld, maar hij ziet niet in dat dat komt omdat hij zich zélf zo raar gedraagt. En omdat hij zich niet naar waarde geschat voelt, plaatst hij zichzelf nog wat méér op een voetstuk.»

HUMO Hebben narcisten eigenlijk zelf last van hun stoornis, of is het vooral een probleem voor hun omgeving?

Denys «Het is toch vooral hun omgeving die eronder lijdt. Omdat narcisten zelf het probleem niet zien, is het zeer moeilijk om hun dat duidelijk te maken.

»In de psychiatrie spreken we over een zwakke en een sterke narcistische persoonlijkheid. Mensen met een zwakke narcistische persoonlijkheid lijden omdat ze er niet in slagen hun leven voldoende gestalte te geven. Ze zijn narcistisch, maar falen ook voortdurend. Mensen met een sterke narcistische persoonlijkheid zijn wél heel succesvol. Je ziet er veel in de politiek, de media en het publieke domein.»

'Talentenjachten als 'The Voice' en 'Belgium's Got Talent' geven mensen het idee dat iedereen succesvol kan worden, als hij of zij maar de kans krijgt'

HUMO Narcisten hebben het ook moeilijk om zich te binden. Ze gaan alleen heel oppervlakkige relaties aan, en vaak enkel om er persoonlijk voordeel uit te halen.

Denys «Narcisten kunnen zich nu eenmaal niet inleven in het gevoel van een ander. Als je daartoe niet in staat bent, kun je natuurlijk ook geen gezonde of normale relatie aangaan. Stel dat je met vier aan tafel zit, en er moet beslist worden over wat er wordt gegeten. Jij wilt graag mosselen eten, maar de andere drie zouden toch liever asperges hebben. Iemand met een narcistische persoonlijkheidsstoornis begrijpt dat niet. Die zal zeggen: we gaan gewoon mosselen eten, klaar. Met zo iemand is het niet eenvoudig samenleven.»

HUMO Kan een narcistische persoonlijkheidsstoornis ook ontsporen? Veel narcisten zijn potentieel suïcidaal.

Denys «Als narcistische persoonlijkheden lijden, is het risico op zelfmoord enorm groot. Dat is ook begrijpelijk, omdat ze vaak niet in staat zijn om een tekort toe te geven en nog liever de dood verkiezen.»

HUMO Weet men hoe een NPS ontstaat?

Denys «Hoe psychiatrische stoornissen ontstaan, is altijd heel lastig te zeggen. Maar een narcistische persoonlijkheidsstoornis is wel genetisch bepaald. Het is dus een aangeboren karaktereigenschap, en daarom ook heel moeilijk te behandelen.

»Naast de genetische aanleg speelt de omgeving ook een rol. Dat kunnen verschillende factoren zijn: een vader die je minacht, een omgeving waarin je jezelf voortdurend moet bewijzen of het aangemoedigd wordt om voortdurend op de voorgrond te staan.»

HUMO Kan een sluimerende narcistische persoonlijkheidsstoornis ook op latere leeftijd tot bloei komen? Bijvoorbeeld omdat iemand een belangrijke functie krijgt waar hij veel mensen onder zich heeft?

Denys «Ik denk niet dat in zo’n situatie de stoornis zelf versterkt wordt, maar wel de uitdrukking ervan. Het is alsof je een enorme luidspreker zet voor iemand die van zichzelf al luid roept. En hoe belangrijker de functie, hoe krachtiger de luidspreker.»

HUMO Is het een stoornis die vooral mannen treft?

Denys «Het komt bij beide geslachten voor, al kan ik me wel inbeelden dat mannen er meer last van hebben dan vrouwen. Ik waag mij nu een beetje op glad ijs, maar ik denk dat het voor mannen sowieso belangrijker is om zich erkend te weten in een peergroup. In een mannelijke cultuur wordt dat ook aangemoedigd. Het gaat er altijd om wie de grootste heeft: dat begint al met jongens in de kindertijd. Eerst de grootste in de douche, later de grootste jeep of het grootste wapen of de beste gitaar.»

'Het individualisme zal zich corrigeren. Als er weer oorlog komt, zullen mensen wel verplicht zijn zichzelf weg te cijferen ten voordele van een gemeenschap'


Opgelegd narcisme

HUMO Is narcisme een veelvoorkomende aandoening?

Denys «Het komt heel veel voor, alleen heeft de samenleving er iets normaals van gemaakt. We gebruiken het woord minder dan vroeger, niet omdat er minder narcisme is, maar gewoon omdat we het nieuwe namen hebben gegeven die veel neutraler zijn, en voor ons acceptabeler: ‘populisme’ of ‘individualisme’, bijvoorbeeld.»

HUMO Welke factoren hebben daarbij een rol gespeeld? Men wijst nogal graag in de richting van de sociale media en de bijbehorende selfie- en likescultuur.

Denys «Ik denk niet dat sociale media een grote rol hebben gespeeld, het was al veel vroeger aanwezig. Op een bepaald moment is individualisme heel belangrijk geworden in onze maatschappij. Sinds de jaren 50, 60 van de vorige eeuw hebben we afstand genomen van de grote ideologieën en religies en zijn we minder in gemeenschappen gaan leven. We identificeren ons niet meer met maatschappelijke groepen als de Kerk of de gilde, maar hebben hard gevochten voor individuele vrijheid. Die individuele vrijheid brengt echter ook een individuele verantwoordelijkheid met zich mee: je moet als persoon instaan voor je eigen identiteit. En zo zijn wij de laatste twintig jaar in een uitgesproken individualistische cultuur terechtgekomen waarin iedereen heel vrij is, maar ook zijn eigen identiteit moet bewijzen en opbouwen.

»Sociale media zijn alleen maar een manier om dat te doen. Het gaat natuurlijk krachtiger en sneller en makkelijker. In de jaren 70 kon je alleen maar vermoeden wat mensen van je dachten. Als ik nu een tweet stuur, of een foto op Instagram zet, weet ik dat binnen de vijf seconden. Het schept de gelegenheid om ons individualisme te laten gedijen. En de selfie blijf ik een merkwaardig fenomeen vinden: mensen kijken niet naar een kunstwerk maar naar hoe zij zelf naast dat kunstwerk staan. Dat is een heel rare manier om de wereld te beleven.»

HUMO We leven ook in een cultuur waarin roem en status belangrijker lijken dan ooit. Welke invloed heeft dat?

Denys «Status was altijd al belangrijk. Het was vroeger wel zo dat die status ontleend werd aan een bepaalde functie. Eenmaal je een functie bereikte, had je die status meestal ook voor het leven. Je was arbeider, kantoorklerk of dokter, en dat werd meestal van generatie op generatie doorgegeven.

»Vandaag is dat allemaal verdwenen. Iedereen kan eender wat worden, en iedereen heeft ook het idee dat hij daar recht op heeft. Dat is versterkt door talentenjachten als ‘The Voice’, ‘Belgium’s Got Talent’ en andere programma’s waarin de beste wordt gekozen. Op den duur wemelde het op tv van dat soort shows. Het is eigenlijk begonnen met realityprogramma’s als ‘Big Brother’ en ‘Expeditie Robinson’, al die programma’s waar je in competitie treedt met anderen. Die geven mensen het idee dat iedereen succesvol kan worden, als hij of zij maar de kans krijgt. Op zich is dat een redelijk Amerikaanse gedachte. Het zou best kunnen dat het van ginder is overgewaaid en men het hier vervolgens gretig heeft omarmd.»

HUMO Uit onderzoek aan de Radboud Universiteit in Nijmegen zou blijken dat leerlingen tegenwoordig mondiger en extraverter zijn, maar ook meer impulsief en egocentrisch, trekjes die geassocieerd worden met narcisme. Is de nieuwe generatie narcistischer dan de vorige?

Denys «De generatie die nu opgroeit kan niet anders dan zich zo te profileren: kinderen worden enorm gepusht om de beste te zijn, hard te werken en zich te vervolmaken als individu. Ik ben dus geneigd om te zeggen dat hun individualisme wordt opgelegd door een maatschappij die daar zeer veel belang aan hecht.

»Ik denk in ieder geval niet dat sociale media narcisme bij jongeren aanwakkeren, ze hebben het gewoon veel zichtbaarder gemaakt. Wat een puber denkt, was vroeger volstrekt onbekend. Maar nu ligt het meteen aan de oppervlakte, omdat die kinderen meteen alles op internet gooien. Ouders zíén tegenwoordig wat hun kinderen denken.»

HUMO Volgens sommigen werd Donald Trump niet tot president verkozen ondanks maar dankzij de narcistische trekjes die hij vertoont. Zijn persoonlijkheid zou namelijk de perfecte weerspiegeling zijn van het groeiende individualisme en egoïsme van de doorsnee-Amerikaan.

Denys «Ik mag als psychiater deontologisch geen diagnose over Trump stellen. Maar ik denk wel dat het succes van Trump, maar ook van Poetin, Erdogan en al die andere redelijk uitgesproken mannen, het gevolg is van een maatschappij die het individualisme hoog in het vaandel draagt, en dat wij behoefte hebben aan succesvolle figuren die dat ook met zoveel woorden uitspreken. Het bijzondere is dat wij een zeer grote tolerantie hebben ontwikkeld voor wat die mensen zeggen, zolang ze maar macht hebben. We accepteren dat iemand als Poetin een miljard verduistert en een reeks privépaleizen heeft. We vinden het grappig wat Trump allemaal uitspookt, zolang hij maar uiting geeft aan ons ideaalbeeld van een heel succesvol individu dat vanuit niets een heel imperium heeft opgebouwd.»

HUMO We hebben het al aangehaald: narcisten zijn vaak mensen die het ver schoppen.

Denys «Er zijn niet veel drijfveren die een mens ertoe brengen zichzelf te overstijgen. Een belangrijke drijfveer is angst. En een andere is narcisme: ijdelheid, erkenning, van het succes proeven en dat willen behouden, is voor veel mensen een belangrijke drijfveer voor wat ze doen. Dat geldt net zo goed in de wetenschap en de journalistiek: als je ’s avonds om tien uur nog een artikel moet schrijven voor een grote krant of een belangrijk blad, en je kunt kiezen tussen met je vrouw op de bank liggen of op restaurant gaan, of toch dat artikel schrijven, dan zul je uit ijdelheid toch dat artikel schrijven. Ook dat is narcisme.»

HUMO Je zou kunnen stellen dat enig narcisme in de moderne samenleving geen kwaad kan. Meer nog: dat het nuttig of zelfs noodzakelijk is, als je het vandaag wil maken.

Denys «Het verschilt ook wel van land tot land. Ik ben Vlaming, maar ik woon al twintig jaar in Nederland. Het valt mij op dat het in Nederland veel evidenter is om jezelf belangrijk voor te doen dan in Vlaanderen. Dat wordt hier ook van je verwacht. Als je naar een functie solliciteert, is het heel normaal om te benadrukken hoe geweldig goed je wel niet bent, veel meer dan Vlamingen dat zouden doen. Wij zijn niet zo goed in het op de voorgrond plaatsen van onszelf.»

HUMO Ook een theorie die de ronde doet: wij zijn zeer sociale dieren, maar onze natuurlijke hang naar gemeenschap botst steeds harder met het toenemende individualisme in de wereld. Daarom zouden zoveel mensen zich niet goed in hun vel voelen.

Denys «Studies tonen aan dat mensen met de beste sociale contacten het langst leven. Vriendschaps- en andere contacten zijn de hoeksteen van onze beschaving. Het gekke is: wat wij nu doen, is dat veronachtzamen. Ik denk dat dat onderhuids heel veel pathologie veroorzaakt. Dat bijvoorbeeld veel van onze angsten daarop terug te voeren zijn.

»We leven ondertussen in een heel lange periode van relatieve vrede en dat is, denk ik, niet bevorderlijk voor het psychische welzijn. Het eerste wat er namelijk gebeurt wanneer er oorlog is of wanneer mensen voelen dat hun leven bedreigd wordt, is dat men sociaal contact zoekt. Dat er minder gemeenschapsgevoel is, komt ook omdat wij het in onze luxemaatschappij kunnen veroorloven ons als individu te ontwikkelen. Daarom blinkt het Westen uit in het individualisme. Maar in landen met de hoogste levensstandaard heb je ook de meeste angst- en depressieve stoornissen.»

HUMO Hoe ziet u het op termijn evolueren? Zal het individualisme nog toenemen of gaat de gemeenschapszin het toch weer halen?

Denys «Ik denk dat het zich op een bepaalde manier wel zal corrigeren. Misschien wel op een harde manier, als er bijvoorbeeld weer een oorlog komt: dan zullen mensen wel verplicht zijn om mekaar te zoeken en zichzelf weg te cijferen ten voordele van de gemeenschap. Zo is het eigenlijk altijd geweest, hè. Elke eerste of tweede generatie heeft een oorlog gekend. Alleen ten tijde van het Romeinse Rijk is er een tijdperk van lange vrede geweest, en daar kreeg je op den duur dezelfde uitwassen als wij nu hebben.

»Er kan ook op een zachte manier een omkering komen. Je ziet er nu al de tekenen van: mensen gaan samen op vakantie, doen samen allerlei dingen… Je merkt dat men meer behoefte aan gemeenschappen en samenhorigheid krijgt. Men is bovendien bereid meer van zichzelf op te geven om die samenhorigheid op te zoeken.»

HUMO Uiteindelijk is dat groeiende individualisme dus niks om ons zorgen over te maken?

Denys «Het is gewoon een ontwikkeling in de maatschappij. Daar kunnen wij ook moeilijk iets aan veranderen. Ik denk dat ieder voor zich wel kan beslissen of hij zich daar goed bij voelt. En ook niet onbelangrijk: naarmate ze ouder worden, beseffen mensen ook wel dat sociaal contact één van de meest waardevolle dingen in het leven is. Dat is een kwestie van tijd. De generatie die er nu aankomt, zal dat vroeg of laat ook wel beseffen.

»Waar ik mij meer zorgen over maak, is de virtualisering. Vroeger was het voorbehouden aan filmsterren en andere beroemdheden om zichzelf mooier en beter voor te stellen dan ze in werkelijkheid waren, door fraai opgemaakt en in een zorgvuldig georkestreerd decor in blaadjes te poseren. En wij konden dan dromen hoe het zou zijn om als filmster door het leven te gaan. Nu doet iederéén dat. Maar die realiteit is fake. Ik heb de indruk dat onze generatie soms moeilijk nog het onderscheid kan maken tussen realiteit en fictie. Dat zou misschien weleens het échte probleem van deze tijd kunnen zijn.»

'Kwetsbare jongeren moeten beseffen dat anderen ook alleen maar de leukere dingen over zichzelf posten, en dat iedereen zijn pieken en dalen heeft'


Boeiend en leuk

Dat de wetenschap op z’n minst geïntrigeerd is door het verband tussen het gebruik van sociale media en narcisme, blijkt uit het toenemende onderzoek dat er de voorbije jaren op dat vlak werd verricht, zegt Koen Ponnet, hoogleraar sociale psychologie aan de UGent en de UAntwerpen. Hij doet onderzoek naar het gebruik van sociale media bij adolescenten en volwassenen.

Koen Ponnet «Men moet wel een onderscheid maken tussen het zogenaamde ‘grandioos narcisme’, waarbij het gaat om mensen die vaak het centrum van de aandacht willen zijn, en het ‘kwetsbaar narcisme’, waarbij mensen gevoelig zijn voor kritiek en zich snel gekrenkt voelen door opmerkingen van anderen. Uit onderzoek blijkt dat grandioze narcisten meer selfies posten op Instagram. Ze gaan ook vlugger hun profielfoto’s updaten, en vinden de foto’s die ze zelf posten ook veel aantrekkelijker dan de foto’s van anderen. Ze gebruiken Facebook ook vaak om hun eigen verwezenlijkingen onder de aandacht te brengen, én ze hebben veel meer Facebookvrienden dan de gemiddelde gebruiker.»

HUMO Studies wijzen uit dat er een verband is tussen narcisme en cyberpesten: mensen met narcistische trekjes zouden, om de aandacht te trekken, sneller beginnen te schelden of anderen aan te vallen op Facebook en Twitter.

Ponnet «Dat heeft ook weer te maken met de tweedeling van de narcistische persoonlijkheid. Ze promoten graag zichzelf, maar doen ook graag negatief over anderen om er zelf beter uit te komen. Narcisten zijn ook zelden geïnteresseerd in de mening van anderen, maar krijgen wel zelf graag aandacht. Als er iets verkeerd loopt, zullen ze vaak de anderen de schuld geven en hun eigen verantwoordelijkheid ontkennen. Op sociale media zal zich dat uiteraard ook uiten.»

HUMO Uit onderzoek zou ook blijken dat mensen met narcisme Twitter verkiezen boven Facebook.

Ponnet «Wellicht omdat Twitter een veel sneller medium is dan Facebook. Je kunt heel vlug iets posten op Twitter, en je krijgt sneller reactie. Je kunt ook veel volgers krijgen, op een heel gemakkelijke manier. Er zit dus wel een logica achter.»

HUMO Kunnen sociale media narcistische trekken versterken of losmaken? Of zelfs een narcistische stoornis veroorzaken?

Ponnet «Een narcistische stoornis is een persoonlijkheidskenmerk: iets wat je hebt of niet. Een narcist zal dus niet narcistischer worden omdat hij op Facebook en aanverwante zit. Door de reacties en likes die hij krijgt op wat hij post en de volgers die hij vergaart, zal hij alleen maar bevestigd worden in zijn narcisme. Daarom oefenen sociale media ook zo’n grote aantrekkingskracht uit.»

HUMO Jonge mensen moeten volgens het psychologische handboek door een noodzakelijke narcistische fase, waarin ze zich onder meer van hun ouders losmaken. Net dat zou hen extra kwetsbaar maken voor de mogelijk negatieve kanten van sociale media, terwijl ze er juist in die periode heel actief op zijn.

Ponnet «Bij jongeren die minder goed in hun vel zitten, kunnen sociale media inderdaad een minder positief effect hebben: ze zien op Facebook of Instagram wat anderen allemaal posten, en omdat iedereen op sociale media vooral wil tonen wat voor een leuk en boeiend leven hij of zij heeft, kan de kloof tussen hoe zo’n jongere zich voelt en wat hij online ziet zo groot worden dat hij nog dieper in de put raakt. Jongeren moeten beseffen dat anderen ook alleen maar de leukere dingen over zichzelf posten, en dat iedereen zijn pieken en dalen heeft. Alleen loop je met die dalen niet op sociale media te koop.»

HUMO Misschien móét je tegenwoordig wel een beetje narcistisch zijn: wie geen gezonde eigendunk heeft, wordt in deze harde en razendsnelle samenleving met huid en haar opgevreten.

Ponnet «Er is natuurlijk wel een verschil tussen een gezonde dosis zelfvertrouwen hebben en narcistisch zijn. Al zal het niet altijd makkelijk aan te wijzen zijn waar het ene in het andere overgaat. De lijn is soms heel dun.»

HUMO We zijn verzot op egodocumenten in film en literatuur, een dagboekreeks als die van Karl Ove Knausgård is een internationale bestseller, popsongs puren alsmaar meer uit eigen navel... Volgens sommigen allemaal tekenen dat we individualistischer geworden zijn.

Ponnet «Je kunt dat ook anders interpreteren. Er zijn nu gewoon veel meer stimuli in onze maatschappij. Pakweg tien jaar geleden had België iets meer dan tien miljoen inwoners, nu zitten we al aan elf miljoen. Hoe drukker het wordt, hoe meer behoefte we hebben aan afsluiting. Wie vroeger met een walkman of een discman rondliep, vonden we asociaal. Nu is het de gewoonste zaak van de wereld om met je iPod of smartphone op straat of op de trein naar muziek te luisteren.

»Er zijn ook genoeg aanwijzingen dat de gemeenschapszin juist toeneemt. Kijk naar de mogelijkheden om aan crowdfunding te doen of gemeenschappelijke activiteiten op te starten, en naar de talloze Facebookgroepen die mensen bij elkaar brengen om straatfeesten of andere dingen te organiseren.

»Als je ziet hoe Facebook de blik van de jongeren verruimt en welke mogelijkheden sociale media bieden om allerlei activiteiten te ontplooien... dat is toch wel ongezien. Jongeren, zeker jongvolwassenen, weten veel beter dan volwassenen wat er leeft in de maatschappij. En dat is óók dankzij de vaak ten onrechte verketterde sociale media.»


Wij vinden u alvast fantastisch, maar hoe graag ziet u uzelf eigenlijk? Doe de test »

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234