De strijd tegennepnieuws

De nepnieuwsfabriek: hoe correct zijn de factcheckers van Facebook?

Na de jongste Amerikaanse presidentsverkiezingen kwam Facebook onder vuur te liggen voor zijn slappe aanpak van fake news. Vandaag werkt de socialenetwerksite wereldwijd samen met factcheckers, wier taak het is om nieuwsberichten te controleren op hun juistheid. Krijg je kanker als je te veel ajuin eet? En hebben wanhopige vluchtelingen echt geschoten op vrachtwagenchauffeurs in Calais? ‘Nepnieuws kan samenlevingen ontwrichten. Daarom is wat wij doen zo belangrijk.’

'Racistische boodschappen doen het goed: je merkt dat die altijd veel clicks opleveren, en dus ook veel advertentie-inkomsten'

De Belg Maarten Schenk is sinds februari vorig jaar één van de factcheckers die in opdracht van Facebook werkt. Hij richtte in 2015 samen met twee Amerikaanse partners het bedrijf Lead Stories op en ontwikkelde Trendolizer: software waarmee je berichten opspoort die viraal gaan op sociale media. In totaal werken wereldwijd meer dan vijftig factcheckorganisaties in opdracht van Facebook, gaande van nieuwsredacties over universiteiten tot gespecialiseerde bedrijven. Sommigen haakten intussen alweer af, zoals de Amerikaanse journaliste Brooke Binkowski, die het frustrerend vond dat Facebook haar vooral onschuldige berichten liet controleren. Vandaag werkt ze als onafhankelijk factchecker. Ook Peter Burger van NieuwsCheckers, verbonden aan de universiteit van Leiden, werkte een tijdlang in opdracht van Facebook.

HUMO Bepaalt Facebook welke berichten jullie checken?

MAARTEN SCHENK «Facebook reikt verhalen aan dat het via een algoritme opspoort, en uit die lijst kiezen wij. We bekijken vooral onderwerpen waarmee veel mensen bezig zijn, zoals gezondheid, voeding en politiek. Eén van de berichten die we onlangs weerlegden, is dat wetenschappers waarschuwen voor het eten van noedels, omdat die kanker en beroertes zouden veroorzaken. Onzin, natuurlijk. Voor veel van die wetenschappelijke berichten heb je niet veel tijd nodig om ze te weerleggen: even gaan kijken naar het oorspronkelijke onderzoek is voldoende.

»Ons criterium is: we controleren die boodschappen die schadelijk kunnen zijn als ze viraal gaan. Als je beweert dat kabouters bestaan, richt je niet veel kwaads aan. Maar als je stelt dat vaccinaties gevaarlijk zijn en autisme veroorzaken, grijpen we in.»

HUMO Wie verspreidt dat soort nepnieuws?

SCHENK «Vaak gaat het om bedrijfjes die inkomsten genereren met de advertenties die op hun site met nepnieuws staan. Ze verdienen geld telkens wanneer zo’n advertentie wordt bekeken. Dus hoe meer bezoekers ze weten te lokken, hoe lucratiever het wordt.

»Samen met Peter Burger hebben we eens een Macedonisch nepnieuwsfabriekje blootgelegd: ze hadden een zeventigtal nepnieuwssites opgezet.»

PETER BURGER «Ze brachten vooral opruiende berichten die gericht waren tegen Hillary Clinton, de Democraten, migranten en moslims. Zulke berichten lokken veel mensen. Zelf stonden ze niet per se achter die boodschap, ze waren gewoon bezig met geld verdienen. Van de schade die ze aanrichtten, lagen ze niet wakker.»

SCHENK «De nepnieuwsfabriek werd aangestuurd door een militair, een politieagent en een truckchauffeur. In Macedonië ligt het gemiddelde maandloon rond de 200 à 300 euro. Met fake news verspreiden verdienden ze een veelvoud. Vroeger kon je wel 10.000 euro per maand binnenrijven met nepnieuws, nu niet meer. Al is het kennelijk nog steeds lucratief genoeg.»

HUMO Doen extreemrechtse boodschappen het in het algemeen goed?

SCHENK «Ja, er duiken geregeld valse video’s op waarin geweld door migranten of moslims centraal staat. Zoals die over migranten die een snelweg in Calais blokkeren. De beelden bleken in werkelijkheid afkomstig te zijn van een betoging van de gele hesjes in Luik.»

BURGER «Onlangs ontdekten we een volledig verzonnen verhaal over asielzoekers die een puppy hadden gestolen, gedrogeerd en vermoord. In 2017 werd dat bericht ruim 55.000 keer gedeeld op Facebook. Zulke berichten lokken felle emoties uit en verspreiden zich als een lopend vuurtje.»

BROOKE BINKOWSKI «In The Guardian verscheen begin december een artikel over 21 extreemrechtse Facebookpagina’s die doelbewust moslimpolitici op de korrel namen, zoals de Londense burgemeester Sadiq Khan en Amerikaans congreslid Ilhan Omar. Vorig jaar riepen ze hun volgers op om de Australische politica Mehreen Faruqi aan te vallen omdat ze een toespraak tegen racisme hield in het parlement.

»Die sites teren op valse verhalen om de haat aan te wakkeren. Nepnieuws heeft de potentie om samenlevingen te ontwrichten. Daarom is wat wij doen zo belangrijk.»

SCHENK «Racistische boodschappen doen het goed: je merkt dat die altijd veel clicks opleveren, en dus ook veel advertentie-inkomsten.

»Maar je hebt aan de andere kant van het politieke spectrum net zo goed hardnekkige hoaxes. Neem nu het bericht over het Standing Rock-reservaat: de native americans die er wonen konden met een rechtszaak een geplande oliepijpleiding tijdelijk tegenhouden. Business Insider bracht dat bericht enkele jaren geleden, en sindsdien blijft het elke paar maanden opnieuw opduiken op allerlei schimmige sites, terwijl de pijpleiding er intussen al drie jaar ligt.»

HUMO Wat voor onderwerpen zijn nog populair?

SCHENK «Wetenschappelijke studies. De helft van de wetenschappelijke nieuwsberichten die we viraal zien gaan, zijn onzinnige interpretaties van echte studies. Zoals het verhaal dat aan scheten ruiken bevorderlijk zou zijn voor de gezondheid. Dat kwam van een luie journalist die een persbericht van een universiteit had gelezen waarin gezegd werd dat een bepaalde zwavelverbinding ook in scheten voorkwam. Dat persbericht had niets met flatulentie of inhaleren te maken, en hoewel zijn artikel totaal niet klopte, werd het wel druk verspreid.»

BURGER «Wij focussen met NieuwsCheckers op berichten over gezondheid. Artikels over de impact van 5G, vaccinaties of wondermiddelen tegen kanker gaan makkelijk viraal, omdat iedereen bezorgd is over zijn gezondheid.»

HUMO Klopt het dat jullie ook satire factchecken voor Facebook?

SCHENK «Af en toe, als blijkt dat sommige mensen een grap niet begrijpen en zo’n verhaal voor waar aannemen. We vermelden er dan bij dat het satire is, omdat je voor sommigen een grap nu eenmaal moet uitleggen.»

HUMO Maarten, jij houdt je met LeadStories enkel bezig met verhalen die in de VS verschijnen. In ons land worden geen nepberichten gecontroleerd?

SCHENK «België is niet zo interessant voor verspreiders van nepnieuws, omdat ons taalgebied zo klein is. Vaak zijn de verspreiders van nepberichten Macedoniërs en Pakistani, die geen woord Nederlands spreken. De ironie is dat zij vaak racistische boodschappen verspreiden, omdat die nu eenmaal veel geld opbrengen.»

BURGER «Uit onderzoek in opdracht van de Nederlandse overheid blijkt dat de impact van nepnieuws bij ons beperkt is. In België zal dat niet anders zijn. Al vindt Engelstalig nepnieuws natuurlijk wel zijn weg naar de Lage Landen.»

HUMO Is hoaxes weerleggen geen gevecht tegen de bierkaai? Zodra je er weerlegt, duiken er nieuwe op.

BURGER «We hebben niet de pretentie om mensen op andere gedachten te brengen. Mensen veranderen niet van idee door een factcheck. Wat we wél willen doen, is mensen bewuster maken en hun leren dat ze ook zelf kunnen achterhalen of een bericht klopt of niet. Dat is vaak maar een kleine moeite.»

BINKOWSKI «Ik denk dat we vooruitgang boeken, ook al gaat het traag. Mensen zijn zich vandaag bewuster van nepnieuws.»

SCHENK «Ik vergelijk het met de strijd tegen spam. We zijn al twintig jaar bezig met het ontwikkelen van een goeie spamfilter. We komen steeds dichter bij het efficiënt bannen van spam, maar zodra de filter beter wordt, komen de spammers met iets nieuws.

»Het blijft zaak om inventief te zijn. Met LeadStories gaan we bijvoorbeeld verder dan alleen maar nieuwtjes weerleggen. We sporen ook de netwerken op die áchter het nepnieuws zitten.»

'Voor mij is factchecken als detectivewerk. Telkens je een puzzel kunt oplossen, krijg je een kick' Maarten Schenk


Door het stof

HUMO Facebook ligt vandaag onder vuur omdat het boodschappen van politici niet wil laten controleren.

SCHENK «Dat is een heikel punt. Facebook wil zich neutraal opstellen in het politieke debat. Dat betekent dat Trump mag beweren dat de aarde plat is zonder dat een factchecker van Facebook dat weerlegt.»

HUMO Dat is toch vreemd?

SCHENK «Uitspraken van politici worden sowieso in de media onder de loep gelegd. Ze raken er niet zomaar mee weg.»

BURGER «Ik begrijp het standpunt van Facebook niet. Je moet juist wél uitspraken van politici controleren: die hebben vaak een grote impact. Maar ze willen zich niet mengen in politieke discussies. Dat zou slecht zijn voor hun imago.

»Intussen blijkt wel dat in de aanloop naar de verkiezingen in Groot-Brittannië het gros van de politieke advertenties onwaarheden bevatte. Daar mag je niet aan voorbijgaan.»

HUMO Meerdere factcheckers zijn dit jaar opgestapt. Ze vonden dat Facebook hen alleen maar gebruikte om het eigen blazoen op te poetsen.

BINKOWSKI «Facebook is niet geïnteresseerd in fake news aanpakken, want het verdient er geld mee. Het bedrijf wil alleen tegenover de buitenwereld een mooi verhaal ophangen. Het wil vooral onschuldig nepnieuws laten checken, berichten waarmee het geen adverteerders voor het hoofd stoot.

»Ze gingen zelfs nog verder: we kregen af en toe de vraag om een bepaald bericht te controleren omdat het belangrijk was voor één van hun adverteerders.

»Ik heb hen ooit gewezen op het feit dat generaals in Myanmar Facebook-berichten verspreidden die geweld tegen de moslimbevolking rechtvaardigden. Ze negeerden dat. En op den duur was ik niet meer welkom op de vergaderingen. Het steunen van gewelddadige regimes maakt deel uit van hun businessmodel.

»Het is geen toeval dat verschillende factcheckers hun samenwerking met Facebook hebben stopgezet. Ik heb nu een eigen factcheckagentschap, Truth or Fiction, en ik weiger om nog met hen samen te werken.»

HUMO Een veel gehoorde kritiek is dat Facebook in de praktijk een nieuwsbedrijf is, maar zich niet als dusdanig gedraagt.

BINKOWSKI «De Britse komiek Sacha Baron Cohen zei onlangs dat Facebook advertenties aan Hitler zou verkocht hebben, mocht het in de jaren 30 van de vorige eeuw hebben bestaan. Dat is volgens mij de nagel op de kop.»

BURGER «Zuckerberg en zijn medewerkers hebben lang gezegd dat Facebook slechts een platform was, maar intussen hebben ze moeten erkennen dat het meer is dan alleen maar een doorgeefluik. De vraag is of ze genoeg doen. Ik vind van niet.»

SCHENK «Ik vind de kritiek overtrokken. Facebook doet veel meer om nepnieuws te bestrijden dan bijvoorbeeld Twitter. Daar kun je om het even wat beweren: er is geen controle. We zien dat nepnieuwsfabrieken die geen kans meer maken op Facebook verhuizen naar Twitter. Daar kunnen ze wel nog hun gang gaan.»

HUMO Facebook kwam ook in opspraak omdat het George Soros heeft laten natrekken, de Hongaars-Amerikaanse miljardair die kritiek had geuit op het bedrijf.

BINKOWSKI «Toen dat nieuws uitlekte, zijn ze door het stof moeten gaan. Voor mij illustreert het nog maar eens hoe Facebook staat tegenover de journalisten en factcheckers waarmee ze werken: ze gebruiken hen voor hun eigen doeleinden.»

HUMO Is het aantal nepberichten verminderd sinds jullie samenwerken met Facebook?

SCHENK «Moeilijk te zeggen, maar nepnieuws wordt vandaag in ieder geval sneller ontkracht. De verspreiders ervan moeten ook veel meer moeite doen. Tegenwoordig worden nieuwe accounts die enkel gebruikt worden om links naar dezelfde nieuwssite te verspreiden al na een paar uur geblokkeerd. Wie met nepaccounts wil werken, moet ze nu veel beter camoufleren en ze een hele geschiedenis geven met onschuldige berichten, foto’s van familie, chats met vrienden en gespeelde spelletjes. Dat kost tijd en moeite. En uiteindelijk is het allemaal voor niets als zo’n account wordt ontmaskerd.

»De meeste websites met nepnieuws overleven slechts enkele weken voor ze geblokkeerd worden.»

BINKOWSKI«Niemand weet hoeveel impact het factcheckprogramma van Facebook heeft. Ze laten er niets over los. Dat is nog een probleem: ze zijn niet transparant.»

HUMO Kruipt er veel tijd in het weerleggen van nepnieuws?

SCHENK «Dat hangt ervan af. Veel berichten zijn snel te weerleggen, voor andere moet je meer moeite doen. In mei van dit jaar dook op Russia Today het bericht op dat voetballer Cristiano Ronaldo 1,5 miljoen dollar had geschonken aan kinderen in de Gazastrook. We hebben daarvoor het management van Ronaldo gecontacteerd, net als de Nigeriaanse ngo die in het bericht werd vermeld. De ngo blokkeerde ons meteen op Twitter en het management van Ronaldo sprak het nieuws met klem tegen. Toen wij het bericht uiteindelijk weerlegd hadden, was het al tienduizenden keren gedeeld op sociale media.»

BURGER «Soms kost het dagen om contact op te nemen met de juiste mensen en informatie op te vragen. Meer tijd kunnen we er helaas niet in steken: daar hebben we de middelen niet voor.

»De Europese Commissie heeft geïnvesteerd in een uitstekende tool om zelf fake news te ontmaskeren: InVid Video Verification. Daarmee kan iedereen makkelijk aan de slag. Je mag niet verwachten dat burgers het werk van journalisten doen, maar het is wel een tool die je helpt om zelf iets uit te zoeken.»

BINKOWSKI «Veel nepberichten zijn gemaakt door mensen die er niet veel tijd en geld in steken. Dat maakt het makkelijk om ze te weerleggen. Het enige waar de verspreiders op hopen, is dat hun berichten al gretig aangeklikt zijn tegen de tijd dat ze ontkracht worden.»


Stiekeme nazi

HUMO Krijgen jullie vaak boze reacties van mensen die jullie werk niet appreciëren?

SCHENK «O ja, we krijgen af en toe fantastische haatmail (lacht). Soms krijg je het verwijt dat je voor extreemrechts werkt, andere keren dat je voor extreemlinks werkt. Mensen vinden het niet leuk om te ontdekken dat ze misleid zijn, en reageren hun frustratie af op de persoon die hen daarop wijst. Voor hen staat het dan vast dat je een stiekeme nazi bent, of een verdediger van pedofilie.

»We hebben onlangs een video ontkracht waarin Democrate Nancy Pelosi zogezegd in dronken toestand een toespraak gaf. Bedrog, natuurlijk: het is makkelijk om zo’n video te vertragen zonder iets aan de toonhoogte van de stem te veranderen. Maar toen we dat meldden, kregen we woedende reacties van mensen die ons communisten met nul geloofwaardigheid vonden.

»In de VS lopen de gemoederen vaak hoog op. Wij hebben het soms over polarisatie, maar in de VS is het nog een stuk erger.»

BINKOWSKI «Scheldpartijen, beledigingen en zelfs doodsbedreigingen: ik heb het allemaal meegemaakt. Ik lach er intussen mee. Zelfs Facebook brengt me in diskrediet: ze noemen me een rancuneuze, voormalige factchecker. Ze doen maar. Ik vind wat ik doe te belangrijk om me te laten afschrikken.»

HUMO De schrik leeft dat bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2020 nepberichten zullen opduiken op Facebook die het resultaat beïnvloeden.

BURGER «Er is reden om daar ongerust over te zijn. Kijk maar naar de valse bitcoinadvertenties die zowel in Vlaanderen als Nederland verspreid werden. Daarin doken bekende mensen op, zoals tv-producent John de Mol, die zogezegd getuigden over hoe ze rijk waren geworden met zo’n investering. De Mol heeft daar een rechtszaak voor aangespannen en de rechter heeft hem gelijk gegeven. Maar intussen staan die advertenties nog steeds op Facebook. Dat laat weinig goeds vermoeden.»

SCHENK «Ik denk dat het vandaag een stuk moeilijker is om invloed uit te oefenen dan in 2016. Er is meer aandacht voor nepnieuws en veel meer mensen en bedrijven zijn er actief naar op zoek. Je raakt er niet zo snel meer mee weg. Aan de andere kant is de polarisatie in Amerika nog toegenomen. Daardoor is er nu nog meer bereidheid om eender wat te geloven als zo’n bericht ‘de andere kant’ in diskrediet brengt.»

BINKOWSKI «De manieren om invloed uit te oefenen, worden gesofisticeerder. Bij de hoorzitting van Mark Zuckerberg in het Amerikaanse congres ging het onder meer over voter supression: ervoor zorgen dat minder mensen gaan stemmen, door een verkeerde datum of plaats door te geven.»

SCHENK «Het is een dunne lijn. Als je iemand op Facebook probeert te overtuigen om niet op een bepaalde kandidaat te stemmen, is dat dan voter supression? En wat als je het doet met verzonnen argumenten? De grens met vrije meningsuiting is soms dun.»

HUMO Is factchecken eigenlijk leuk werk?

SCHENK «Absoluut. Ik ben er fulltime mee bezig. Voor mij is het detectivewerk. Het is elke keer een puzzel die je moet zien te leggen. Van waar komt het nieuws? Wie verspreidt het? Waar is die foto echt gemaakt? Soms val je van je stoel van verbazing. En elke keer als je iets kunt oplossen, krijg je een kick.»

BINKOWSKI «Ik ben dagelijks bezig met het weerleggen van berichten. Ik vind het leuk om te zien dat sommige verhalen niet langer gedeeld worden. Ons werk heeft impact.»

BURGER «Ik zie factchecken vooral als een verlengde van de opleiding journalistiek die ik coördineer aan de universiteit van Leiden. Ik vind het belangrijk dat studenten leren om uitspraken en berichtgeving kritisch te bekijken. Helaas schieten veel journalisten daarin te kort. Je hebt reporters die op onderzoek gaan en uitspraken controleren, maar veel journalisten vinden dat hun taak er alleen in bestaat om een platform te geven aan bepaalde meningen. Ze laten persoon A iets zeggen, waarna persoon B mag zeggen waarom hij het er niet mee eens is. Maar de uitspraken die ze te horen krijgen, controleren ze vaak niet. Dat is fout. Het kan niet de bedoeling zijn dat je mensen ongestoord onzin laat vertellen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle verhalen van de Humo rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234