null Beeld

'De neven van Özcan Akyol': het Turkije van Erdogan ontleed

De Nederlandse bestsellerschrijver Özcan Akyol (33), kortweg Eus, is naar Turkije getrokken om er de documentairereeks ‘De neven van Özcan Akyol’ te maken, die deze week op Canvas te zien is. Hij botste in Turkije op felle tegenstand, maar zijn reeks oogstte in Nederland karrenvrachten lof.

'Alles is beter, ginder in Turkije, zeggen jongeren me. Dan denk ik: wat doe je dan hier?'

Eus wilde weten hoe zijn familieleden na de bomaanslagen, de crisis na de mislukte coup en het referendum over de machtsuitbreiding van president Erdogan naar hun land keken. Hij maakte een prachtige en verhelderende blauwdruk van de waanzinnige schizofrene werkelijkheid in Turkije: in het conservatieve Kayseri, waar zijn tante lotjes verkoopt op straat, moet hij vluchten voor belagers die hem een ‘Nederlandse nazi’ noemen, terwijl zijn oom in Antalya met kloppend hart zit te wachten tot Nederlanders en Belgen er weer op vakantie durven te komen.

Je hebt het gevoel dat Eus op zijn tocht heel Turkije onder de loep neemt, want hij heeft overal en in alle geledingen van de bevolking familie: een schoenmaker, een bareigenaar en een chirurg in Ankara, een rechtenstudente in Istanbul. Hij had ze allemaal nog nooit ontmoet, want hij brak lang geleden met zijn tirannieke en aan alcohol verslaafde vader, van wie hij in zijn bestsellerromans ‘Eus’ en ‘Turis’ een meedogenloos portret maakte. Eus had er geen idee van dat de familie Akyol in Turkije zo groot is. En ook niet dat ze in de bergen een eigen dorp heeft.

Özcan Akyol «Ik wist wel dat mijn vader daar geboren was, maar hij heeft mij nooit verteld dat het door zijn voorvaderen is gesticht. Ik was ook onder de indruk van hoe primitief alles er is.»

HUMO Je oudoom verwarmt zijn huis door op de begane grond zijn koeien te stallen. Slim. Ik vond al je neven, nichten, ooms en tantes trouwens heel eigenzinnig en doortastend.

Akyol «Ja, hè. Ik vond ze ook heel ondernemend en dapper. Dat maakte me gaandeweg wel trots.»

HUMO De Akyols zijn alevieten, een progressieve stroming binnen de islam.

Akyol «Klopt. Het zijn humanisten, ze zijn niet dogmatisch in hun opvattingen. Ze doen niet kinderachtig over alcoholgebruik en staan open voor andere religies en culturen. De Turken die in Nederland op cultureel gebied iets betekenen, zijn allemaal alevieten.»

HUMO En dus aanhangers van Atatürk, die de moderne republiek Turkije stichtte.

Akyol «Ja, omdat de scheiding tussen kerk en staat die hij installeerde, hen bescherming biedt. Nu worden ze nog niet opgepakt als ze niet willen meedoen aan de ramadan, maar hun angst is dat het wel zal gebeuren als Erdogan zijn zin doordrijft.»

HUMO Alevieten zijn in Turkije in de minderheid.

Akyol «Ja, maar ze zijn toch met 25 miljoen. Vooral in Nederland en België is de verhouding erg scheef. Hier stemde 70 procent van de Turken, vooral soennieten, voor de uitbreiding van de bevoegdheden van Erdogan. In Turkije was de uitslag bijna fiftyfifty.

»Toen de Europese landen in de jaren 60 met helikopters gastarbeiders uit de bergen zijn gaan halen, hebben ze kennelijk niet gezorgd voor een fatsoenlijke verhouding tussen het aantal alevieten en soennieten. De mannen moesten arm zijn, niet opgeleid en stevig van postuur, meer niet. Mijn vader is analfabeet en heeft zijn hele leven in de fabriek gewerkt. Mijn moeder is analfabeet en heeft haar hele leven in een ziekenhuis gepoetst.»

HUMO In het dorp van je vader zeiden ze dat hij een vakman was en het mooiste huis had. Ik zag je ongelovig lachen.

Akyol (lacht) «Hoe heeft hij het toch voor elkaar gekregen dat jullie zo lovend over hem praten, dacht ik. Ik ben met een huistiran opgegroeid. Hij had wel die ondernemingsgeest die ik bij veel Akyols heb gezien. Alleen gebruikte hij die energie niet per se om goede dingen te doen.»

undefined

'De Turkse jongeren bij ons willen een democratie, maar ze stemmen voor een dictatuur: ik denk dat ze het zelf ook niet snappen'

HUMO Je familie is niet bang. Komt ze niet in de problemen door zo openhartig te spreken over de gevolgen van Erdogans beleid?

Akyol «Neen, niemand is bang. Kennelijk denk jij zoals veel anderen dat Erdogan overal in Turkije overwicht heeft. Dat is helemaal niet zo: 51 procent stemde bij het referendum voor hervormingen en meer macht voor Erdogan, 49 procent tegen. Méér verdeeld kan een land niet zijn. Mensen met een andere mening kunnen daar in het openbaar voor uitkomen zonder opgepakt te worden.»

HUMO Maar in het conservatieve bolwerk Kayseri ben je moeten vluchten toen ze ontdekten dat je Nederlander was. ‘Nederlanders = fascisten’ stond er en ze riepen: ‘In Nederland sturen ze honden op Turken af.’

Akyol «Dat ging over de rellen in Rotterdam nadat een Turkse minister het land was uitgezet. Hij was vlak voor het referendum naar Nederland gekomen om campagne te voeren voor Erdogan. Turkse jongeren hebben de politie daar met stenen bekogeld en die heeft daarop honden ingezet. De televisiebeelden daarvan heeft Erdogan gebruikt als campagnemateriaal. Ze zijn eindeloos op tv herhaald als bewijs dat wij de Turkse staat willen omverwerpen.

»Het is waar dat ik in Kayseri ben geïntimideerd. En in Antalya hebben twaalf politieagenten mijn doen en laten gefilmd, maar ik ben nooit opgepakt. Er is nog steeds een rechtssysteem dat werkt. Het is niet zo dat het afgelopen is met de democratische processen. Mensen zijn wel bang dat het die kant opgaat, maar als iedereen zich gaat gedragen alsof het al zover is, dan wordt die angst misschien wel waarheid.»

HUMO Maar Wikipedia is in Turkije geblokkeerd omdat het toegang geeft tot minder positieve artikels over de Turkse overheid. Toch wonderlijk dat je je serie daar mocht draaien?

Akyol «We hadden alle vergunningen wel aangevraagd vóór de hetze in Rotterdam, maar toch. Er is meer hoop dan jij denkt. Dat heeft mij ook verrast. Dat is het probleem, dat we elkaar gek aan het maken zijn. Daarom wilde ik erheen: om te zien hoe het leven er echt is. En ik ben teruggekeerd met een heel ander beeld. In een hippe wijk in Istanbul staat er varkensvlees op de kaart en hangen er grote spandoeken met: ‘Hier stemde 81 procent ‘neen’’, en dat in een stadsdeel met meer dan een miljoen inwoners. Dat had ik niet verwacht. In een Turkse wijk in Nederland kun je dat niet doen, want dan heb je meteen een kudde hersenloze mensen achter je aan. Allemaal mensen die voor Turkije opkomen, maar die er niet willen wonen. Dat heb ik nooit begrepen. Alles is beter in Turkije, schrijven ze me in mails: de mensen, het eten, de cultuur, ze kunnen er meer moslim zijn dan hier. Dan denk ik: wat doe je dan hier? Ik heb het die jongens ook gevraagd, maar niemand kan het me uitleggen.»

HUMO Tijdens de rellen in Rotterdam zeiden een paar jongens tegen elkaar: ‘Dat zouden we in Turkije niet kunnen doen.’

Akyol «Onvoorstelbaar, toch? Zelf willen ze een democratie, maar ze stemmen voor een dictatuur. Ik snap ze niet en ik denk dat ze het zelf ook niet snappen. Het is natuurlijk ook heel verwarrend als je tussen twee culturen leeft. Ik denk dat dat een psychisch effect heeft. Onderzoeken wijzen dat ook uit: bij die jongeren komen allerlei stoornissen voor.»


Halaltoeristen

HUMO Het gaat in Turkije economisch ook veel slechter dan ik dacht, blijkt uit je programma. Je neef de schoenmaker vertelt dat het nu zo erg is dat mensen hun schoenen zelfs niet meer laten lappen.

Akyol «Het gaat er hard bergaf, ook al roept de overheid het tegendeel. Drie jaar geleden kreeg ik voor 1 euro 2 Turkse lira, nu is dat 4 lira. De welvaart die je er ziet, is welvaart op krediet. Al die luxeartikelen zijn gekocht op afbetaling, leningen die de Turken straks niet kunnen aflossen. Het is een bubbel die op barsten staat.»

HUMO Alle hotels in Antalya staan leeg, toonde je in de serie. Je kreeg vervolgens dreigmails met de boodschap: ‘In Antalya heb je je doodskist getimmerd.’

Akyol «Mijn mailbox puilt uit van de bedreigingen. Het ideaalbeeld van hun land moet ongeschonden blijven. De feiten doen er niet toe. Iedereen kan de cijfers opvragen en zien dat het met het toerisme nog slechter is gesteld dan in het rampjaar 2016, toen Rusland een boycot had afgekondigd. Maar het is niet waar, volgens wat ik in mijn mails lees. Die beelden zijn opgenomen in een studio en ik laat acteurs aan het woord, schrijven ze. Of we zouden om vijf uur ’s ochtends gefilmd hebben, en iedereen lag nog in bed.»

undefined

'Als ik naar mijn dochter kijk, besef ik meer dan ooit hoever ik ga in alles. Ik kan echt niks half doen.'

undefined

null Beeld

HUMO Steeds meer Turkse hotels bieden nu halaltoerisme aan, met gescheiden stranden voor mannen en vrouwen.

Akyol «Ja, wat moeten ze anders? Veel hotelbazen proberen daarmee toeristen uit het Midden-Oosten te lokken, maar ze hebben die eigenlijk liever niet. Die oosterse moslims kunnen niet om met de vrijheid in Antalya. Als jij daar in je bikini naast het zwembad ligt, begint zo’n man stiekem foto’s te maken of zich op andere manieren te misdragen. Op zulke problemen zitten de hoteleigenaars echt niet te wachten.»

HUMO Je neef in Ankara runt een politiek café. De jongeren die er komen discussiëren, moeten er voor een pintje 4 euro betalen in plaats van 75 cent een paar jaar geleden.

Akyol «Ik had al gehoord dat Erdogan een speciale belasting heeft ingevoerd om het alcoholgebruik te ontmoedigen, maar het is toch nog anders om te zien hoe de jongeren daarmee moeten leren leven.»

HUMO En je muzikale neef kijkt eerst rond of er genoeg linkse mensen aanwezig zijn voor hij zijn alevitische liedjes durft te spelen.

Akyol «Daar keek ik niet van op. In een Turkse buurt in België of Nederland moet je ook geen Koerdische liedjes spelen, dan krijg je geheid problemen.»

HUMO Je bent wel handig in het ontwijken van problemen. Toen je doorhad dat je in Kayseri beter niet zei dat je Nederlander bent, gaf je je uit voor een Belg.

Akyol «Dat werkte goed. Tot een krant schreef dat België onderdak verschaft aan de Koerdische arbeidersbeweging PKK. Toen kregen we weer stenen naar ons hoofd.»

HUMO Was je nooit bang?

Akyol «Neen. Ik leef op in zulke situaties, ik hou van die spanning.»

HUMO Je bent ook in een omgeving met voortdurende dreiging opgegroeid.

Akyol «Daar heeft het zeker mee te maken. De wijk in Nederland waar wij woonden met andere gastarbeiders, was een soort jungle.»

HUMO Maar het ergste was het onberekenbare gedrag van je vader.

Akyol «Ik ben hem er gek genoeg toch dankbaar voor. Het was natuurlijk de hel, want ik moest altijd op mijn hoede zijn, maar het heeft mij wel gemaakt tot wie ik nu ben. Daardoor sta ik altijd op scherp, ik kan situaties snel analyseren en zie overal kansen. Ik heb eens een IQ- en een EQ-test moeten doen omdat ik lastig was op school, en ze wilden weten wat mijn mogelijkheden waren. Mijn EQ was heel hoog en ik weet zeker dat dat is omdat ik van jongs af aan heb moeten leren een paar stappen vooruit te denken: als dit gebeurt, volgt dát en dan moet ik dat zo oplossen, of daarheen vluchten…»

undefined

'Ik herken veel van mijn vader in mezelf: het niet kunnen functioneren in groep, de mateloosheid, de zucht naar drank en vrouwen'

HUMO Je vrouw was verbaasd over hoe enthousiast je was toen ze je na de opnames kwam afhalen op de luchthaven.

Akyol «Ik ben doorgaans nogal cynisch en ontoegankelijk. Maar die reis heeft een geweldige indruk op mij gemaakt. Ik heb heel veel geleerd.»

HUMO Wat?

Akyol «Dat het, bijvoorbeeld, heel makkelijk is laatdunkend te doen over mensen die materialistisch ingesteld zijn. Je zou je ook kunnen afvragen hoe het komt dat ze zo zijn. Als je dertig jaar geleden in absolute armoede leefde, geen stromend water had en geen geasfalteerde wegen, dan heb je wel een enorm minderwaardigheidsgevoel weg te werken als de wereld van de welvaart voor je opengaat. Als alles opeens bereikbaar is, word je misschien wel onverzadigbaar. Ik moet toegeven dat ik zelf ook moeite heb om tevreden te zijn. Ik wil ook altijd maar meer en beter omdat ik in armoede ben opgegroeid en nooit iets cadeau heb gekregen.»

HUMO Integendeel, je moest van je vader al op je 8ste een bijbaantje nemen, en hij pikte daarna je loon in.

Akyol «Precies.»


Cremer & Céline

HUMO Je bent uiteindelijk in een internationale misdaadbende beland.

Akyol «Ja, omdat de gelegenheid zich voordeed.»

HUMO Wat deed je in die bende? Gewoon op de uitkijk staan, schrijf je in je roman ‘Eus’. Meer details vind ik niet.

Akyol «Ik wilde er zelf ook zo weinig mogelijk over weten. Hoe minder ik wist, hoe minder de politie mij ooit zou kunnen aanrekenen. Het was ook niet zo boeiend. Geld pikken uit een kluis is geen hogere wiskunde.»

HUMO Maar de zigeuner die de bende leidde, had iets weg van The Godfather, schrijf je. Romantisch.

Akyol «Dat is schertsend bedoeld. Er was niks romantisch aan. Het was gewoon een manier om aan geld te komen. Als iemand had gevraagd: ‘Wil je manager van een discotheek worden?’, dan had ik het ook gedaan. Dat ik geen graten zag in dat stelen, heeft natuurlijk te maken met een gebrek aan moraal. Een vader die alcoholist is, vriendjes die niet deugen, geen notie van religie: ik had geen idee van wat goed is en wat slecht. Ik heb dat zelf ontdekt door boeken te lezen, mensen met andere ideeën te ontmoeten, ja, door zelfontplooiing.»

undefined

'De welvaart in Turkije is welvaart op krediet: het is een bubbel die op barsten staat'

HUMO Je werd opgepakt en kwam in de gevangenis terecht. Je had geen telefoon, geen televisie, geen kranten of tijdschriften, want de bendeleden mochten niet met elkaar kunnen communiceren. Een cipier vroeg of je een boek wilde lezen, en niet veel later besloot je: ik word schrijver. Na welk boek was dat?

Akyol «Na ‘Ik, Jan Cremer’ en ‘Reis naar het einde van de nacht’ van Céline. Omdat ik daar veel in herkende: het decor was het arbeidersmilieu in de achterbuurten. Ik begreep dat literatuur niet alleen deftig en in een hippe Amsterdamse buurt geschreven moet zijn.»

HUMO Heb je die cipier ooit bedankt?

Akyol «Neen. Ik heb wel geprobeerd om hem te vinden. Ik geef geregeld lezingen voor jongeren die nu in die instelling zitten, maar niemand weet waar hij is.»

HUMO Je hebt wel zelf om de betere literatuur gevraagd. In plaats van pakweg Nescio had je een stripboek kunnen vragen. Je was op de lagere school ook getest en het ASO was aangewezen, maar je juf – ‘de lelijke graftak, het vleesgeworden product van kleinburgerlijkheid’, schrijf je in ‘Eus’ – wilde je naar het beroepsonderwijs sturen.

Akyol «Zo maken leraren zich ervan af als ze zich geen raad weten met kinderen die net iets meer aandacht nodig hebben dan de anderen. Maar door al die tegenslagen en de mensen die me dwars hebben gezeten, is mijn geldingsdrang enorm aangewakkerd. In zekere zin is het dus positief geweest. Bovendien heb ik voor mijn eerste boeken niks hoeven te verzinnen. Na alles wat ik had meegemaakt, zaten ze gewoon klaar in mijn hoofd.»

HUMO Je hebt wel ter voorbereiding schriften vol met moeilijke woorden overgeschreven en gestudeerd op de dt-regel.

Akyol «Ja, ik heb een ontwikkelingsachterstand moeten wegwerken.»

HUMO Typisch een Akyol, een plantrekker.

Akyol (lacht) «Ik had ook eerst een slecht boek kunnen schrijven, maar ik verspil liever geen tijd. Ik schrijf vijf columns per week, ik schrijf boeken, ik geef lezingen, ik maak televisie… Ik heb geen sociaal leven, maar daar maak ik ook geen tijd voor. Er zullen nu wellicht mensen zijn die op de bank voor hun tv zitten, maar zo wil ik niet zijn.»

HUMO Dat is wat je vader deed.

Akyol «Inderdaad, maar ik zou zo onmogelijk vrede met mezelf kunnen hebben.»

HUMO Zijn er desondanks dingen van hem die je in jezelf herkent?

Akyol «Zeker. Het onaangepaste, het niet kunnen functioneren in groep, geen vrienden hebben, de zucht naar drank en vrouwen, zijn mateloosheid. Ik ben onverzadigbaar.»

HUMO Je hebt weinig vrienden, vertrouw je mensen niet?

Akyol «Niet snel. Waarom willen mensen contact? Toch meestal omdat ze iets van je willen. ‘Zullen we eens een kopje koffie gaan drinken?’ vragen ze dan. Maar dan denk ik: ‘Wat schiet ik daarmee op?’ Die afweging maak ik altijd. En als het niks oplevert, begin ik er niet aan. Sommige mensen vinden dat nutsdenken boosaardig, maar iedereen is zo. Dat is de realiteit.»

undefined

'Waarom willen mensen contact? Toch meestal omdat ze iets van je willen. 'Wat schiet ik daarmee op?' denk ik dan.'

undefined

null Beeld

HUMO Maar als je wantrouwen verdwijnt, kun je je eindelijk ontspannen.

Akyol «Je ontspannen en voor de tv gaan liggen, bijvoorbeeld, lijkt me heel gevaarlijk. Dat is niet goed voor je persoonlijke ontwikkeling. Dan raak je niet vooruit.»

HUMO Gaat de liefde niet dieper dan puur nutsdenken? Je bent getrouwd met een beeldschone blonde Nederlandse.

Akyol «Klopt. Maar het was ook een hele klus om haar te vinden (lacht).»

HUMO Is zij ook zo onverzadigbaar en op haar hoede als jij?

Akyol «Neen. Zij is echt mijn tegenpool: heel nuchter en onderkoeld. Ze bewaart altijd haar kalmte. Dat vind ik prima, want ik kan heel slecht tegen meisjes die hysterisch, jaloers en bezitterig zijn. Ik zou ook niet met iemand samen kunnen zijn die all over the place is.»

HUMO Ze is ook journalist.

Akyol «Ja. Ze is mijn klankbord. Als ik een stuk heb geschreven dat niet lekker loopt, vraag ik vaak wat zij ervan vindt. En dan zegt ze precies wat nodig is (lacht).

»Dat het lang heeft geduurd voor ik me durfde te hechten, had veel te maken met weinig vertrouwen hebben in mezelf, niet weten of ik wel in staat zou zijn evenveel trouw terug te kunnen geven aan iemand die onvoorwaardelijk loyaal en trouw is aan mij. Maar nu hebben we samen een dochter en ik ben helemaal naar de andere kant doorgeslagen. Ik ben mateloos in een goeie partner en een goeie vader willen zijn. Onze dochter doet trouwens ook alles voor de volle 200 procent: schreeuwen, lachen, slapen, eten…»

HUMO Het doet me denken aan het verhaal dat jij als kind heel graag een huisdier wilde. Van je vader kreeg je tot je grote vreugde op vakantie in Turkije een schaapje, maar vlak voor jullie terug naar huis vertrokken, verstikte hij het. Je was woest en zwoer nooit meer vlees te eten.

Akyol «Dat heb ik tien jaar volgehouden. Mijn moeder heeft al die tijd apart voor mij moeten koken.

»Als ik naar mijn dochter kijk, besef ik meer dan ooit hoever ik ga in alles. Ik kan echt niks half doen. Ik wil ook absoluut de beste vader zijn. Ik ben natuurlijk dingen uit mijn jeugd aan het compenseren: ik wil absoluut niet tekortschieten als vader.»

HUMO Weet je wat je vader van je documentaires vindt?

Akyol «Neen. Hij kijkt zelf niet. Zodra het programma begint, loopt hij weg van de televisie, zegt mijn moeder. Ook uit jaloezie, natuurlijk.»

HUMO Terwijl het zo mooi is. Vooral de laatste aflevering over Istanbul beklijft, met de beelden van een terras met aan het ene tafeltje gesluierde meisjes en vrouwen, en aan het tafeltje ernaast meisjes in minirok die aan een bierflesje lurken.

Akyol «Ongelofelijk, hè, dat het daar zo lang zo goed is gegaan. De samenleving moet er enorm gesegregeerd zijn.»

HUMO Je nichtje studeert rechten en stoort zich er totaal niet aan dat andere meisjes sluiers dragen. Alleen vindt zij het heel vervelend dat de anderen steeds vaker niet snappen waarom zij het niet doet.

Akyol «Ze heeft gelijk, maar daarover moeten zij een debat voeren, en niet wij. Maar ze wil niet weg uit Turkije: ‘Ik wil hier blijven en voor een oplossing vechten.’ Daarom ben ik ook niet somber aan het eind van het programma. Er zijn miljoenen mensen zoals zij die zich teweerstellen tegen de rare plannen van Erdogan. En die miljoenen, weet ik nu, zullen zich niet zomaar overgeven.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234