De niet zo schokkende waarheid over suiker: 'Helemaal niet verslavend'

We eten dagelijks gemiddeld 28 suikerklontjes. En jazeker, dat mag een paar klontjes minder. Maar het is hoog tijd om enkele ‘witte misverstanden’ over suiker weg te nemen. ‘Suiker is helemaal niet verslavend: in de hersenen verandert er gewoon niks.’

'Noem het een verslaving, en je hebt een mooi excuus voor ongezond gedrag. Als het de schuld is van de suiker en van de industrie, ben je zelf niet verantwoordelijk'

Suiker is de nieuwe sigaret. Neem één chocolaatje en je wilt de hele doos. Drink elke dag een blikje frisdrank en je kans op dodelijke ziekten neemt toe. Fabrikanten verleiden ons op subtiele wijze. Ze stoppen sluipsuikers in blikjes doperwten. Ze geven suiker schuilnamen als melasse of agavesiroop. Op een pak suiker hoort een doodshoofd.

Het is een overtrokken beeld en wetenschappers weten dat al lang, maar hun weerwoord klinkt niet uit boven de boeken (‘Zelfmoord door suiker’), de websites (‘In zes stappen afkicken van je suikerverslaving’), de goeroes (‘Suiker was mijn ergste vijand’), de documentaires (‘De bittere waarheid over suiker’) en de blogs (‘Killercola’). Nu vet bij nader inzien toch niet zo slecht blijkt, is de focus verschoven. Het kwaad heet voortaan suiker. Fitnessclubs in het hele land organiseren al een tijdlang zero sugar challenges. En overal duiken zelfbenoemde afgekickte suikerjunkies op.

Maar over suiker bestaan erg veel misverstanden, zeggen Rob Markus en Fred Brouns. Rob Markus, hoogleraar neuropsychologie en psychofarmacologie aan de universiteit van Maastricht, weet alles over de werking van suiker in het brein. En Fred Brouns, emeritus hoogleraar innovatie gezonde voeding, is gespecialiseerd in de wijze waarop ons lichaam met suiker omgaat. Samen werken ze graag enkele ‘witte misverstanden’ weg.


Suiker maakt niet ziek

Er is niks giftigs aan suiker, integendeel: ons lichaam heeft de stof nodig. Suiker wordt in de maag en darmen opgeknipt en komt als glucose en fructose in het bloed terecht. Fructose wordt ook grotendeels omgezet in glucose, dat brandstof levert aan de cellen. Onze hersenen kunnen niet zonder. Er is maar één ziekte die rechtstreeks door suiker wordt veroorzaakt en dat is tandbederf. Bacteriën in tandplaque zetten suiker om in zuur, dat het glazuur aantast. Wie zijn tanden wil sparen, moet het aantal suikermomenten op een dag beperken.


...maar wel als we er te veel van eten

Suiker mag van zichzelf dan niet slecht zijn, toch levert het een gevaar op voor de gezondheid omdat we er te veel van eten. Daardoor worden we te dik en dat kan diabetes en hart- en vaatziekten veroorzaken.

Fred Brouns «Alleen, suiker is in dat opzicht niet slechter dan vet. Te veel vet kan ook tot overgewicht leiden en zo, indirect, tot diabetes en hartkwalen.»

We zijn zoetekauwen. Of dat nu komt door de stapels boterhammen met choco en confituur die we wegwerken, of door het forse aantal liters suikerhoudende drank dat we wegklokken: we eten dagelijks gemiddeld 122 gram suiker, het equivalent van 28 grote suikerklontjes. Dat is iets minder dan in de Verenigde Staten, maar meer dan in bijvoorbeeld Frankrijk, Zweden en Groot-Brittannië.

Toch hoeven die 28 klontjes geen probleem te zijn. Ze leveren nog geen 500 kilocalorieën, een kwart (vrouwen) tot een vijfde (mannen) van de hoeveelheid energie die we dagelijks nodig hebben. Als we bij de consumptie van andere calorieën een beetje opletten én genoeg bewegen, dan is er niks aan de hand.

Brouns «Maar daar gaat het dus mis. Wie een glas frisdrank drinkt, moet al snel een halfuur joggen om dat te verbranden. En dat gebeurt niet. Toen de universiteit van Maastricht tijdens de Ronde van Frankrijk de energie-inname van wielrenners onderzocht, bleken zij op dagen waar het erop aankwam meer dan 500 gram suikers per dag te nuttigen. Maar niemand werd te dik en niemand kreeg diabetes. We voorkomen geen ziekten door de focus alleen op suiker te leggen.»

De cijfers geven Brouns gelijk: de consumptie van suiker is bij ons al jaren stabiel, maar het aantal mensen met obesitas blijft stijgen.

Brouns «De toename van het aantal diabetespatiënten wordt niet veroorzaakt door suiker, maar door overgewicht. Suiker is daarbij één van de factoren.»


Suiker in fruit is hetzelfde als suiker in taart

Brouns (droog) «De darmcellen die de opgeknipte onderdelen van suiker opnemen, hebben geen oogjes: of het molecuul nu uit een sinaasappel komt of uit een koekje, dat maakt niet uit.»

Daarom vinden voedingswetenschappers het alarm over de toegevoegde suikers ook een beetje vreemd. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) kwam twee jaar geleden met het advies om hooguit 10 procent van de dagelijkse energie-inname uit toegevoegde suiker te halen. Dan gaat het dus om de suiker die door onszelf of door de fabrikanten aan het eten is toegevoegd. Voor een vrouw komt dat neer op 50 gram, voor een man op iets meer dan 60 gram per dag. Daarmee zou het risico op overgewicht kunnen worden teruggebracht. De natuurlijke suikers, in fruit bijvoorbeeld, of in melk, tellen niet mee. De WHO heeft geen aanwijzingen dat die tot gezondheidsschade leiden.

Brouns «Logisch: mensen die ervoor kiezen om veel fruit of melk te consumeren, hebben vaak een gezondere leefstijl. En we zullen onszelf bovendien niet snel te buiten gaan aan fruit en melkproducten. Maar toch: wie elke dag een liter melk drinkt, krijgt naast veel gezonde stoffen óók 45 gram melksuiker binnen. En die suiker wordt door het lichaam op dezelfde manier behandeld als de suiker uit snoep.»

In de Verenigde Staten zijn fabrikanten vanaf volgend jaar verplicht om op alle etiketten te vermelden hoeveel suiker ze aan producten hebben toegevoegd. Consumenten moeten op die manier worden geholpen om de WHO-richtlijn toe te passen.

Brouns «Daar zie ik het nut niet van in. Bij ons staat op alle etiketten vermeld hoeveel suiker er in een product zit – toegevoegd plus natuurlijk – en dat is precies de informatie die consumenten nodig hebben. Neem vers sinaasappelsap: daar is geen suiker aan toegevoegd en daardoor zouden we ten onrechte kunnen gaan denken dat we er volop van kunnen drinken. Maar een flink glas vers sap bevat wel zeven suikerklontjes aan natuurlijke suiker.»


Verborgen suiker bestaat niet

De term verborgen suiker is door de media bedacht, zegt Rob Markus, om duidelijk te maken dat er producten zijn waarvan je niet verwacht dat er suiker in zit: in blikgroenten, bijvoorbeeld, en in tomatenketchup, saus, soep en vleeswaren.

Rob Markus «Dat gebeurt om het eten smakelijker te maken, maar ook om technologische redenen: om brood te laten rijzen, bijvoorbeeld, om de fermentatie van melk en yoghurt te bevorderen of om conserveringsmiddelen te kunnen verwerken. Veel consumenten zijn daar nijdig over, maar er is niks stiekems aan: het staat gewoon op het etiket.»

Brouns «Er is ook geen sprake van ‘schuilnamen’ voor suiker. Alsof de fabrikanten de consument erin willen luizen met vage termen. Fructose, sacharose, lactose of melasse: die stoffen of moleculen heten nu eenmaal zo.

»Trouwens, uit recent onderzoek blijkt dat de bijdrage van die zogenaamde verborgen suiker in het dagelijkse menu gering is. Van de 28 klontjes die we dagelijks verorberen, komt er hooguit één uit die zogenaamde sluipsuiker. De bulk zit gewoon in eten en drinken waarvan volkomen duidelijk is dat er veel suiker in zit. Alleen al de suiker in frisdrank, cake en koek is goed voor een vijfde van de suikerconsumptie bij volwassenen en een derde bij jongeren.»


Suiker is niet verslavend

Geef ratten een paar weken lang suikerhoudende drank en ze willen niets anders meer. Kijk wat er gebeurt in de hersenen van de dieren en dan blijkt dat daar meer dopamine wordt afgegeven. Een soortgelijk patroon is zichtbaar bij verslavingen. Conclusie: suiker kan net zo verslavend zijn als drugs.

Markus «Dat is een nogal overtrokken oordeel, dat door sommige wetenschappers verkeerd naar buiten is gebracht en door de media gretig is opgepikt. Suikerjunks, cravings, chocoholics: de suikerwereld heeft het vocabulaire uit de verslavingswereld omarmd.»

Neurofast, een samenwerking tussen wetenschappers van dertien Europese universiteiten, onderzocht de afgelopen jaren met subsidies van de Europese Unie of dat hardnekkige verhaal toch kon kloppen, en of er voedingsstoffen zijn waaraan mensen verslaafd kunnen raken. Ruim 150 studies bij mensen werden nageplozen. Het antwoord: alleen cafeïne kan een soort afhankelijkheid creëren, verder bestaat er geen bewijs voor een verslavend effect van wat voor voedsel of welke voedingsstof dan ook.

Markus «De misvatting is dat een verhoogde dopamine-afgifte typerend is voor een verslaving. Dat klopt niet. Het is kenmerkend voor genot. Als we iets doen wat we lekker of fijn vinden, reageren onze hersenen daarop door extra dopamine af te geven. Dat gebeurt als we een cadeautje krijgen, een doelpunt scoren, seks hebben of een warme douche nemen. En ook als we lekker eten. Dat kan zoet zijn, maar net zo goed vet.

»Drugs zijn gifstoffen die gevaarlijk zijn voor ons hele lichaam en onze hersenen blijvend veranderen. Gebruikers hebben er steeds meer van nodig om hetzelfde plezier te ervaren. Ze worden er lichamelijk afhankelijk van en lopen het risico op een overdosis. Suiker doet dat gewoon niet en als mensen beweren van wel, laat ze dan langsgaan in een verslavingskliniek en daar de ellende aanschouwen.

»Ook fysiologisch gezien loopt de vergelijking tussen suiker en drugs mank. Een cocaïnemolecuul gaat door de bloed-hersenbarrière heen en werkt daar in op receptoren van bepaalde zenuwcellen, die stoffen produceren die betrokken zijn bij genot en stemming. Daardoor komen er meer van die stoffen vrij, waardoor het gedrag wordt beïnvloed, én er vinden veranderingen plaats in de betrokken hersensystemen. Bij suiker werkt de route heel anders: bij het eten van een lekker koekje gaat er via de smaakreceptoren een signaal naar de hersenen, waar het beloningscentrum meer dopamine aanmaakt. Van veranderingen in de hersenen is geen sprake.»

Als suiker echt verslavend zou zijn, zegt Markus, dan zouden we een craving, een hunkering naar zoet, moeten ervaren in de vroege ochtend, nadat we een hele nacht van zoetigheid verstoken zijn gebleven. Maar de trek in zoet komt meestal aan het einde van de middag, terwijl juist dan de hoeveelheid suiker in ons bloed op een hoog niveau zit.

Markus «Zoet is gewoon erg lekker, het is de smaak die al bij baby’s de voorkeur heeft. Er zijn veel mensen voor wie het eten van bepaald voedsel zo plezierig is dat ze er niet in slagen het te laten staan. Maar dat is geen verslaving. Dat heeft meer te maken met de mate waarin je je emotionele intenties en gedrag onder controle weet te houden.

»Maar noem het een verslaving, en je hebt een mooi excuus voor ongezond gedrag.Als het de schuld is van de suiker zelf en van de industrie die dat overal maar in stopt, ben je zelf niet verantwoordelijk.»


Minder suiker? Doe-het-zelf

Suiker mag dan geen verslavend gif zijn, die berg suikerklontjes die we dagelijks eten, mag best wat slinken. Al was het alleen maar omdat de helft van onze bevolking (veel) te zwaar is. En omdat koek, snoep, frisdrank en chocola geen spat aan vitamines, mineralen of vezels bevatten.

Amerikaanse wetenschappers bestudeerden de etiketten van verpakt voedsel en drank in supermarkten en concludeerden vorig jaar in The Lancet dat aan 60 procent van de producten suiker is toegevoegd.

Brouns «Dat de voedingsindustrie de suikerpot te kwistig hanteert, daar is iedereen het over eens. Maar consumenten kunnen zelf ook beter opletten. Zie jij weleens iemand in de supermarkt op het etiket kijken? Dat doet maar een paar procent van alle mensen.»

Zelf aan de slag dus. Maar wat is nu de maximale hoeveelheid suiker die je per dag mag consumeren? De enige bovengrens die is vastgesteld, komt van de WHO, maar die 50 gram per dag is wel aan de lage kant, zegt Brouns: ‘Die haal je al als je heel normaal eet.’ Bovendien zijn bij die 50 gram de natuursuikers niet inbegrepen. De Nederlandse Gezondheidsraad geeft geen maximum, maar zegt alleen dat we minder suikerhoudende fris- en zuiveldranken moeten drinken.

Brouns «Dat is vooralsnog de beste tip. Onderzoek wijst keer op keer uit dat suiker in drank een groter risico vormt op het ontstaan van overgewicht dan suiker in voeding. Dat komt doordat de vloeibare suikers in frisdrank, limonade en vruchtensappen niet erg verzadigen: een stuk taart geeft een vol gevoel, een glas gezoete frisdrank niet, waardoor de frisdrank veel loze extra calorieën oplevert.

»Kinderen drinken gemiddeld driekwart liter per dag, volwassenen minstens een kwart liter. Begin eens om bij het eten gewoon water te drinken. Ook vers eten biedt suikerwinst. Maak zelf ketchup van tomaten, een beetje olijfolie en knoflook en je hebt geen toegevoegde suiker nodig.»

Het is allemaal niet zo moeilijk, zeggen de twee hoogleraren: het draait om gedrag en bewustwording. Of zoals Brouns zegt: ‘Een beetje nadenken.’

© de Volkskrant

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234