null Beeld

De ongemakkelijke waarheid van Alain de Botton: 'In elke relatie moet je leren leven met een dosis frustratie'

Online dating, sites voor casual seks, nieuw samengestelde gezinnen, latrelaties, happy singles: het gaat alle kanten op in de liefde. We weten het niet meer: we vermoeden wel dat de romantische liefde een idee-fixe is, maar diep in ons hart blijven we naar een zielsverwant zoeken. We geloven dat de Ware en de Onontkoombare Liefde bestaan, ook al is daar rationeel gezien geen enkele reden toe. En degene op wie we verliefd worden, heeft natuurlijk niets dan ons geluk voor ogen – dáárom kiezen we voor hem of haar. Nee, zegt Alain de Botton: ‘We zijn veel perverser dan dat. Geschikte kandidaten – geduldige, begripvolle en betrouwbare gegadigden – wijzen we meestal net af.’

Stefanie De Jonge

'Ik zie veel mensen uit elkaar gaan en vervolgens opnieuw verliefd worden op iemand met dezelfde gekte als hun ex'

HUMO Hoezo?

Alain de Botton «Vaak worden we in de armen gedreven van iemand die niet per se goed voor ons is, vallen we niet voor de ware, maar voor de verkeerde. Wat je aantrekt is namelijk het ‘gebrek’ van de ander – het feit dat iemand zich moeilijk kan hechten of zich juist enorm aan je vastklampt. Je kiest voor iemand z’n wond, voor de pijn die je herkent. We denken dat we in de liefde geluk zoeken, maar waar we in werkelijkheid op uit zijn, is vertrouwdheid. We zoeken naar relaties die gevoelens oproepen die we goed kennen uit onze jeugd, uit de tijd dat er voor het eerst van ons gehouden werd. Meestal ging dat niet alleen om tedere en zorgzame gevoelens. Soms houden ouders wel van hun kind, maar zijn ze toch afstandelijk, strikt of vernederend – of echt fysiek gewelddadig. Andere ouders zijn wel liefdevol, maar ook erg kwetsbaar en needy: ze vragen veel liefde en zorg van hun kroost. Op die manier gaan kinderen van zulke ouders ‘graag gezien worden’ associëren met afstandelijkheid, emotionele afhankelijkheid of geweld. Liefde voelt voor hen niet als liefde aan tenzij ze weer op een afstand worden gehouden, weer vernederd worden of extreem voor iemand moeten zorgen.»

HUMO Iemand die liefdevol met hen omgaat, hen graag ziet en dus eigenlijk heel geschikt is voor een relatie, wijzen ze af wegens te saai?

De Botton «Dat klopt: als we psychologisch niet door iemand worden aangetrokken, grijpen we naar een woord als saai. Maar als je eerlijk bent met jezelf is het gevoel sterker: eigenlijk voel je afkeer, omdat die persoon voor jou iets bedreigends heeft. Voor iemand die liefde heeft leren associëren met weerstand en afstand, komt iemand die warm en open is, heel bedreigend over. Zo’n man of vrouw doet hun innerlijke structuur wankelen. Ze voelen zich comfortabeler bij iemand die hen frustreert op de manier die ze van vroeger kennen.»

HUMO In uw roman ‘Weg van liefde’ beschrijft u de liefdesrelatie tussen Rahib en Kirsten. Voor de van oorsprong Libanese Rahib zijn de aantrekkelijkste mensen niet degenen die hem direct in het hart sluiten, maar diegenen die hem net aan het lijntje houden.

De Botton «Rahibs moeder zag hem heel graag, maar was fysiek veel afwezig. Bovendien was ze niet opgewassen tegen de spanning in Beiroet en voelde Rahib heel goed aan dat hij zíjn angsten voor zich moest houden en haar daarmee niet tot last moest zijn. Hij is het dus niet gewend dat iemand die heel dicht bij hem staat, evenwichtig en betrouwbaar is. Tot iemand als Kirsten, die een beetje afwezig en afstandelijk is, voelt hij zich dan weer wél aangetrokken.»

HUMO Rahib vindt Kirstens zelfstandigheid intimiderend en opwindend, maar hij ziet geen enkele reden waarom zij genegenheid voor hem zou opvatten.

De Botton «Rahib heeft weinig gevoel van eigenwaarde. Zijn moeder is overleden toen hij 12 was en het gezin net van Beiroet naar Barcelona was verhuisd. Hij voelde zich al ontheemd, en bleef achter met een zwijgzame en strenge vader die architectuur – Rahibs passie – een studie voor meisjes vindt. Zodra een meisje dichterbij komt, is Rahib doodsbang dat ze zal doorzien wat voor een minkukel hij is. Hij haat zichzelf zo erg dat hij vreest door iedereen afgewezen te zullen worden. Vandaar dat hij nooit zelf een architectenbureau opricht, maar blijft wachten tot een bureau hem uitnodigt.

»Hij is sterk onder de indruk van de ondernemende en hardwerkende Kirsten, die ook vaardig gootstenen ontstopt en haar moeders geklaag naast zich neerlegt alsof het niks is. Hij houdt van haar kalmte. Hij is afhankelijk van haar, maar beseft ook dat ze emotioneel beschadigd is: dat biedt hem de mogelijkheid om een nuttige rol te spelen in haar leven.»

HUMO Kirsten is een wilskrachtige en autoritaire vrouw. Ze leerde al heel jong dat ze voor zichzelf moest kunnen zorgen. Haar vader is zomaar en zonder bevredigende verklaring vertrokken toen ze 7 was.

De Botton «Ja, en daarop zijn veel reacties mogelijk. Kirsten reageert door geen gevoelens meer toe te laten. Ze werkt hard op school en doet het goed, maar voelen kan ze niet aan. Ze kan zich niet een beetje verdrietig voelen, want dan is de kans groot dat ze helemaal instort en er niet meer in slaagt overeind te krabbelen. Om dat tegen te gaan, hardt ze zich zo goed en zo kwaad als het gaat.

»Ze valt voor Rahib omdat ze zijn wonde – het verlies van zijn moeder – wil helen. Ook al praat hij er nooit over, ze herkent de pijn meteen. Zij ziet in hem ook het exotische van mensen die zich durven te uiten, iets wat zij niet kan. Kirsten heeft de neiging om bij problemen dicht te klappen, terwijl Rahib op zulke momenten juist nood heeft aan aandacht en geruststelling. Als Rahib op zakenreis is en Kirsten vanuit het hotel opbelt om te horen dat zij hem mist, is hij uiteindelijk degene die als eerste zegt: ‘Ik mis je.’ Waarop Kirsten heel afgemeten en zakelijk antwoordt: ‘Ja.’ Aan de andere kant van de lijn ziet hij niet dat ze tegen haar tranen zit te vechten.

»Rihab en Kirsten hebben allebei een probleem met vertrouwen omdat ze wat dat betreft beide met buitensporige teleurstellingen te maken hebben gehad. Als volwassene hebben ze allebei een afweermechanisme ontwikkeld, waardoor ze zich moeilijk blootgeven wanneer ze zich kwetsbaar voelen – maar ze uiten dat elk op een heel andere manier. Rahib slaat om zich heen en vraagt aandacht door boos te worden. Kirsten trekt zich terug. Precies wat hen psychologisch in elkaar aantrekt – de angst om verlaten te worden – zorgt vanwege die tegenovergestelde reacties voor problemen.»


Klampen en vragen

HUMO In uw eerste boek, ‘Proeven van liefde’, beschreef u deze mechanismen ook al. Daarin zegt uw vriendin over u: ‘Zijn extreme beleefdheid is een vorm van agressieve bescherming.’

De Botton «Dat klopt, ja (lacht). Dat is mijn manier om mezelf in de hand te houden. Kijk, grofweg kun je mensen indelen in twee groepen: aan de ene kant heb je degenen die vermijdend zijn. Hun hoofdgedachte is: ‘Ik wil graag een hechte emotionele band, maar anderen stellen me zo vaak zonder reden teleur. Ik ben bang dat ik gekwetst word als ik iemand te dichtbij laat komen.’ Die mensen kunnen makkelijk alleen zijn.

»De andere groep, de angstigen, verlangen naar een heel intieme band en vinden dat anderen nooit de toenadering wensen waarop zij hadden gehoopt. Ze zijn constant bang dat zij de ander meer waarderen dan de ander hen. Ze klampen en vragen, terwijl de eerste groep zich terugtrekt. En het ironische is dat die twee uitersten zich tot elkaar aangetrokken voelen en zo meestal in een vreselijke vicieuze cirkel belanden: hoe meer de klamper klampt, hoe banger de vermijder wordt.»

undefined

'Er bestaan mensen die goed in hun vel zitten, maar het zijn er echt niet veel'

HUMO Het is toch afschuwelijk dat we zo te reduceren zijn tot klampers en vermijders?

De Botton «Het besef dat we een standaardtype zijn dat omschreven kan worden in een paar alinea’s van een psychologisch handboek, is natuurlijk een klap voor ons ego. Maar zo’n simpele samenvatting kan ook heel handig zijn als je dingen wil oplossen.»

HUMO U schreef over uzelf ook: ‘Ik werd altijd verliefd op meisjes, maar zodra ze mijn liefde beantwoordden, ging die voorbij.’

De Botton «Ja, ik heb het voor het afstandelijke type.»

HUMO U groeide op in een weinig liefdevolle omgeving. Uw vader was een harde zakenman en toen jullie van Zwitserland naar Engeland zouden verhuizen, stuurde hij u op uw 8ste in uw eentje vooruit, naar een jongensinternaat waar u zich totaal niet thuis voelde.

De Botton «Ja. Ik hield niet van sport en vechten. Ik las en studeerde en bad dat ze me met rust zouden laten.»

HUMO Uiteindelijk trouwde u met een vrouw die u raadselachtig noemt, en clever in a dry way. Een vrouw met een eigen zaak, ook.

De Botton «Ze had veel kwaliteiten die ik wel probeerde te ontwikkelen, maar waarin ik nog niet uitblonk. Ik denk dat verliefd worden vaak te maken heeft met: in iemand anders iets zien waar jij niet genoeg van hebt. Dat is op een onschuldiger, minder pervers niveau hoe verliefdheid ontstaat.»

undefined

null Beeld

HUMO In ‘Proeven van Liefde’ staat ook: ‘We worden verliefd op een ongeschikte partner, iemand die ons op dezelfde manier tekortdoet als onze ouders, en we hopen dat we hem of haar kunnen veranderen.’

De Botton «Het verlangen om van die ongeschikte partner een liefdevolle levensgezel te maken, is eigenlijk het verlangen van je jonge zelf om van de koude, afstandelijke, wrede of egocentrische ouder met wie je opgroeide, alsnog de warme, zorgende ouder te maken die je zo graag had gehad. Je wilt het scenario van je jeugd opnieuw beleven, maar er deze keer een happy end aan breien.»

HUMO Er bestaan toch ook mensen die niet angstig of vermijdend zijn en gewoon goed in hun vel zitten?

De Botton «Een paar, maar het zijn er echt niet veel. Weet je wat mijn uitgever zei toen ik hem het manuscript van ‘Weg van liefde’ gaf? ‘Ik dacht dat alleen mijn vrouw en ik zo leefden.’ Ach, je zou verbaasd zijn mocht je weten wat geliefden elkaar allemaal aandoen, hoe bang iedereen is en hoe gek en losgeslagen ze daarom doen.

»Maar inderdaad: als mensen in een warme, veilige omgeving opgroeien, worden ze niet achterdochtig als iemand hen graag ziet, en breken ze een relatie meteen af als er spelletjes met hen gespeeld worden. Ze blijven dan niet proberen om de ander te veranderen, maar voelen onmiddellijk: dit is niet gezond voor mij. Ze hebben zelfvertrouwen en gevoel van eigenwaarde. Maar ook de zogenaamd gezonde mensen zijn gebaat bij therapie: het is goed om even stil te staan bij wat dat is, mens-zijn.»

HUMO U bent zelf dus ook al in therapie geweest?

De Botton «Ja, vlak voor de geboorte van mijn eerste zoon. Ik heb nooit een goeie band met mijn vader of met andere mannen gehad, en heb grote moeite met machogedrag. Dat ik vader zou worden van een zoon beangstigde mij. Ik wou een betere ouder zijn. Mijn therapeute heeft me doen inzien dat ik niet mijn vader was. Maar tegen mijn zin herhaalde de geschiedenis zich toch: ik zit tegenwoordig op dit kantoor omdat mijn oudste zoon me heeft gesmeekt om niet meer thuis te werken. Hij vindt het vreselijk als ik wel aanwezig ben, maar niet beschikbaar.»


Zoet en zuur

HUMO Uw vader was directeur van de Rothschild-bank in Zürich, een zakenman pur sang. Volgens hem zou jij nooit iets van zijn wereld begrijpen. Ondertussen bestiert u een groter imperium dan hij destijds: The School of Life heeft franchises van Zuid-Korea tot in Australië. Zoete wraak?

De Botton «Maar ik zit niet in het bankwezen. Ik hoef niet te concurreren. Ik zou een vreselijke zakenman zijn als ik strijd tegen anderen moest leveren. In die zin had mijn vader gelijk: zakendoen om zaken te doen, kan ik niet. Ik genereer geld om The School of Life gaande te houden. En dat doe ik goed.»

undefined

'Verliefd worden is: in iemand anders iets zien waar jij niet genoeg van hebt'

HUMO Wou u toch ergens bewijzen dat u het wel kon?

De Botton «Niet echt. Ik heb altijd veel respect gehad voor practical life. Veel van mijn artistieke vrienden staan vijandig tegenover zakendoen. Ze vinden het saai en fout, vooral om de compromissen die je moet sluiten. Ik heb dat niet. Ik heb zakendoen nooit als de vijand van therapie of artisticiteit gezien. Ik denk dat je de twee kunt verzoenen. Weet je dat Freud eiste dat de patiënt cash meebracht en tijdens de sessie op tafel legde? Geld, zei hij, staat symbool voor stront en we moeten aanvaarden dat we niet alleen geest zijn, maar ook stront.»

HUMO Is uw vader trots op u?

De Botton «Ach ja. Hij zegt misschien weleens iets aardigs, en meteen daarna iets onaardigs. Zoet en zuur...

»Weet je, ik denk dat mijn vader op een gegeven moment zelf niet meer zo graag in zaken zat. Dat hij eigenlijk liever in de kunsten was gegaan. Ergens is hij jaloers dat ik voor een schrijverscarrière heb gekozen. Jaloers, maar tegelijk ook blij voor mij. Het is allemaal heel dubbel.»

HUMO Vindt hij uw boeken goed?

De Botton «Goh. Ik heb hem weleens tegen iemand horen zeggen: ‘Met dit boek zit hij er volgens mij helemaal naast.’ Maar hij stuurt stiekem ook boeken van me naar zijn vrienden. Mijn vader is een groot lezer. Hij heeft een enorme bibliotheek met Proust en Virginia Woolf. Ik heb nooit met hem over literatuur gediscussieerd, maar door te lezen en te schrijven voelde ik me toch met hem verbonden. Maar er zijn meer redenen waarom ik schrijf. Ik associeer schrijven met kalmeren. Als ik schrijf, als ik een gevoel op papier analyseer, dan wordt dat gevoel minder overrompelend en kan ik alles beter aan.»

HUMO U noemt uzelf een intellectuele controlefreak.

De Botton «Mensen doen van alles als ze angstig zijn: drinken, joggen, schreeuwen. Ik ben iemand die in een kamer gaat zitten en het gevoel op papier gaat uitrafelen. Ik probeer de dingen te begrijpen om er grip op te krijgen.»

HUMO Terwijl uw vader weleens huisraad door de kamer gooide.

De Botton «Hij was iets extroverter, ja (lacht). Zijn business uitbouwen was ook een manier om zijn angsten te beteugelen.»

undefined

'In elke relatie moet je leren leven met een dosis frustratie'

HUMO Is uw vrouw zakelijk op de manier dat uw vader dat was?

De Botton (uitgekiend) «Zij is geen schrijver, als dat is wat je bedoelt. Tja, ik heb ‘Weg van liefde’ natuurlijk ook geschreven omdat er in die tien jaar sinds ‘Proeven van liefde’ in onze relatie ook dingen aan het licht zijn gekomen.»

HUMO Het einde van het boek heeft iets deprimerends: we moeten ons schikken in een leven met iemand die niet de ware is, maar de verkeerde. Want bijna iedereen is wel een beetje beschadigd.

De Botton «In elke relatie moet je leren leven met een dosis frustratie. Als Rahib niet accepteert dat hij nooit dat happy end aan het scenario van zijn jeugd zal kunnen breien, dat hij niet mag verwachten dat de koele Kirsten ooit een heel warme vrouw wordt, dan wordt die relatie voor hem ondraaglijk. Het aanvaarden van een bepaalde mate van eenzaamheid is een goeie manier om een goeie relatie te hebben. We zijn heel onverdraagzaam geworden voor eenzaamheid, dulden niet dat er momenten zijn waarop de ander ons niet begrijpt – wat altijd zal gebeuren. Want niemand kan een ander altijd helemaal begrijpen. Dus, ja, in die zin is mijn boek een aanval op het romantische idee van de zielsverwant.»

HUMO Maar hoeveel frustratie moet je verdragen? Wanneer moet je weg?

De Botton «Dat is een heel persoonlijke overweging, maar ik denk dat iedereen wel aanvoelt wanneer dingen te ver gaan. Als je partner je slaat, of herhaaldelijk heimelijk andere relaties heeft, tja, dat zou voor mij een brug te ver zijn.

»Dat gezegd zijnde: ik zie veel mensen uit elkaar gaan en vervolgens opnieuw verliefd worden op iemand met dezelfde gekte als hun ex. Dan beginnen ze hetzelfde scenario en vinden ze weer geen happy end. Dan kun je beter samenblijven en jezelf en de relatie eens goed onder de loep nemen. Niet evident: weinig mensen zijn bereid toe te geven dat er van alles aan hen mankeert en er ook nog eens andermans gekte bij te nemen.»

HUMO Het beste zou natuurlijk zijn: elkaars gekte kennen vóór je in een relatie stapt.

De Botton «Eigenlijk moet je, zodra je merkt dat iemand je opwindt, vragen: ‘Hoe gek ben jij eigenlijk? Wat zijn jouw afwijkingen?’ En vervolgens moet je uitleggen wat er allemaal niet klopt aan jou.

»Dat is het voordeel als je op oudere leeftijd een relatie begint: je kent jezelf beter. Jonge mensen hebben wildere seks en een betere huid, maar als je wat ouder bent, kun je makkelijker je masker laten vallen en toegeven: ‘Kijk, ik heb zes relaties verpest. Als ik bang ben en me kwetsbaar voel, kruip ik in mijn cocon.’ Dat is wat ik volwassen liefde noem.»

HUMO Denkt u dat een boek als ‘Weg van liefde’ helpt?

De Botton «Kijk, mensen vragen me vaak: ‘Waar is kunst en cultuur eigenlijk goed voor?’ Wel, cultuur is informatie. Cultuur helpt als je midden in de nacht ruzie hebt met je vrouw en je je afvraagt: ‘Wat denken en doen andere mensen met dit probleem?’ Misschien schiet er je dan een film of een liedje te binnen, waardoor je denkt: ‘Aha, zo kan ik het aanpakken.’ Helaas hebben we op het gebied van de liefde meestal niet veel aan onze cultuur. De rozengeur en maneschijn van de gemiddelde Hollywoodfilm schotelt ons alleen maar het romantische pad van het onbestaande happy end voor. Er zouden meer boeken en films moeten zijn die normaal maken wat in onze huiskamer zo vreemd lijkt.»

HUMO Woody Allen heeft wat dat betreft toch zijn best gedaan?

De Botton «Absoluut. Woody Allen heeft ervoor gezorgd dat koppels nieuwe manieren zagen om met elkaar te praten. Dankzij hem kan een vrouw – als haar man zegt: ‘Ik ben bang en wat gek’ – denken: ‘O, hij is een beetje een Woody Allen.’ Terwijl ze vroeger misschien had gezegd: ‘Wat ben jij voor een domme zwakkeling.’ Dat is een enorme stap vooruit. Maar er zijn niet veel Woody Allens.»

HUMO Gelukkig is er ook nog Alain de Botton.

De Botton «Merci! Ik doe mijn best, maar we zijn er nog lang niet.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234