De opmars van de ukelele: 'Alsof je een baby in je armen houdt'

Wie zomer zegt, zegt strand, Hawaï, ukelele. Ukelele?! De voorbije vijf jaar is de verkoop van ukeleles in de Benelux verzesvoudigd! Verslag van een invasie en een interview met de snode breinen erachter.


Donderdag 6 augustus 2015 treedt het Ukulogisch Museum om 20.30 op op de markt van Hoegaarden. Allen daarheen!

Ons land koestert vele illustere genootschappen, maar geen ervan kan tippen aan de internationale renommee van het Ukulogisch Museum, het even nobele als excentrieke levenswerk van stichters-conservatoren Luk ‘Lukelele’ Tegenbos en Peter Van Eyck, en eredirecteur Jan De Smet. In de beperking toont zich de meester, en wat dit trio uithaalt met amper vier snaren en wat hout, tart elke verbeelding.

'Het is een apart instrument, excentriek, anders dan anders, amusant en vertederend – alsof je een baby in je armen houdt. En praktisch, hè' Luk Tegenbos

De imposante collectie van het Ukumu omvat honderden hybride varianten van het origineel – alsof Dr. Frankenstein in zijn laboratorium met het instrument aan de slag is gegaan. U dacht dat u door het leven kon zonder ukelele? Think again.

HUMO Hoe kwamen jullie voor het eerst in contact met de ukelele?

Peter Van Eyck «Mijn oudste broer kreeg een plastic ukelele voor zijn 10de verjaardag. Ik was vier jaar jonger en ben in zijn voetspoor getreden. Al heel snel begon ik zelf instrumenten te maken – mijn vader had een ijzerwinkel, dus er was materiaal genoeg voorhanden. Mijn eerste gitaar maakte ik zelf voor ik ooit één noot gitaar had gespeeld. In die periode zat bij Humo ook een uitklapposter van Tiny Tim, die z’n grootste hit ‘Tiptoe Through the Tulips’ op ukelele speelde.»

Luk Tegenbos «Er bestaat een foto van de overleden Tiny Tim in een open doodskist – mét ukelele in de armen.»

HUMO Een necrofielele…

Van Eyck «Zoals bij de zigeuners, hè, van wie na hun overlijden de gitaar ritueel wordt verbrand. De echtgenote van Django Reinhardt heeft zijn unieke Selmer 503 op het laatste moment uit de vlammenzee gered…»

Tegenbos «Tiny Tim is trouwens ukelele spelend overleden, op het podium – het publiek dacht dat het bij z’n act hoorde. Toen hij stervend werd afgevoerd door de ambulanciers, scandeerde het publiek als één man: ‘Hold on, Tiny!’»

HUMO Wie rock-’n-roll speelt, ziet z’n genre constant weerspiegeld, maar je kunt niet zeggen dat de ukelele erg aanwezig is in het straatbeeld.

Tegenbos «Dat klopt: ik zag jarenlang maar heel sporadisch een echo van wat mij begeesterde. In ‘The Purple Rose of Cairo’ van Woody Allen zit een mooie scène: Jeff Daniels ziet in de etalage van een muziekwinkel een ukelele en doet ze cadeau aan Mia Farrow

HUMO Denk je dat de doorsnee ukelelespeler een andere of grotere liefde voor het vak voelt dan pakweg een rockgitarist?

Jan De Smet «Het instrument is excentrieker, dus de spelers wellicht ook, en bovendien impliceert elk underdogeffect een grote toewijding en volharding, want je roeit tegen de stroom in. Maar elke extreem gepassioneerde muzikant vergroeit gaandeweg met zijn instrument. Zie: Rory Gallagher, die tot aan z’n dood op dezelfde aftandse Stratocaster speelde. Of B.B. King en zijn Lucille.»

Van Eyck «De ouwe Bill Monroe liet ooit z’n geliefde mandoline herstellen bij Gibson. Hij was dermate ontevreden over die herstelling dat je hem op al z’n latere hoesfoto’s ziet met een instrument waarop de merknaam Gibson is uitgekrabd (lacht).»

HUMO Tijdens de puberteit is de elektrische gitaar een meisjesmagneet, maar erotiseert een ukelele?

De Smet «Mijn vader was artiest, en als de Sint kwam, zat er altijd wel een instrument bij. Toen ik 11 was, kreeg ik een ukelele en het blauwe boekje van Nonkel Bob met akkoorden voor gitaar en ukelele. Ik herinner me eerlijk gezegd wel dat ik toen door mijn klasgenoten werd uitgelachen om mijn klein geschapen instrument. Maar wie mij toen uitlachte, moet nu een kaartje kopen om naar mij te komen luisteren – zoete wraak (lacht). Maar seks is meer Tegenbos z’n afdeling, want die speelde toen al op ukelele ‘Het hutje bij de zee’.»

Tegenbos (zingt) «‘Ieder jaar gaan we naar ons hutje bij de zee / Ieder jaar weer naar ons kutje bij de zee / Mooie grieten met grote of kleine tieten / Mijn pik begint te jeuken / Dat zal wel sjanker zijn…’ Ik heb dat ooit gezongen op Mallemunt (een zomerfestival dat werd georganiseerd door de Brusselse Beursschouwburg, red.), met mijn toen 99-jarige groottante in het publiek, die er niets van snapte of deed alsof.»

De Smet «Ik herinner me ook dat ik onder de indruk was van Bobbejaan Schoepen, die op ukelele virtuoos een Hawaïaans nummer bracht.»

Van Eyck «Pas op, instrumenten kunnen qua erotiseren ook een averechts effect hebben: ik ken een gitarist wiens echtgenote hem heeft verlaten omdat hij in bed luchtukelele speelde. Hij oefende akkoorden in op een onzichtbare ukelele, en die vrouw voelde zich verwaarloosd. Je moet het voor je zien, hè: akkoorden spelend met zijn linkerhand…»

De Smet «En wat deed hij met zijn rechterhand?»

Tegenbos «Ik heb thuis een artikel liggen uit een Engels roddelblad waarin een groupie haar beklag deed dat George Harrison zelfs tijdens het liefdesspel niet stopte met ukelele spelen. Jammer genoeg zijn daar geen beelden van.»

HUMO De ukelele is een solo-instrument en zelfs een solitair instrument. Hoe lang duurde het voor jullie beseften: ik ben niet alleen?

Tegenbos «Lang. Ik heb Peter pas op m’n 40ste leren kennen.»

HUMO Wat is de charme van een ukelele? Ik heb altijd gedacht dat de ukelele het instrument van pragmatische dromers is.

Tegenbos «Het is een apart instrument, excentriek, anders dan anders, amusant en vertederend – alsof je een baby in je armen houdt. En ’t is praktisch, hè: ik heb medelijden met muzikanten die ooit voor de contrabas hebben gekozen en bijgevolg decennialang met zo’n enorm gevaarte moeten zeulen. Maar vergis je niet: als je het goed wilt doen, is ukelele spelen veel moeilijker dan het lijkt.»

Van Eyck «Je haalt de gitaristen er zo uit: hun rechterhand faalt, of ze gebruiken een plectrum, en da’s helemáál not done – verraders (lacht). Die mannen van The Ukulele Orchestra Of Great Britain reizen rond met elk één ukelele als handbagage – de perfecte manier om op wereldtournee te gaan, vergeleken bij U2 en hun twintig camions.»

HUMO The Ukulele Orchestra Of Great Britain speelt met z’n twaalven ook rock-’n-roll, zoals ‘Anarchy in the UK’ van de Sex Pistols. Een gimmick of grote kunst?

De Smet «Die mannen brachten ook ‘Smells like Teen Spirit’ van Nirvana, waarbij een zeventiger zijn grijze paardenstaart losmaakte en begon te headbangen. Dat vond ik toch knap gebracht, meer dan een gimmick. En nu ik grunge vernoem: ook Eddie Vedder speelt ukelele, hij deed het zelfs al tijdens concerten. Er bestaat zelfs een officiële cd waarop hij het oeuvre van Pearl Jam solo speelt – op ukelele! Maar dat klinkt wat geforceerd. Ik heb ook een Engelse zangeres ontdekt die ukelele speelt: Sophie Madeleine. Die wil ik wel eens inviteren.»

'Marilyn Monroe speelde écht ukulele. Wat een vrouw!' Peter Van Eyck

HUMO Is dat codetaal?

De Smet «Dat mag zij zo interpreteren, want ’t is een schoon madam, een moderne zus van Françoise Hardy

HUMO En hoe heet de lieftallige 25-jarige schone uit Nashville die ook ukelele speelt? Voor vijf punten? Taylor Swift!

De Smet «O ja, die mag ook komen. Maar zij speelt vooral country.»

Tegenbos «Het legendarische duo Laurel & Hardy – de Dikke en de Dunne – speelden in de film ‘Way Out West’ het nummer ‘The Trail of the Lonesome Pine’ op ukelele. Van komieken zou je dat niet verwachten, maar da’s wonderschoon. Ik vond ook een foto waarop de legendarische vamp Greta Garbo ukelele speelt, maar misschien was dat een pose.»

De Smet «Ook Peter Sellers – Inspector Clouseau uit de ‘Pink Panther’-films – speelde ukelele, onder andere op een heel mooi nummer van Steeleye Span

HUMO Ik zag een foto van Marilyn Monroe die ukelele speelde. Was dat een promotiestunt?

Van Eyck «Neenee, zij speelde écht. In de film ‘Some Like It Hot’ kun je dat duidelijk zien. (Dromerig) Wát een vrouw, hè? ’t Is niet zoals Elvis die ter promotie van ‘Elvis in Hawaii’ pro forma twee seconden een ukelele vasthield. Elvis speelde wel een beetje gitaar, maar niet ukelele. Da’s een fundamenteel andere techniek, hè, een beetje zoals het verschil tussen tennis en squash.»

HUMO Recent haalde Van Morrison tijdens een concert plots een ukelele boven. En volgens Leon Hendrix begon zijn broer Jimi gitaar te spelen nadat hij in de garage van de buren een ukelele had gevonden. Zijn er nog beroemde ukelelespelers? Of houden sterren dat guilty pleasure liever geheim?

Tegenbos «George Harrison en John Lennon hadden allebei een hele collectie ukeleles. Vooral George was een grote fan van de silly musichall-ster George Formby, die tijdens de Eerste Wereldoorlog in de loopgraven ukelele speelde voor de soldaten. George nodigde ooit álle leden van de George Formby Society bij hem thuis uit voor de afternoon tea – elk met hun ukelele. Waren we daar maar bij geweest! Ik zag ook een foto van Paul McCartney die een ukelele vasthield, dus dat zijn al dríé Beatles

De Smet «In de jaren 60 is ook een ukelele uitgebracht met de koppen van The Beatles erin gegraveerd. Dat in wezen goedkope plastic model wordt nu in vintagewinkels voor grof geld als collector’s item verkocht.»

'Neil Armstrong speelde vlak na zijn terugkeer van de maan meteen op zijn ukelele' Peter Van Eyck

Van Eyck «Er is ook een prachtige foto waarop je astronaut Neil Armstrong ukelele ziet spelen in de krappe quarantaineruimte waar de astronauten drie dagen lang verbleven na hun terugkeer van de maan.»

De Smet (kurkdroog) «Díé had geluk dat hij geen contrabas speelde.»


Een ukelele met borsten

HUMO Jullie ontwerpen zelf unieke ukeleles. Wat zijn jullie favorieten?

Van Eyck «De Très Bellelele: een Ferrari-rode ukelele met deurbellen. De Mauvelele, geverfd in het mauve van Anderlecht, meer bepaald de gedeponeerde tint 267c van Pantone. En de Passe-Vitele: da’s ons antwoord op de Vlaamse draailier – een instrument voor één rechter- en twee linkerhanden. De roterende beweging van twee plectrums zorgt voor een beat-afterbeateffect.»

De Smet «De klank daarvan imiteert het geluid van een optrekkende stoomtrein.»

Tegenbos «De Verboden Ukelele. Die tonen we uit veiligheidsoverwegingen nooit. En de Mammelele – een ukelele met borsten. Jean Lemmens, specialist in Japanse schildertechnieken, maakte voor ons de Seppukelele – seppuku is harakiri. In de hals verwerkte hij een kort zwaard waarmee een oude samoerai zelfmoord kan plegen. Het is een prachtig ding, ingelegd met roggenhuid, zilver en koraal. Maar de ukelele die me het meest ontroert, kreeg ik na een optreden van een 8-jarig meisje. Zij had rond het klankgat bloemetjes gekleefd en noemde haar instrument Uke-lelie.»

De Smet «The Ukulele Orchestra Of Great Britain speelt bekend repertoire op reguliere instrumenten. Wij daarentegen bedenken onbestaande instrumenten, bouwen ze zelf, en kiezen een gepast repertoire dat het instrument bestaansrecht geeft.»

Van Eyck «Soms maken we een instrument in functie van een lied. Zo heb ik de Ukelodica bedacht, met dertig meter darm, om daarop ‘Nuages’ van Django Reinhardt te spelen. Strevend naar een correcte uitvoering heb ik er ook een rookmachine aan bevestigd. We hebben ook een Ukelourdes, waarop we de nog steeds trendy klassieker ‘Te Lourdes op de bergen’ brengen.»

HUMO Hebben jullie echtgenotes eigenlijk een hobby? Of, als ik het minder tactvol formuleer: wat doen zij tijdens de duizenden uren die jullie in deze excentrieke hobby steken?

Van Eyck «Dit is geen hobby, meneer, ’t is een roeping! Wij zijn tegen hobby’s.»

Tegenbos (schaapachtig) «Mijn vrouw spreekt wel over ‘uw dingskes’ als ze mijn ukeleleverzameling bedoelt.»

Van Eyck «Jamaar, met hobby’s bedoel ik modeltreintjes en zo. Pas op, wij zijn niet de enigen met een afwijking, hè: Neil Young is gepassioneerd door modeltreintjes, Rod Stewart ook… Ook mijn held, de komiek Buster Keaton, die overigens ook uitstekend ukelele speelde, had een modeltrein, maar dat was om het roken af te leren. Zijn spoorlijn liep door de tuin: hij nam één trek van z’n sigaret, legde ze in een voorbijrijdende vrachtwagon, en wanneer die tien minuten later nog eens langsreed, nam hij nog een trek.»

HUMO Maar ik vroeg naar jullie echtgenotes. Die zijn heel verdraagzaam, laten we zeggen?

De Smet «Het is niet dat wij een ukelelebordeel uitbaten of zo. Een Partouzelele, da’s misschien nog een idee. Zelf volg ik al jaren deze regel: wat ik verdien met mijn hoofdactiviteit is voor het gezin, en wat ik verdien met nevenactiviteiten financiert mijn afwijkingen, waaronder mijn collectie ukeleles.»

HUMO Beeld ik het me in, of is de ukelele aan een opmars bezig? Ik zag ze jaren nergens, en nu zie ik ze overal.

De Smet «Ja, er is wel degelijk een hausse. Ik snap ook niet goed waarom.»

Tegenbos «Heel merkwaardig: de ukelele wordt vaak geassocieerd met Hawaï, maar in Australië zijn er vele ukelelefestivals. Ik geloof niet dat er een Australische stad is zonder ukeleleclub. In Japan gaan ze nog verder: daar is een café waar je niet binnen mag zonder ukelele. Maar zoals je hier in chique restaurants een das kunt lenen, kun je daar een ukelele huren.»

Van Eyck «Eigenlijk gaat de opmars van de ukelele nu zo hard dat wij als tegenreactie overwegen te stoppen.»

HUMO Wat bedreigt de ukelele?

De Smet «Onverschilligheid. Onkunde. En vuur. Onlangs brandde in Amsterdam de winkelruimte van Palm Guitars uit. Ze hadden er wateroverlast, en door het heteluchtkanon dat in de kelder vocht moest tegengaan zijn er ukeleles gaan smeulen. En woesj… alles weg!»

Van Eyck «Een humanitaire ramp! Die winkel was de grot van Ali Baba, hè. Tom Waits, Eddie Vedder en nog een lange lijst andere illustere muzikanten hebben daar ukeleles gekocht.»

HUMO Virtuoos Jake Shimabukuro noemde de ukelele ‘een instrument van de vrede’. Akkoord?

Tegenbos «Zeker en vast. Als iedereen ukelele speelde, dan was er nergens oorlog.»

De Smet «Je kunt alleen maar ambras maken over de stemming: beginnen we met een sol of met een la? Tja, dat kan wel uitmonden in een derde wereldoorlog.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle verhalen van de Humo rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234