Diana tijdens een bezoek aan Pakistan in 1996. Beeld AFP
Diana tijdens een bezoek aan Pakistan in 1996.Beeld AFP

25 jaar overleden

De schaduwkant van prinses Diana: ‘Ze heeft vele, vele affaires gehad en gedroeg zich dan als een stalker: ze wist van geen ophouden’

Het is 25 jaar geleden dat Lady Di omkwam bij een tragisch ongeval in Parijs. De mythe blijft. Van een vrouw die voor velen nog altijd een icoon is, ondanks haar moeilijke karakter, depressies en affaires. ‘Charles was de kwade genius, zij de goedheid zelve; dát was het verhaal dat de pers vertelde.’

Eefje Oomen

De snotterende Britten achter de dranghekken in Londen. De zeeën van lelies, rozen en tulpen bij Kensington Palace. Het klaterende applaus langs de route naar de laatste rustplaats op landgoed Althorp. De rouw rond Diana’s begrafenis die 6 september 1997 was ongekend, onderstreept Peter Jan Margry (hoogleraar Europese etnologie UVA) nog maar eens. ‘Het bleek ook een blauwdruk voor vele daaropvolgende begrafenissen van beroemdheden.’

Maar wat in de dagen na haar overlijden ook opviel: hoe Diana beetje bij beetje heilig werd verklaard. Fans scharrelden altaartjes van waxinelichten, kaarten en foto’s bij elkaar. Ze smeekten in briefjes bij die ene pilaar in de tunnel in Parijs, waar de Mercedes op 31 augustus crashte, om Diana’s hulp en steun. Ze organiseerden bedevaartsreizen naar het graf op Althorp, beheerd door broer Charles Spencer. De gemoederen liepen zo hoog op dat de aartsbisschop van York, David Hope, hoge ome binnen de Anglicaanse kerk, het in 1998 zelfs had over een ‘Diana-cultus’ met ‘zorgwekkende vormen’.

Béter dan alle anderen

En nog steeds wordt Diana volgens antropoloog Irene Stengs (VU), gespecialiseerd in rituelen en populaire cultuur, als een soort seculiere heilige gezien. Een prinses mooier, liever, béter dan alle anderen. Misschien, oppert Anique de Kruijf (Museum Catharijneconvent), omdat ze zo ‘dierbaar’ voelde? ‘Velen van ons hadden na dat ongeluk het gevoel dat ze dichtbij ons stond, net zoals de heiligen in de katholieke kerk dichtbij gelovigen staan.’ Maar waarom? Waarom werd nou net Diana – meer dan eens het middelpunt van gedoe, geruzie en ranzige roddels – een bijna sacrale figuur?

De crash in Parijs speelt zeker een rol, stelt correspondent Lia van Bekhoven, auteur van ‘Mama gaat uit dansen’ over Diana en het recente Klein-Brittannië. ‘En dat zat ‘m er niet alleen in dat ze nog maar 36 jaar was, maar ook in de manier waarop ze stierf. Ze ging niet op een rustige manier in haar bed heen, maar werd als het ware doodgereden, door paparazzi opgejaagd als wild, zoals haar broer in die beroemde toespraak bij haar begrafenis in Westminster Abbey zei.’

Mythevorming

Zo’n heftig einde is volgens Engelse hoogleraar Adrian Kear voer voor mythevorming. ‘Verhalen met een dramatische afloop hebben nu eenmaal meer impact dan verhalen met een voorspelbaar einde. Zeker als allerlei complottheorieën de omloop doen, zoals ook gebeurde na Diana’s ongeluk.’ Niet voor niets dat ook vroeg gestorven beroemdheden als Marilyn Monroe, John F. Kennedy, Kurt Cobain en Amy Winehouse – de reeks is eindeloos – al snel iets legendarisch kregen.

Daarbij: Diana blijft door haar plotselinge einde voor altijd die stralende vrouw op die befaamde zwart-witte Testino-foto’s. De Kruijf (Museum Catharijneconvent): ‘Voor haar geldt wat voor vele vrouwelijke katholieke heiligen geldt. Ze takelen niet af, blijven door hun voortijdige dood eeuwig mooi, levenslustig, krachtig.’ Ze had, als ze langer had geleefd, misschien meer misstappen gemaakt, blunders, of was in onverkwikkelijke rechtszaken verzeild geraakt. Stengs: ‘Geen garantie dat ze niet op een bepaald moment van haar voetstuk was gevallen.’’

Een van de foto's die Mario Testino van prinses Diana maakte. Beeld Brunopress
Een van de foto's die Mario Testino van prinses Diana maakte.Beeld Brunopress

En toch: Grace van Monaco, óók heel geliefd, óók getrouwd met een prins, óók tragisch omgekomen in een auto-ongeluk, kreeg nooit zo’n aura, dus waarom Diana wel? Om dat te begrijpen moeten we volgens hoogleraar religie en gender Anne-Marie Korte (Universiteit Utrecht) terug naar een heel oud, diep ingesleten archetype van ‘de goede vrouw’. ‘Bij dat archetype draait het om eigenschappen als maagdelijkheid, bescheidenheid, zorgzaamheid, compassie en dienstbaarheid: eigenschappen waar alle vrouwelijke heiligen over beschikken en eigenschappen die óók Diana ruimschoots kreeg toegedicht. Al bij het begin van haar relatie met Charles presenteerden de media haar als een lieve, naïeve kinderoppas.’’

Wie niet aan dit archetype voldoet, kan een heiligverklaring vergeten. Korte: ‘Kijk maar eens naar wijlen prinses Margaret, zus van de Queen. Ze was ook geliefd, maar nooit zo populair als Diana, omdat ze haar eigen weg ging, haar eigen keuzes maakte, absoluut niet in het hokje van de zichzelf wegcijferende vrouw paste.’ Wat voor Margaret gold, geldt ook voor Meghan, echtgenote van Diana’s zoon Harry. ‘Ook zij voldoet niet aan dit klassieke ideaalbeeld. Zij is te zelfstandig, kiest voor zichzelf en neemt dan ook nog die geliefde Harry mee naar Amerika.’

Zo anders

Wat bijdroeg aan Diana’s bijzondere status: dat ze zo anders leek dan de andere leden van het Britse koningshuis, zo anders ook dan haar eega. Antropoloog Stengs: ‘De pers die zo’n belangrijke rol had in het creëren en versterken van Diana’s imago speelde graag met de tegenstelling tussen die pure, schattige prinses aan de ene kant en die ouwelijke, onbetrouwbare Charles aan de andere. Dat Diana na Charles’ overspel met Camilla ook affaires had, werd haar vergeven. Hij bleef de kwade genius, zij de goedheid zelve; dát was het verhaal dat verteld werd.’ Hoogleraar Margry: ‘Er ontstond ook een scherp contrast tussen dat kille, formele Britse koningshuis dat zelfs onhandig met al het verdriet na haar dood omging en de naturelle, spontane prinses zelf.’

De keren dat de prinses openhartig vertelde over haar depressies en eetstoornissen had ze volgens De Kruijf (Museum Catharijneconvent) zelfs wat weg van vroeg-christelijke martelaars. ‘Zij leek op zulke momenten wel eens haar eigen geluk op te hebben gegeven voor het koningshuis, zoals heiligen als Catharina van Alexandrië en Apollonia van Alexandrië hun eigen geluk opgaven voor hun geloof.’ Correspondent Van Bekhoven: ‘En vergeet niet: ze was de eerste die zich kwetsbaar toonde, die in het openbaar tranen liet zien. Dat had het publiek andere leden van het koningshuis nooit zien doen.’

Essentieel voor Diana’s sacrale aura: haar betrokkenheid bij wel honderd goede doelen, van de Leprosy Mission voor mensen met lepra tot het National Aids Trust voor hiv-patienten. Van Bekhoven: ‘Vooral in de keuze van goede doelen voer ze haar eigen koers. Andere leden van het koningshuis steunden het ballet, zij ging naar de daklozen.’ De Kruijf: ‘Juist die compassie voor de kwetsbaren is een cruciaal onderdeel van verheiliging: kijk maar eens hoe geliefd Moeder Teresa nog altijd is, of de middeleeuwse Elisabeth van Thüringen, ook iemand die zich over de zieken en armen ontfermde.’ Diana was overigens groot bewonderaar van de in 2016 heilig verklaarde Teresa en beschreef haar tijd in Teresa’s klooster in 1992 als ‘diepe spirituele ervaring’. Hier en daar had de People’s Princess, zoals oud-premier Tony Blair haar na haar dood noemde, zelfs iets van de heldhaftigste aller vrouwelijke heiligen: Jeanne d’Arc. De Kruijf: ‘Iedereen weet nog hoe Diana in 1987 in het openbaar hiv-patiënten een hand gaf en dat allemaal in een tijd dat velen dachten dat je door een aanraking het dodelijke aids op kon lopen. Het maakte haar, in de ogen van velen, buitengewoon moedig, net als toen ze in 1997 door een actief mijnenveld in Angola liep.’ Eveneens een teken van dapperheid: haar openbare kritiek op The Firm, het Britse koningshuis. Margry: ‘Uiteindelijk bleek er ook iets rebels in haar te zitten.’

Wonderen

En dan had Diana volgens Jo De Poorter, kenner van het Belgische koningshuis, ook nog iets ongrijpbaars, iets magisch. ‘Of het nu in haar lengte zat, in haar looks, of hoe ze zich gedroeg, maar ze vulde bij binnenkomst de hele ruimte en kon mensen het gevoel geven dat ze alleen maar oog voor hen had. Ze had zo’n groot charisma dat de Britse schrijfster Hilary Mantel het in een beroemd essay letterlijk had over iemand die wonderen zou kunnen verrichten, iemand die anderen tot leven zou kunnen wekken.’

Toch plaatst De Poorter graag wat kanttekeningen bij de voortdurende aanbidding. ‘Wat ik interessant vind, is dat Diana juist helemaal niet eendimensionaal was. Ze kon aardig en geduldig zijn, maar net zo goed bokkig en onbereikbaar. Overdag was ze die geweldige moederfiguur die haar kinderen spontaan naar McDonald’s meenam, maar ‘s avonds zat ze in de badkamer te huilen, terwijl William haar onder de deur zakdoekjes moest aanreiken.’ Van Bekhoven: ‘Ze was enorm wispelturig. Ik heb veel mensen om haar heen gesproken en die zeggen dat het heel lastig was een vriendschap met haar op te bouwen.’

Wat De Poorter vooral wil weerspreken: het idee dat die bleue Diana tegen wil en dank tussen de paleismuren belandde. ‘Het tegendeel is waar. Ze hunkerde ernaar. Ze was zeker verliefd op Charles, maar ze was ook verliefd op de status die ze door een huwelijk met hem kreeg. Haar positie was ook uniek. Zelfs na haar scheiding zou ze altijd moeder van de troonopvolger blijven en dat besefte ze maar al te goed.’’

null Beeld Mark Reijntjens
Beeld Mark Reijntjens

Bewust gecreëerd beeld

Diana als barmhartige? Een bewust gecreëerd beeld. De Poorter: ‘Als het om haar imago ging, was ze zeer berekenend. Ze bestudeerde de bladen waar ze in stond nauwgezet, ze had bijzonder goede contacten met hoofdredacteuren van Britse kranten, tipte als het moest zelf de fotografen. En ze was manipulatief genoeg om te zorgen dat Charles er dan slecht afkwam. Zo liet ze een fotograaf eens weten dat zij wél bij William’s eerste schooldag zou zijn en Charles niet.’ Van Bekhoven: ‘Ze legde hier en daar natuurlijk ook moedwillig een bom onder het koningshuis. Zo vroeg ze zich in dat beroemde BBC-interview met Martin Bashir openlijk af of Charles wel geschikt was voor het koningschap.’

Onschuldig? Dat was ze zeer zeker niet. De Poorter: ‘Charles werd door zijn relatie met Camilla weggezet als bedrieger, maar ook Diana stookte in huwelijken, bijvoorbeeld dat van rugbyspeler Will Carling; ze zou zelfs debet zijn aan zijn scheiding.’ Van Bekhoven: ‘Ze heeft vele, vele affaires gehad en gedroeg zich in zulke gevallen dan ook echt als een soort stalker: ze wist van geen ophouden.’

Diana: goed, fout, heilig, zondig? Hoogleraar Kear vindt het zo interessant niet. ‘Het punt is dat we royals niet echt kennen, nooit zullen kennen en dat ze dus een ideaal leeg canvas zijn om verhalen op te projecteren. En Diana was als witte, jonge, maagdelijke vrouw misschien het ideale canvas.’

En die Diana-cultus, waar die ene Britse aartsbisschop zich zo enorm over opwond? Die was volgens Van Bekhoven maar van zeer korte duur. ‘Het eerste jaar na haar dood lagen er nog volop bloemen, knuffels en kaarten bij Kensington Palace. Het tweede jaar was dat al stukken minder en in de jaren daarna was er niks meer. Veel Britten geneerden zich al snel een beetje voor al dat verdriet voor iemand die ze eigenlijk niet kenden.’

null Beeld Mark Reijntjens
Beeld Mark Reijntjens

(AD)

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234