'Normal People' Beeld
'Normal People'

antidepressiva en uw libido

De seksuele bijwerkingen van antidepressiva: ‘Ik stuurde mijn vrienden een tekening van een grafzerk door: mijn libido, 1997-2019’

Het aantal Belgen dat antidepressiva neemt, stijgt jaar na jaar. Toch blijven de soms verregaande seksuele bijwerkingen van antidepressiva nog vaak onbesproken. ‘Mijn vriend dacht dat ik hem niet meer aantrekkelijk vond.’

Jorn Lelong

Ellen* (26) was al sinds haar jeugd nooit helemaal vrij van zorgen, maar seks was er nooit een van. Ze hield ervan, ze experimenteerde er graag mee, en in relaties was zij vaak diegene die de seks initieerde.

Dat veranderde toen ze antidepressiva begon te nemen. ‘In het begin viel het niet superhard op, omdat ik me al een hele tijd minder voelde en sowieso minder aan seks dacht. Maar na verloop van tijd merkte ik een immens verschil. Ik raakte veel minder snel opgewonden, zowel alleen als met mijn lief. De drang naar seks werd ook veel minder. En als het gebeurde, deed het vaak pijn. Het was alsof ik mijn eigen lichaam niet meer kende.’

Een op de vier Belgen kampt met een depressie of angststoornis, blijkt uit cijfers van Sciensano uit 2022. Steeds meer onder hen gebruiken antidepressiva. In 2021 waren er al 1,23 miljoen Belgen die antidepressiva namen, 8 procent meer dan tien jaar geleden. De seksuele bijwerkingen die die middelen kunnen hebben, blijven nog te vaak onbesproken.

Onderzoek toont aan dat ongeveer de helft van de mensen die antidepressiva slikken nadelige effecten ondervindt op seksueel vlak. Bij mannen uit zich dat in erectieproblemen of moeite om klaar te komen, ook vrouwen merken dat ze vaak minder snel opgewonden raken of klaarkomen. Beiden krijgen door antidepressiva vaak minder zin in seks. ‘Lange tijd wisten we daar weinig over, omdat het te weinig bevraagd werd door artsen’, zegt psychiater Gunter Heylens (UZ Gent).

Dat blijft tot op de dag van vandaag een probleem. Patiënten praten uit zichzelf niet snel over hun seksleven met hun arts, en ook veel artsen ervaren een zekere schroom om naar het effect van antidepressiva op seksualiteit te vragen. ‘Er zijn wellicht ook artsen die redeneren dat als je op voorhand aan je patiënt zegt dat dat een mogelijke bijwerking kan zijn, dat hun patiënten er sowieso last van krijgen’, zegt Heylens. ‘Dat vind ik verkeerd. Het is belangrijk om aan je patiënten meteen duidelijk te maken dat er een mogelijk effect is. Zo kan je patiënt een geïnformeerde keuze maken en indien nodig naar oplossingen zoeken.’

Onderzoek van de Amerikaanse psychiater Kenneth Paul Rosenberg toont dat de helft van de patiënten die seksuele problemen ervaart door antidepressiva dat zelden of nooit bespreekt met hun arts. Hoe de arts zich opstelt, blijkt een cruciale rol te spelen. Als artsen hun patiënten rechtstreeks vragen naar het effect van antidepressiva, geeft 58 procent aan nadelige effecten te ondervinden. Doet de arts dat niet, dan meldt slechts 14 procent van de patiënten seksuele hinder door antidepressiva.

Lang gingen artsen ervan uit dat patiënten het verminderde libido er graag bijnamen als hun algemene geluk er door antidepressiva op vooruitging. Maar dat geldt niet voor iedereen. Uit verschillende studies blijkt dat een kwart tot een derde van de patiënten stopt met antidepressiva door het effect op hun seksualiteit.

Andere seks

Van de eerste generatie antidepressiva is al langer bekend dat ze konden leiden tot meer erectiestoornissen, vaginale droogte, of problemen om opgewonden te raken bij beide geslachten. Maar ook de nieuwere generatie antidepressiva, zoals de serotonineheropnameremmers (SSRI’s), hebben ongewenste effecten. SSRI’s zijn er erop gericht om afbraak van ‘gelukshormoon’ tegen te houden. Maar ze kunnen ook inwerken op andere receptoren in het lichaam, waardoor het bijvoorbeeld moeilijker kan worden om een orgasme te bereiken.

Voor Jessica* (26) voor het eerst antidepressiva nam, zat ze naar eigen zeggen in een ‘exploratiefase’. ‘Ik was die ene persoon die iedereen wel in zijn vriendengroep heeft, die om de week een nieuwe crush heeft en daar dan heel hard mee bezig is’, zegt ze. ‘Ik had dan ook nogal een hoog libido, en ik masturbeerde ook veel om mijn eigen lichaam beter te leren kennen. Ik was er best goed in geworden (lacht). Langer dan een minuut had ik niet nodig om tot een orgasme te komen.’

Ze was verbaasd toen dat, enige tijd nadat ze begonnen was met antidepressiva te nemen, opeens niet meer lukte. ‘Opeens voelde ik: hé, dit werkt precies niet meer. Masturberen voelde nog steeds aangenaam, maar klaarkomen lukte me niet. Op den duur word je masturberen gewoon moe, en deed ik het dus minder dan voorheen.’

De neiging zich snel in crushes te verliezen, verdween al even snel. ‘Het was bevreemdend, alsof een stuk van mijn identiteit opeens verdween. Ik grapte er zelfs over bij mijn vrienden door hen een tekening van een grafzerk door te sturen: mijn libido, 1997-2019.’

Ook Ellen merkte hoe haar lichaam anders aanvoelde door antidepressiva. ‘Ik had veel meer stimulatie nodig om opgewonden te raken. Natuurlijk is dat frustrerend: iets wat altijd vlot of bijna vanzelfsprekend ging, is dat opeens minder. Seks is daardoor minder onbezonnen geworden. We hebben nu meer glijmiddel, speeltjes en vooral meer tijd nodig.’

Klinisch psycholoog en seksuoloog Ciska De Smedt merkt dat het een bron van stress kan zijn voor veel vrouwen die met antidepressiva beginnen. ‘Als je al je hele leven gewend bent om op een bepaalde manier gestimuleerd te worden, en opeens werkt dat niet meer, dan knaagt dat aan je zelfbeeld. Dan moet je op zoek gaan naar nieuwe dingen die je plezier geven, en net op een moment in je leven dat je sowieso al veel andere bekommernissen hebt.’

Die fysieke effecten van antidepressiva hebben ook gevolgen op mentaal vlak. Als er angst of onzekerheid rond seks ontstaat, komt het er ook minder van. Bovendien kunnen sommige antidepressiva leiden tot gewichtstoename, wat ook het libido niet ten goede komt. ‘Ik had nog het geluk dat ik voorheen een hoger libido had dan mijn vriend’, lacht Ellen. Sinds ik antidepressiva neem, is hij het die vaker initieert. En als ik het doe, is het de helft van de tijd toch vooral omdat ik hem wil plezieren.’

Intussen heeft het koppel elkaar daarin opnieuw meer gevonden. Maar initieel was het moeilijk, vertelt ze. ‘Het maakte mijn vriend onzeker dat ik opeens veel minder seks initieerde. Hij dacht dat ik hem niet meer aantrekkelijk vond, wat ik natuurlijk begrijp. Dan komt het erop aan om daar goed over te praten, en uit te leggen dat dat nu eenmaal een effect kan zijn. Intussen begrijpen we elkaar daarin wel beter.’

Jessica leerde haar huidige vriend kennen een jaar nadat ze antidepressiva was beginnen te nemen. Ze vraagt zich geregeld af hoe anders haar relatie of seksleven zou zijn zónder antidepressiva. ‘Ik heb vaak het gevoel dat ik ook prima zonder seks zou kunnen leven. Ik word ook zelden uit mezelf echt opgewonden. Soms schaam ik me daarvoor. Dan begin ik te twijfelen of er iets aan de relatie scheelt, of dat dat vooral door die medicatie komt. Ik wil graag mijn dosis verder afbouwen om te zien wat dat geeft.’

Toch geven beiden aan dat het hun relatie ook versterkt heeft. Dat hun relatie standhoudt ondanks de verminderde lust of minder spontane seks, is een bewijs dat ze veel meer zijn dan sekspartners. ‘Vroeger was seks misschien meer puur lichamelijk genot’, zegt Ellen. ‘Nu voelt het meer aan als een bondingsmoment met mijn lief. Elkaar aanraken en gewoon samen zijn is voor mij veel belangrijker geworden. Seksualiteit is veel meer dan klaarkomen.’

Langdurige gevolgen

Minder bekend is dat sommige patiënten seksuele problemen ondervinden tot jaren nadat ze gestopt zijn met antidepressiva te nemen. Van de 565 seksuele klachten die Lareb, het Nederlandse kenniscentrum dat bijwerkingen van geneesmiddelen registreert, sinds de jaren negentig ontving, kwamen er 86 van mensen die al (lang) gestopt waren met SSRI’s te nemen. Eén patiënt had bijna 23 jaar nadat die gestopt was nog steeds klachten.

Het wetenschappelijk onderzoek over dat post-SSRI-syndroom staat nog in zijn kinderschoenen. Pas in juni 2019 erkende het Europees Geneesmiddelenagentschap EMA het verband tussen bepaalde SSRI’s en langdurige seksuele gevolgen, waardoor fabrikanten het voortaan moeten vermelden op de bijsluiter.

Volgens Ciska De Smedt wijst dat op hoe onderbelicht de seksuele bijwerkingen van antidepressiva nog zijn. ‘Hoewel er al casestudy’s sinds de jaren zestig zijn die aantonen dat de populairste antidepressiva seksuele bijwerkingen hebben, is er pas vooral sinds de eeuwwisseling gedegen wetenschappelijk onderzoek naar gebeurd. Er werd lang alleen gefocust op de effecten van antidepressiva op je gemoed. Maar als je seksuele problemen ondervindt, heeft dat óók een effect op je gemoed. Wat mij betreft zouden antidepressiva dus met een grotere disclaimer mogen komen.’

Toch is het allerminst een zwart-witverhaal. Er zijn ook heel wat mensen die weinig tot geen verschil op het vlak van seksualiteit merken, bij anderen gaan de seksuele problemen vanzelf over na een tijd. Omdat antidepressiva kunnen helpen om opnieuw meer controle over je eigen gedachten en emoties te krijgen, kan er zelfs opnieuw méér ruimte komen voor seks in een relatie.

Anne* (28) begon met antidepressiva te nemen in het laatste jaar van haar studententijd, op advies van haar huisarts. Een groot effect op haar seksualiteit had dat niet meteen, meer aandacht ging naar de hoofdpijn waar ze de eerste maanden last van had. ‘De maanden voor ik antidepressiva nam, voelde ik me erg slecht in mijn vel. Dan is seks ook niet het eerste waar je aan denkt. Door de antidepressiva voelde ik me weer beter, en had ik niet langer het gevoel dat de kleinste tegenslag mij helemaal overhoop kon halen.’

Wel merkte ze een verschil toen ze geleidelijk stopte met antidepressiva. ‘De eerste keren daarna voelden een pak intenser aan. Toch heb ik geen enkele spijt dat ik een periode antidepressiva genomen heb. Ik had ze nodig om weer op een punt te komen dat ik me gelukkig voelde.’

Ze benadrukt het belang van steun van je omgeving, en dan vooral van je partner. ‘Het is normaal dat als je je minder goed in je vel voelt, dat je ook minder snel aan seks denkt. Dan is het belangrijk om daar een open gesprek over te hebben, en dat je ook durft aan te geven dat jouw hoofd daar even minder naar staat. Mijn lief was daar gelukkig heel begripvol in. Ik heb op mijn moeilijkste momenten nooit het gevoel gehad dat er iets van mij verlangd werd op dat vlak, en dat betekende heel veel voor mij.’

Andere middelen

Ook voor mensen die langere tijd antidepressiva nodig hebben, is er hoop: ze hoeven geen aanslag te betekenen op je seksleven. Veel problemen kunnen al opgelost worden met de dosis aan te passen of over te stappen op een ander type antidepressiva. ‘Het kan nuttig zijn om te te proberen of mensen ook met middelen als mirtazapine of bupropion gebaat zijn’, zegt Heylens. ‘Dat laatste heeft vooral een effect op de dopamine in je hersenen, en veroorzaakt daardoor minder seksuele bijwerkingen.’

Antidepressiva nemen is dus vooral een kwestie van trial-and-error, een proces dat voor iedereen anders loopt. ‘Het is als zorgverlener heel belangrijk dat je met patiënten alle mogelijke opties bespreekt en rekening houdt met hun persoonlijkheid en verlangens’, zegt De Smedt. ‘Er zijn patiënten die vinden dat de bijwerkingen op seksueel vlak meer doorwegen dan de positieve effecten. Dan kun je proberen of het bijvoorbeeld met meer therapie ook lukt. Maar er zijn net zo goed mensen bij wie antidepressiva deel uitmaakt van wat ze nodig hebben om gezond te kunnen zijn, en dan is het een kwestie van te kijken hoe je het best kunt omgaan met die eventuele bijwerkingen. Die afweging zal voor iedereen anders zijn.’

Ellen heeft die afweging al gemaakt. Omdat ze al meermaals in een depressie belandde, schatten haar zorgverleners in dat haar depressie wellicht een chronisch karakter heeft. Tot er betere behandelingen komen, vermoedt ze dat ze ook de komende jaren antidepressiva zal nodig hebben om het leven te leiden dat ze wil. ‘Natuurlijk mis ik wel eens het gevoel dat ik vroeger bij seks had. Ik besef dat ik het lichaam dat ik altijd gekend heb, wellicht voor altijd kwijt ben. Maar dat weegt niet op tegen het feit dat ik me nu veel gelukkiger voel.’

*Ellen, Anne en Jessica zijn pseudoniemen. Hun echte naam is bekend bij de redactie.

(DM)

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234