'De snelst groeiende criminele business ter wereld': Bert Salembier ('De rechtbank') over het geld, geweld en de risico's van mensensmokkel

Geen mensensmokkelaar of transitmigrant die opgepakt en vervolgd wordt in West-Vlaanderen, of hij moet verschijnen voor rechter Bert Salembier, met zijn uit de kluiten gewassen baard en blikkerende schedel een opvallend personage in ‘De rechtbank’. Jaar na jaar ziet de Brugse magistraat het geweld en de risico’s in de mensensmokkel toenemen. ‘Mensen worden door smokkelaars op de meest verbijsterende plekken verstopt om de overtocht naar Engeland te maken. Onlangs vond de politie een man ín het dashboard van een bestelwagen.’

'Mijn grote vrees is dat we op een dag een vrachtwagen met verstekelingen opentrekken en drie dagen te laat komen'

Het was een hete zomer aan de Belgische kust. Niet alleen door het weer, maar ook door de verhitte kat- en-muisspelletjes tussen politie en mensensmokkelaars, die de hele zomervakantie het nieuws beheersten. Parkings langs de E40 werden gesloten voor vrachtwagens, geïmproviseerde tentenkampen langs de snelweg werden ontruimd en bij grootschalige controleacties werden soms bijna honderd transitmigranten tegelijk opgepakt en naar het nieuwe centrum voor illegalen in Steenokkerzeel gevoerd. Ook het geweld nam toe. Er waren dodelijke steek- en schietpartijen tussen rivaliserende smokkelbendes en massale vechtpartijen in de duinen van Zeebrugge. Vrachtwagenchauffeurs werden belaagd door illegalen die zich in hun truck wilden verstoppen, in de haven van Zeebrugge werd een bewakingsagente door een groep transitmigranten bekogeld met stenen.

Rechter Bert Salembier is niet verrast.

Bert Salembier «Ik schrijf al jaren in mijn vonnissen dat mensensmokkel almaar driestere vormen aanneemt. In de hoop dat iemand het leest, en als waarschuwing: mijn grootste vrees is dat de politie op een dag een vrachtwagen vol verstekelingen opentrekt, maar dat ze drie dagen te laat komt, zoals enkele jaren geleden in Oostenrijk. Daar werd een vrachtwagen ontdekt vol menselijke resten.»

In de formele wereld van het gerecht is Bert Salembier niet alleen door zijn hippe verschijning een buitenbeentje. ‘De reizende rechter’ werd hij tot voor kort genoemd, omdat hij jarenlang pendelde – op zijn zware motorfiets, een rode Ducati – tussen de rechtbanken van Veurne, Ieper, Kortrijk en Brugge. Daar behandelde hij álle dossiers over mensen-smokkel, mensenhandel en economische uitbuiting.

HUMO Pionierswerk: in België bent u de enige rechter die een hele provincie bedient in uw vakgebied. De universiteit van Gent organiseert deze maand zelfs een hele studiedag over uw aanpak.

Salembier «Ik ben al sinds 2001 bezig met deze materie en heb altijd erg geloofd in specialisatie. Sinds september moet ik niet meer rondreizen, maar komen de dossiers uit de verschillende rechtbanken naar Brugge, waar ik nu een gespecialiseerde kamer voorzit in de correctionele rechtbank. Gelukkig maar, het zal me een pak kilometers schelen en ik werd het rondrijden een beetje beu. Ik kon op de motor ook geen grote dossiers meenemen.»

Smokkelaars, pooiers, loverboys, Nigeriaanse vrouwenhandelaars, huisjesmelkers, louche carwashuitbaters, zwartwerkers en moderne slavendrijvers uit heel West-Vlaanderen komen nu allemaal bij Salembier in Brugge terecht. In ‘De rechtbank’ zien we de rechter in discussie gaan met een huisjesmelker, over de dunne grens tussen uitbuiting en hulp aan mensen in nood. Grote smokkeldossiers toont de Woestijnvisreeks niet. Smokkelaars laten zich nu eenmaal niet filmen. Maar ze zijn er wel. Zo kreeg de leider van een Albanese mensen-smokkelbende in juli van Salembier een celstraf van acht jaar en een boete van bijna een miljoen euro, voor het smokkelen van meer dan 120 transitmigranten via parkings en industrieterreinen in Brugge, Veurne en Adinkerke.


Naar Engelenland

HUMO West-Vlaanderen is het mekka van mensensmokkelaars, waar ze de grofste winsten opstrijken en de meeste klanten ronselen.

Salembier «We zitten inderdaad aan de frontlinie. Noord-Frankrijk met zijn vluchtelingenkampen ligt vlakbij, er zijn de snelwegparkings langs de E40 waar smokkelbendes opereren. We hebben ook verschillende havens, de ferrylijn in Zeebrugge én de luchthaven van Oostende, waar de duurdere smokkeltransporten gebeuren met vervalste paspoorten. Illegale migranten hebben dikwijls maar één doel: in Engeland raken. De laatste etappe van hun reis, die veertig kilometer van de Belgische kust naar Engeland, is vaak de duurste. Als het traject langs de Balkanroute tot in West-Vlaanderen of Noord-Frankrijk hun enkele duizenden euro’s kost, betalen ze voor die laatste etappe vaak het dubbele.»

HUMO Een goudmijn voor smokkelaars.

Salembier «In het laatste dossier dat ik behandelde, ging het om bedragen van 8.000 tot 12.000 euro per persoon. De goedkopere ‘tickets’ van 8.000 euro waren voor een minder goeie plaats in de vrachtwagen, bijvoorbeeld achterin. Wie 12.000 euro neertelde, kon vooraan in de cabine zitten, desnoods achter een valse wand. Bij die transporten zit de chauffeur mee in het circuit. Uit afgeluisterde telefoongesprekken weten we dat zo’n smokkelorganisatie gemiddeld acht mensen op een transport kan zetten. Reken maar uit: dat zijn gigantische bedragen.

»Het is onmogelijk om een exact beeld te krijgen van de geldstromen in de mensensmokkel, maar het is de snelst groeiende criminele business ter wereld. Nooit eerder in de menselijke geschiedenis waren meer mensen op de vlucht dan nu – zelfs in de Tweede Wereldoorlog waren het er niet zo veel. En 90 procent van die vluchtelingen doet een beroep op smokkelaars.»

'Het zijn mensen van vlees en bloed die voor de buitenwereld niet bestaan, en op het moment dat ze verdwijnen, is er ook niemand die hen zoekt.'

HUMO De hete zomer waarin iedereen plots ‘het nieuwe fenomeen’ van de transitmigranten ontdekte, kwam voor u niet als een verrassing?

Salembier «Zeker niet. Smokkelaars en transitmigranten nemen steeds grotere risico’s om uit de handen van de politie te blijven, met schietpartijen en achtervolgingen met hoge snelheid tot gevolg. Onlangs achtervolgde de politie op de E40 een Ford Transit, die met een waanzinnige snelheid wegreed. Er bleken twintig mensen in te zitten. De politie is toen met het hele korps in die auto gekropen om aan te tonen hoe ze op elkaar geperst lagen, als haringen in een ton. Als je met zo’n wagen ergens tegenaan rijdt, overleeft niemand het. Smokkelaars besparen bovendien op hun materiaal en gebruiken aftandse wrakken om transitmigranten te vervoeren naar de parkings.»

HUMO Op de E40 in Mannekensvere werd een maand geleden een 40-jarige Ethiopiër doodgereden toen hij de snelweg wilde oversteken, op de vlucht voor de politie. Hij was al de derde doodgereden vluchteling dit jaar.

Salembier (knikt) «Het gaat zeer ver. Het gevaarlijkst vind ik de koeltransporten, die steeds vaker worden gebruikt. Daar bestaan nogal wat misvattingen over. Men denkt dat verstekelingen sterven van de kou, maar het gevaarlijkste is niet de temperatuur, wel het gebrek aan zuurstof. Als de deur niet op tijd opengaat, kunnen mensen stikken. Dat er nog geen doden gevallen zijn, is te danken aan de efficiëntie van de politie.

»Mensen worden op de gekste plekken verstopt om de overtocht naar Engeland te kunnen maken. De politie heeft eens een bestelwagen gevonden met binnenin een dubbele wand. Je kon er echt niks van merken, behalve als je de buitenafmetingen ging vergelijken met die van binnen. Achter een paneeltje lagen vijf mensen op elkaar gestapeld, in een ruimte niet breder dan dertig centimeter. In een andere bestelwagen werd iemand vastgemaakt ín het dashboard. Ik heb daar foto’s van gezien: het dashboard was opengemaakt, ze hadden alle misbare instrumenten eruit gehaald, de persoon er in gewurmd en het dashboard opnieuw vastgeschroefd.

»Verstekelingen halen halsbrekende toeren uit om via de meertouwen op schepen in de haven van Zeebrugge te raken. Of ze verstoppen zich onder vrachtwagens, op de as tussen de wielen. Onlangs is er een jongen afgevallen en overreden. Hij heeft het niet overleefd. Toeristenbussen naar Engeland worden ook steeds populairder. Mensen worden in de bagageruimte gestopt, of – extreem gevaarlijk – in het motorcompartiment. Soms worden koffers van toeristen gestolen en leeggemaakt: daarin worden dan mensen als een pakje verstuurd.

»We zien ook steeds vaker dat vluchtelingen de Noordzee oversteken in goedkope, niet-zeewaardige bootjes die vertrekken vanuit de plezierhavens. Eén groep probeerde het eens met een rubberbootje dat was gestolen van Greenpeace in Groot-Brittannië. Die mannen hadden de oversteek gemaakt en kregen motorpech voor de Belgische kust, bij stormweer in de winter. Daardoor werden ze opgemerkt en gevat, maar vaak blijven die dingen onder de radar. Een andere keer ging het om een lekkende zeilboot met twaalf mensen. Die was ongemerkt vertrokken in Zeebrugge, maar er ontstond ruzie aan boord, waardoor ze tegen een andere boot botsten, en zo in het vizier van de politie kwamen. Dikwijls zijn er geen reddingsvesten aan boord en heeft de smokkelaar geen flauw benul van hoe hij een boot moet besturen.»

'Achter een dubbele wand in een bestelwagen lagen vijf mensen op elkaar gestapeld, in een ruimte niet breder dan dertig centimeter ''

HUMO Bij zulke verhalen doemt spontaan het beeld op van aanspoelende lijken uit de Middellandse Zee.

Salembier «Veel mensen zijn verrast nu ze deze toestanden zien, maar ik ben er achttien jaar mee bezig en heb het in de loop der jaren almaar grimmiger zien worden. In Engeland raken is een obsessie.»

HUMO Waarom Engeland? Smokkelaars noemen het soms zelfs ‘Engelenland’.

Salembier «Die vraag stel ik dikwijls als ik transitmigranten op de zitting voor me krijg. Als je dan toch al in België bent geraakt, waarom vraag je dan hier geen asiel aan? Waarom wil je per se verder in de illegaliteit naar Engeland? Dan blijft het meestal oorverdovend stil.

»Ik denk dat smokkelorganisaties Engeland zafschilderen als een paradijs waar het makkelijk is om zonder verblijfspapieren toch vast werk te vinden. Je moet er geen paspoort op zak hebben, er is een grote gemeenschap van Pakistanen en Koerden, en ze spreken er Engels.»


Vijftig tinten grijs

HUMO Niet elke politieman of magistraat staat te springen om zich met mensensmokkel en mensenhandel bezig te houden, omdat ze het gevoel hebben dat het ‘dweilen met de kraan open is’, of omdat het politiek gevoelig ligt. Waar komt uw passie vandaan?

Salembier «Vanuit een sociaal engagement. Het zijn heel uiteenlopende dossiers, maar er is één rode draad: het gaat om mensen in kwetsbare situaties, die worden uitgebuit. Het zijn mensen van vlees en bloed die voor de buitenwereld niet bestaan, en op het moment dat ze verdwijnen, is er ook niemand die hen zoekt.

»In mijn eerste jaren als magistraat werkte ik op het arbeidsauditoraat. Daar kreeg ik vooral te maken met dossiers van uitbuiting in de prostitutie, matroesjkaverhalen en moderne slavendrijvers, die hun vaak illegale personeel uitbuiten in de transport- en de bouwsector. Later ben ik ook dossiers van mensensmokkel gaan behandelen, omdat ik ontdekte dat die fenomenen vaak samengaan. Iemand die zijn land ontvlucht en zijn smokkelaar niet kan betalen, moet vaak in erbarmelijke omstandigheden werken in de horeca, nachtwinkels of carwashes. Meisjes moeten hun overtocht betalen met seksuele diensten. Het is soms moeilijk om uit te maken waar de mensensmókkel eindigt en waar de mensenhándel begint. Maar het komt er altijd op neer dat mensen als koopwaar behandeld worden.

»Als rechter moet je elk geval apart bekijken, want een zaak is niet altijd zwart-wit: daartussen zitten vijftig tinten grijs, ook bij de smokkelaars. Je hebt grote kopstukken van goed geoliede internationale smokkelorganisaties, maar er zijn ook middelgrote en kleine garnalen.

'De smokkelaar die voor je staat, heeft ook zijn eigen geschiedenis. Dat is niet ­altijd een meedogenloze godfather.'

»Stel dat je een smokkelaar 12.000 euro hebt betaald om in het Verenigd Koninkrijk te raken. Dat is een duur ticket, maar voor die prijs mag je verschillende keren proberen. Een smokkelpoging kan mislukken door allerlei omstandigheden – de politie komt tussen, de verstekelingen worden ontdekt, er is geen geschikte vrachtwagen – waarna je telkens naar het vluchtelingenkamp terugkeert in afwachting van een nieuwe poging. Maar op een dag is je beurtenkaart opgebruikt en is ook al het geld op. Dan moet je allerlei klusjes opknappen om je overtocht alsnog te kunnen betalen, en vaak zijn dat de onveiligste jobs. Brandende takken op de weg gooien om vrachtwagens tegen te houden, of de bestelwagen met vluchtelingen besturen – niemand wil de chauffeur zijn, want die wordt beschouwd als de smokkelaar.

»Het is niet alleen juridisch een heel complexe materie, maar ook op menselijk vlak, want de smokkelaar die voor je staat, heeft ook zijn eigen geschiedenis. Dat is niet altijd een meedogenloze godfather. Vaak is het iemand die zelf in een moeilijke situatie is geraakt en gebruikt wordt door een grote organisatie. Er wordt vaak een lijnrecht verschil gemaakt tussen smokkelaars en transitmigranten, maar in de realiteit is het onderscheid tussen die twee soms erg troebel.»

HUMO Alle smokkelaars doen zich tegenwoordig voor als kleine garnalen.

Salembier «Daarom vind ik specialisatie zo belangrijk: als je als rechter vijf dossiers over mensensmokkel behandelt, heb je een beperktere blik dan wanneer je enkele honderden dossiers verwerkt en het hele gamma van grote en kleine smokkelaars al hebt zien passeren. Steeds meer advocaten specialiseren zich ook in de materie, waardoor de discussie in de rechtszaal rijker wordt. De straffen variëren ook enorm, van achttien maanden met uitstel tot tien of twaalf jaar effectieve gevangenisstraf.»

HUMO Afgelopen zomer werd in Brugge een Albanese smokkelorganisatie opgerold. Het kopstuk woonde in een buitenwijk van Londen en was een heel normale man met vrouw en kinderen. De buren vonden hem een aangename kerel.

Salembier «Ik heb al lang de illusie opgegeven dat je aan iemand kunt zien waartoe hij in staat is. Die kopstukken beantwoorden niet aan een welomschreven profiel. Sommigen waren in een vorig leven wapen- of drugshandelaar, en zijn overgeschakeld op mensensmokkel omdat dat meer opbrengt. Maar je hebt ook kleinere bendes die in de vluchtelingenkampen ontstaan. We hebben een tijdlang veel Koerdische smokkelaars gehad, de jongste tijd zien we vaker Albanezen. Van een heel andere orde zijn de Afrikaanse bendes die jonge meisjes uit Nigeria naar hier smokkelen, via de Libische woestijn, Italië en Frankrijk, om bij ons in de prostitutie te komen werken.

»Als ik iets geleerd heb in al die jaren als rechter, is het dat elk verhaal twee kanten heeft en dat je telkens moet wikken en wegen. Neem het voorbeeld van een dodelijk arbeidsongeval. Het bedrijf en de CEO worden vervolgd voor onopzettelijke doding omdat ze onvoldoende hebben ingestaan voor de veiligheid van hun werknemer. Maar tegelijk is dat bedrijf wel belangrijk voor de tewerkstelling in de regio. Als je het bedrijf zwaar straft, straf je ook alle werknemers die hun werk zullen verliezen. Voor je een vonnis velt, moet je al die dingen tegenover elkaar afwegen. Als één ding me wakker houdt, is het dat: ik wil de best mogelijke rechter zijn, die geen onschul-digen veroordeelt en die oog heeft voor die ontelbare tinten grijs.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle verhalen van de Humo rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234