De stille killer: geluidsoverlast veroorzaakt 10.000 vroegtijdige overlijdens per jaar in Europa

Auto’s, vrachtwagens, treinen, vliegtuigen, drilboren, slijpschijven, en die vriendelijke, maar met een schelle schaterlach gezegende onderbuur. Wat doet al dat lawaai met onze gezondheid, in het tweede lawaaierigste land van Europa? ‘Te veel herrie rond je huis veroorzaakt slaapverstoring, en zelfs hart- en vaatziekten.’

'Gelukkig zijn er veel files in Vlaanderen, dan is het af en toe wat stiller'

Met concerten ging het zoals met seks: zoals we door de angst voor aids vrijen met condoom, zo trekken we anno 2018 naar concerten met oordoppen. Sinds muzikanten als The Who-gitarist Pete Townshend en Admiral Freebee de omerta in de muziekbusiness doorbraken en toegaven dat jarenlang spelen hen met beschadigde oren had opgezadeld, is een beetje muziekfan zich bewust van risico’s als gehoorverlies, tinnitus (een constante fluittoon in de oren) en hyperacusis (overgevoeligheid voor geluid). Een concert zo oorverdovend luid als dat van My Bloody Valentine op Pukkelpop in 2009 is nu onmogelijk geworden: in 2013 legde Joke Schauvliege de Vlaamse concertzalen een maximale geluidsnorm op, Brussel is zopas gevolgd.

Maar we hoeven niet naar een festival te trekken om aan lawaai te worden blootgesteld: het Europees Milieu Agentschap becijferde in 2016 dat België het tweede lawaaierigste land van Europa is. En volgens datzelfde agentschap overlijden er jaarlijks minstens tienduizend Europeanen vroegtijdig aan de gevolgen van blootstelling aan geluid.

Professor Dick Botteldooren van de UGent is akoesticus en weet alles over lawaaivervuiling. Hij heeft net een reeks dampkappen getest op hun decibelproductie als ik hem te spreken krijg in zijn bureau.

HUMO Samen met Nederland en Luxemburg vormen we als Benelux het lawaaierigste stukje van Europa. Tijd om onze koffers te pakken richting Ierland, IJsland of Finland, de drie stilste landen van Europa?

Dick Botteldooren «Eerst en vooral, dat lijstje zegt niks over het gemiddelde geluidsniveau op het grondgebied van een land. Wél over de blootstelling aan lawaai veroorzaakt door weg-, lucht- en treinverkeer in een afgebakend gebied, en hoeveel mensen er binnen de grenzen van dat gebied wonen. Die kaarten zijn trouwens vrij te raadplegen op het internet, ik raad iedereen aan om eens een kijkje te nemen hoe luid hij of zij woont.

»Dat wij zo hoog scoren, is niet verwonderlijk. We zijn een dichtbevolkt en klein land, in een drukke regio in het midden van Europa, met heel veel vliegtuigen en vrachtwagens die passeren. Ruimtelijke ordening speelt ook een rol: de lintbebouwing in Vlaanderen is heel kwalijk voor die score. Maar in vergelijking met Groot-Londen hebben we hier in Vlaanderen veel minder lawaai.»

HUMO U meet al twintig jaar het aantal decibels aan 250 Vlaamse voorgevels. Is Vlaanderen luider dan vroeger? Het verkeer is fors toegenomen.

Botteldooren «Het aantal voertuigen is toegenomen, maar ze zijn veel stiller geworden. Ook snelheidsbeperkingen hebben hun effect op het geluidsniveau. In de jaren 70 moest je niet afkomen met een zone 30, nu is het de normaalste zaak in de binnenstad. Alleen op de autosnelweg willen we nog altijd niet minder dan 120 rijden. Ik heb het al geopperd bij de bevoegde instanties: geluidsschermen kosten veel geld, maar het zou al een pak stiller zijn mochten we op de autostrade 10 of 20 kilometer per uur trager rijden. Zonder resultaat. Gelukkig zijn er genoeg files – voor de luchtverontreiniging zijn ze slecht, maar voor de geluidsoverlast een zegen (lacht).

»We zijn er over het algemeen in geslaagd om het verkeer niet luider te laten worden. Al zijn er uitzonderingen. De E17 Antwerpen-Kortrijk is ongetwijfeld luider geworden, met al z’n vrachtwagens en een wegdek dat daardoor verstevigd moest worden, wat wéér decibels extra geeft. Op sommige plekken in Vlaanderen is het dus wel luider geworden.»

HUMO Kerkklokken of wedstrijdcommentaar van een kermiskoers in de verte, een sportvliegtuigje dat overvliegt in de zomer, een tennisbal die wordt opgeslagen... Ligt het aan mij dat ik de geluiden uit mijn jeugd niet meer hoor?

Botteldooren «Er zijn zeker geluiden verdrongen door het toegenomen verkeer. De hoge pieken zijn eruit, maar in plaats daarvan leven we nu met een constante ruis van verkeerslawaai – er heerst hier een grijs geluidsklimaat. Het bijzondere is: Vlamingen voelen zich minder gehinderd door verkeerslawaai dan vroeger. Dat blijkt uit een onderzoek van de Vlaamse overheid, dat al twintig jaar opvolgt in hoeverre vijfduizend Vlamingen thuis last hebben van lawaaihinder. Het lijkt tegenstrijdig, want ons verkeer is niet stiller geworden, maar wellicht ondervindt de nieuwe generatie minder last van verkeerslawaai dan de vorige.»

HUMO Wie ermee is opgegroeid, stoort zich er minder aan?

Botteldooren «Ja, je vergelijkt altijd met wat je kent, hè. In miljoenensteden in Azië ondervinden mensen minder hinder bij geluidsniveaus die hier wél als hinderlijk worden ervaren. Het omgekeerde zagen we een aantal jaar geleden in de Alpen, waar we een studie deden naar geluidshinder van een snelweg in de Brennerpas. Daar in de bergen, een relatief stille omgeving, vonden we méér geluidsgevoelige mensen, die sneller last ervoeren bij geluidsniveaus die wij hier in Vlaanderen best zouden kunnen verdragen.»

HUMO Ik heb het thuis graag stil, mijn man houdt van radio en tv en het liefst ook nog Spotify aan. Kan het zijn dat ik geluidsgevoeliger ben geboren?

Botteldooren «Jazeker. Hoe we reageren op geluid, is deels aangeleerd en deels genetisch bepaald. De bevolking is opgedeeld in een schaal van mensen die helemaal niet gevoelig zijn tot mensen die overgevoelig zijn. Maar toen we eens een selectie maakten van mensen die op minder dan 200 meter van de autosnelweg woonden, vonden we die geluidsgevoelige mensen daar opvallend minder terug. Wellicht een geval van zelfselectie: gevoelige mensen gaan niet naast een snelweg wonen. Of ze hébben er gewoond, maar zijn er allang weer weg.»

HUMO Zou het kunnen dat de Vlaming die aan de snelweg woont, zich daar in de jaren 70 een mooie villa heeft gezet, niet wil toegeven dat die constante ruis stoort? De Vlaming en zijn baksteen?

Botteldooren «Dat kan. De mens leert nu eenmaal met een situatie omgaan, coping heet dat. Mensen die een klacht indienen of driedubbel glas plaatsen: dat zijn de actieve copers. Daarnaast heb je de passieve groep, die niets onderneemt. Ofwel ontkennen ze het probleem, ofwel gaan ze zich erop focussen. Dat merken we bij windturbines: die zijn relatief stil, maar ze hebben een herkenbaar periodiek geluid. Zodra mensen zich daarop beginnen te focussen, worden ze bijna gek van ergernis.

»Maar de ontkenning kan even sterk werken: op den duur geloof je echt dat er geen lawaai is. De typische anekdote is dat een onderzoeker een bewoner langs een spoorweg vraagt of hij last heeft van de treinen, net op het moment dat er eentje passeert. Waarop die man antwoordt: ‘Wablieft? Ik versta u niet, er passeert net een trein’, en daarna verklaart helemaal geen geluidshinder te ondervinden (lacht).»

HUMO Waarom reageren we zo primitief op lawaai van onze buren? Er komt vaak gebonk op muren en zelfs agressie van.

Botteldooren «Thuis is pas thuis als we alleen onszelf kunnen horen: geen industrie en geen verkeer. Het streefdoel van de meeste mensen is in de woonkamer de eigen muziek horen, en níét die van de buren.

»Pin me hier niet op vast, maar ik heb ooit eens gelezen over een onderzoek dat bewees dat er méér mensen stierven door agressie veroorzaakt door lawaaihinder, dan door lawaaihinder zélf.»


dronken studenten

HUMO Wat zijn de gezondheidsrisico’s van te veel lawaai rond je huis?

Botteldooren «Slaapstoornissen, en het probleem is dat we dat niet altijd zelf beseffen. Er zijn mensen die in een lawaaierige omgeving wonen en die wéten dat ze wakker worden of moeilijk inslapen door geluidshinder. Maar ook de mensen die niet wakker worden, ondervinden tijdens een lawaaierige nacht hinder: telkens wanneer er een vliegtuig overvliegt of een trein passeert, verhogen hun hartslag en hun bloeddruk. Eén van de belangrijkste functies van ons gehoor is uitmaken of we veilig zijn. Een geluid dat onze slaap verstoort, geeft ons lichaam het signaal dat het niet veilig is, waarop het zich in paraatheid brengt om te vluchten: de bloeddruk en de hartslag verhogen, de slaapstadia veranderen.

»Ook die ontkenners van daarnet, mensen die het verkeer rond hun huis zogezegd niet horen, ontsnappen niet aan die vluchtreactie van ons lichaam. Ze voelen zich misschien minder gestresseerd door al dat omgevingslawaai, maar hun bloeddruk en hartslag zullen evengoed stijgen. En net doordat ze het probleem ontkennen, zullen ze nooit iets ondernemen om hun situatie te verbeteren.

»In eerste instantie veroorzaakt die verstoorde slaap de dag erna concentratiestoornissen en sufheid. Maar op lange termijn veroorzaakt ze hart- en vaatziekten als gevolg van die verhoogde bloeddruk. Maar wat doet de dokter bij verhoogde bloeddruk? Pilletjes geven.

»Nu, dat verhoogde risico op hart- en vaatziekten heb je vanaf 70 à 75 decibel, wat al een tamelijk hoog niveau is. Bij hoogstens 10 procent van de Vlamingen registreren we 70 decibel aan de voorgevel.»

HUMO 10 procent van de Vlamingen heeft dus een verhoogd risico op hart- en vaatziekten door geluidsoverlast: dat is toch niet niks?

Botteldooren «Daar maak ik graag een kanttekening bij: die mensen lopen een even hoog risico op die ziekten als iemand wiens BMI boven de 25 zit, wat nog niet écht zwaarlijvig is (bij een BMI van 25 tot 30 spreekt men van matig overgewicht, vanaf 30 van obesitas, red.). Het verschil is natuurlijk dat mensen er niet voor kiezen om dagelijks aan die 75 decibel te worden blootgesteld, terwijl ze hun BMI in principe wel zelf in de hand hebben.»

'Je beseft het niet tijdens je slaap, maar telkens wanneer er een trein passeert of een vliegtuig overvliegt, verhogen je hartslag en je bloeddruk ''

HUMO Ik heb mijn woning opgezocht op de geluidsbelastingkaart die u daarnet aanhaalde: ik woon in een zone van 60-64 decibel. 40 decibel is volgens de Wereldgezondheidsorganisatie het maximale geluidsniveau om in te slapen. Hoeveel zorgen moet ik me nu maken?

Botteldooren «Die richtlijnen van de WHO zijn gecontesteerd. Dit jaar komt er een herziening. Om je een idee te geven: als je ’s nachts in de Gentse binnenstad rondloopt, in een straat zonder auto’s en niet te veel dronken studenten, dan kom je aan 40 decibel. Een normaal gesprek zit aan 60 tot 70 decibel, op de pechstrook van een snelweg word je blootgesteld aan 85 decibel.

»Tegenwoordig hanteert men 55 decibel als een belangrijke grens. Vanaf 55 beginnen de effecten, vanaf 70 à 75 decibel wordt het risico op gezondheidseffecten significant.»

HUMO Wat is het stresserendst: naast de constante ruis van een snelweg wonen, of naast een spoorweg waar op gezette tijden een trein voorbijdendert?

Botteldooren «Bij relatief lage geluidsniveaus, pakweg 60 decibel, is een trein die op gezette tijden voorbijraast minder schadelijk dan een constante snelwegruis. In het jargon heet dat zelfs de railway bonus, door de herstelperiodes tussen die pieken. Maar als die pieken té hoog worden, dan vervalt die bonus. En dat is wat je rond luchthavens ziet.»


De Antwerpse Ring

HUMO Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie is lawaaivervuiling de tweede belangrijkste milieuoorzaak van gezondheidsproblemen, na luchtvervuiling. Extra vervelend voor onze gezondheid is dat die twee vaak samen voorkomen.

Botteldooren «Druk verkeer veroorzaakt inderdaad lucht- én geluidsvervuiling, die twee zijn moeilijk uit elkaar te houden. Het recentste Milieurapport Vlaanderen heeft het over jaarlijks 73.236 verloren gezonde levensjaren door fijnstof, tegenover 7.348 verloren gezonde levensjaren door geluidsvervuiling. Die cijfers, dat zijn voor alle duidelijkheid géén doden, hè.

»Wie dagelijks met de fiets naar het werk rijdt in druk verkeer, zal zowel qua uitlaatgassen als qua verkeerslawaai een hoge blootstelling ondergaan. Maar of je die slechte lucht nu thuis of onderweg naar het werk inademt, die schade is vergelijkbaar. Terwijl geluidsvervuiling vooral een probleem is als je er thuis last van hebt. In de privacy van onze woonkamer raken we gestresseerd door lawaai, maar dat neemt af zodra we de publieke ruimte betreden. Wie dagelijks de bus of metro neemt, wordt daar makkelijk blootgesteld aan 75 tot 80 decibel, maar je stressniveaus zullen er niet zoveel door toenemen. De schade die je tijdens zo’n dagelijkse rit oploopt, valt in niets te vergelijken met de schade die je oploopt als je tijdens je slaap wordt blootgesteld aan lawaai, wanneer je moet herstellen van die drukke, lawaaierige dag.»

HUMO Vastgoedbureaus zijn sluw: ze organiseren kijkmomenten in woningen tijdens het weekend of ’s avonds, wanneer er minder verkeer en dus minder lawaai is.

Botteldooren «De Belgische Akoestische Vereniging heeft al eens het idee voor een ‘geluidsprestatiecertificaat’ geopperd. In navolging van het nu verplichte energieprestatiecertificaat krijgt de woning een score die de consument informeert hoe goed de woning is geïsoleerd tegen lawaai en in hoeverre ze in een stil gebied ligt. Maar de interesse bij politici bleek zeer matig, zo’n certificaat betekent extra kosten en administratie. En er moet ook een vragende partij zijn – de gemiddelde Vlaming ligt er op dit moment niet wakker van.

»Van de vastgoedsector zelf verwacht ik geen inspanningen. Als ze de stille woningen in hun aanbod extra in de verf gaan zetten, vestigen ze ook de aandacht op de rest van hun woningen, die net lawaaierig zijn. Daardoor zouden die laatsten kunnen devalueren. Het is dus aan de consument: eis een bezoekje tijdens een drukker moment van de dag.»

HUMO Zal die fameuze overkapping van de Antwerpse Ring niet in de eerste plaats een oplossing bieden voor de geluidsoverlast, en dan pas voor de luchtvervuiling? Die uitlaatgassen moeten er toch érgens uit komen?

Botteldooren «Ik ben blij dat je het zegt. Idealiter heb je na de overkapping niet alleen een stillere groene zone, maar ook eentje waar natuurlijke geluiden te horen zijn.

»Het is bewezen dat patiënten in ziekenhuizen zich sneller beter voelen als ze op groene perkjes uitkijken dan op een betonnen parking. Of natuurlijke geluiden de mens ook helpen om te herstellen, is nog niet bewezen, maar er zijn redenen om aan te nemen van wel. Je afsluiten van alle mogelijke prikkels werkt niet om je te ontspannen: er moeten geluiden te horen zijn die je uit je gedachtegang halen. Daar zijn we nu ook in Antwerpen mee bezig: omgevingen ontwerpen die audiovisueel voor lichte, aangename prikkels zorgen. Wind in de bladeren, het klaterende water van een fonteintje, vogels: allemaal goeie natuurgeluiden.»

HUMO In Hongkong en Berlijn heb je parken waar opnames van vogelgeluiden worden afgespeeld. Iets voor Antwerpen?

Botteldooren (lacht) «Daar denken we toch eerder aan échte vogels, en die lok je met groen.»


Honden op Sicilië

HUMO De mens is dus niet gemaakt om te leven in totale stilte? Hoe ontspannend zijn die trendy stilteweekends en retraites dan waar je zelfs niet mag praten?

Botteldooren «Totale stilte is niet positief, want in absolute stilte heb je geen geluiden meer die je vertellen dat je veilig bent.

»Demente bejaarden vertonen vaak ongewenst gedrag: roepen, op tafel slaan... We onderzoeken nu of we dat kunnen voorkomen door hun een veiliger gevoel te geven, en of we daarvoor geluiden kunnen inschakelen.

»Maar om op je vraag terug te komen: er zijn altijd plekken geweest waar men bewust naartoe ging om de stilte te beleven. Stilteweekends zijn dus zeker niks nieuws. Het is trouwens nog maar de vraag of het vroeger in de steden zoveel stiller was dan nu, toen we hier nog over kasseien reden, in karren met houten wielen beslagen met ijzeren banden. Tel daar een hoop volk bij, dat moet ook flink wat lawaai hebben gegeven. We hebben er alleen geen idee van, omdat er geen metingen of opnames van zijn.»

HUMO Behalve onderzoeken of we veilig zijn, heeft het gehoor ook de functie om een prooi én een partner te zoeken. Geldt dat laatste nog voor de mens?

Botteldooren «Dat laat ik aan u over (lacht). De mens is door de eeuwen heen wat visueler geworden, de laatste jaren zelfs enorm. We luisteren niet meer naar een verhaal van onze vrienden, we bekijken de foto’s wel op Instagram.

»Maar een klein zangvogeltje in het dichte riet moet zich wel laten horen om een partner te vinden. Die beestjes hebben zich trouwens aangepast aan de moderne verkeersruis en zingen nu op andere frequenties en momenten.»

HUMO Toen ik onlangs op reis ’s nachts honden hoorde blaffen in de verte, werd ik plots teruggekatapulteerd naar mijn jeugd. Toen hoorde ik dat geluid zo vaak.

Botteldooren «Stel dat we de verkeersruis, dat constante gezoem, naar beneden krijgen, dan zullen ook al die andere geluiden van vroeger – kerkklokken, vogels – opnieuw weerklinken en kan iedereen weer associaties leggen met z’n jeugd of andere herinneringen. Maar associaties kunnen ook bedriegen: van op een zekere afstand kan een snelweg net zoals de zee klinken. Proefpersonen die een foto te zien kregen van een zeezicht en daarbij snelweggeluid te horen kregen, waren ervan overtuigd dat ze écht de zee hoorden.»

HUMO Een idee voor wie naast de snelweg woont? Je huis vol hangen met schilderijtjes van de zee?

Botteldooren «Nee, het werkt niet in de omgekeerde richting. Als we mensen in het lab het geluid van windturbines laten horen, vinden ze dat niet hinderlijker dan wegverkeer. Wanneer we vertellen dat het windturbines zijn, vinden ze het plots veel minder aangenaam. Zodra je weet wat de ware geluidsbron is, kan je jezelf niet meer bedriegen. Helaas.»

De geluidsbelastingkaart van Vlaanderen is te raadplegen op www.lne.be/geluidsbelastingkaarten

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234