null Beeld

De Tand Des Tijds: 'Harakiri' (Masaki Kobayashi, 1962)

Humo presenteert: De Tand Des Tijds! In deze reeks waagt filmjournalist Erik Stockman zich één keer per week aan een rewatch van een grote klassieker, een geliefde cultfilm of een beroemde blockbuster. Waarbij onze man zich afvraagt: hoe heeft deze film de blikkerende hoektanden des tijds doorstaan? Vandaag: 'Harakiri' uit 1962!

Mag ik even van uw binnenhof gebruikmaken om mezelf open te rijten? Het is een iets ongewoner verzoek dan ‘Mag ik even naar uw plee?’, maar het is Tsugumo, de samoerai wiens naam rijmt op Humo, menens.

Om vier uur in de namiddag, in het jaar des kimono’s 1630, verschijnt Tsugumo (hoor zijn voeten met een soort poëtische dreiging knersen in het grind), een vroegere vazal van de Fukushima-clan in Hiroshima, moederziel alleen aan de poort van het paleis van de Lyi-clan in de stad Edo.

Met een stem zo sonoor en zo diep als die van Guy Mortier zelve, vraagt Tsugumo aan de paleiswacht of hij zou kunnen spreken met de baas van de Lyi-clan, Lord Doi. Die is jammer genoeg niet thuis, maar Saito, Lord Dois raadgever, is bereid om de oude krijger audiëntie te verlenen; en ziedaar het begin van een adembenemend psychologisch duel op het scherp van de snee van het samoeraizwaard.

Sinds de val van de clan waarvoor hij werkte, vertelt Tsugumo, leidt hij een armoedig bestaan in een krottenwijk van Edo. Uiteraard heeft hij geprobeerd om een nieuwe meester te vinden, maar helaas: in tijden van vrede heeft niemand nood aan de bekwaamheid van een specialist in oorlogstechnieken. En dus ziet de ouder wordende, werkloze en van toekomstperspectieven beroofde Tsugumo slechts één uitweg: zijn eigen buik zonder een kik te geven kruislings opensnijden met een mes, oftewel harakiri plegen. En of hij daarvoor even van het binnenplein gebruik mag maken? De beleefd luisterende Saito knikt begripvol, maar vraagt vervolgens aan Tsugumo om eerst nog eens goed na te denken. Blijkt dat Tsugumo niet de eerste is die met zo’n verzoek komt aankloppen.

Sinds de slag van Sekigahara, zo vervolgt Saito met het nodige sarcasme, wemelt het in de stad van de meesterloze samoerai die zogezegd harakiri willen plegen. Hij haalt het voorbeeld aan van Motome, een jonge samoerai die – u merkt dat de plot zich begint te verdiepen - afgelopen januari aan de poort stond. Al gauw bleek dat die jongen een verachtelijk showtje opvoerde, dat hij geen enkele intentie had om zichzelf écht te doden, en dat hij bereid was om zijn verzoek opnieuw in te trekken in ruil voor een aalmoes.

In één van de aangrijpendste, hartroerendste en gruwelijkste flashbacks uit de filmgeschiedenis krijgen we vervolgens te zien hoe de door wapenknechten omsingelde Motome er door Saito verbaal wordt ingeluisd: ‘Ah, je zei dat je op ons binnenplein wilde sterven als een samoerai? Welaan dan, ga je gang!’ Waarna we meemaken hoe de in het nauw gedreven Motome - die zijn samoeraizwaard enkele dagen tevoren had verpand en ingeruild voor een mes van bamboe - zijn eigen buik probeert open te rijten. Wat niet meevalt met een mesje van bamboe: alsof je een rundersteak in twee tracht te snijden met een mesje van Playmobil.

Tsugumo daarentegen, in kleermakerszit op de traditionele sneeuwwitte harakiri-mat, drukt Saito grommend op het hart dat hij niet is gekomen voor een aalmoes maar dat hij wel degelijk the real thing is: ‘Vrees niet. Ik wil mezelf openrijten, zoals het hoort. Maar voor ik over ga tot de daad, zou ik u iets willen vertellen.’ En terwijl de steeds lijkbleker uitslaande Saito langzaam maar zeker nattigheid begint te voelen, vertelt Tsugumo op kalme toon dat hij Motome, de jonge samoerai die door Saito op slinkse wijze tot een verschrikkelijke zelfmoord werd gedreven, persoonlijk heeft gekend.

Het is op dit punt, terwijl een nieuwe flashback van start gaat, dat je je als toeschouwer pas écht begint te realiseren dat je zit te kijken naar een film met een meesterlijke, onwaarschijnlijk ingenieuze structuur, waarbij elke flashback een nieuw licht werpt op de vorige, en waarbij het totaalplaatje langzaam maar zeker zichtbaar wordt, een beetje zoals in ‘Memento’, de beroemde achterwaartse film van Christopher Nolan.

Tot we ineens zijn waar we moeten zijn – in het bloederige hart van een wraakfilm. De omgekeerde chronologische opbouw van ‘Harakiri’ – net een rollercoaster die achteruit zoeft - culmineert in een memorabel, machtig in beeld gebracht duel op een winderige vlakte onder een dreigende wolkenhemel, waarbij de twee duellerende krijgers allebei de snijdende wind in hun voordeel trachten aan te wenden.

Leuk om weten is dat de acteurs op verzoek van regisseur Masaki Kobayashi niet met rubberen speelgoedwapens, maar met authentieke zwaarden stonden te kletteren, precies zoals de échte samoerai van weleer! Eveneens goed om te weten is dat deze film (die overigens is gebaseerd op een script van Shinobu Hashimoto, de scenarist van de Kurosawa-classics ‘Seven Samourai’ en ‘Rashomon’) in de loop van de geschiedenis de reputatie heeft gekregen van ‘anti-samoerai’-film.

Wat we hier in essentie zien, is de clash tussen het systeem en het individu. Aan de ene kant: Saito, de onverbiddellijke raadgever, die van oordeel is dat de samoerai zich ten allen tijde aan hun strenge ethische code dienen te houden. Aan de andere kant: Tsugumo, de werkloze samoerai die vindt dat je je hoogwaardige principes en je hoge morele richtsnoeren af en toe opzij moet kunnen schuiven ten voordele van een eidopje menselijkheid. Kobayashi, samen met Ozu en Kurosawa één van de allergrootste Japanse filmregisseurs, heeft er trouwens nooit een geheim van gemaakt dat ‘Harakiri’ was bedoeld als een frontale aanval op de onmenselijk strenge Japanse morele overtuigingen; dezelfde overtuigingen die de kamikazepiloten er tijdens de Tweede Wereldoorlog toe dreven om zich met hun vliegtuigen op de vijand te storten; dezelfde overtuigingen die tot op de dag van vandaag doortrillen in de Japanse bedrijfscultuur.

Kobayashi is allang dood, maar zijn meesterwerk is nog geen spatje verouderd.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234