De Tand Des Tijds: 'Star Trek II: The Wrath of Khan' (Nicholas Meyer, 1982)

Humo presenteert: De Tand Des Tijds! In deze reeks waagt filmjournalist Erik Stockman zich één keer per week aan een rewatch van een grote klassieker, een geliefde cultfilm of een beroemde blockbuster. Waarbij onze man zich afvraagt: hoe heeft deze film de blikkerende hoektanden des tijds doorstaan? Vandaag: 'Star Trek 2: the Wrath of Khan' uit 1982.

Logboek, Tand Des Tijds-datum 8130. Omdat een mens niet altijd in z’n schrijfhok kan zitten, stappen we vandaag nog eens aan boord van die goeie ouwe USS Enterprise. En hoe heerlijk is het om iedereen op z’n vertrouwde plek op de brug te zien zitten: Mister Spock die met die typische onbewogen blik van hem naar een monitor zit te turen, Sulu achter de stuurconsole, Uhura op haar vertrouwde zitje bij het communicatiepaneel. In de commandostoel evenwel geen kapitein James T. Kirk, maar Saavik, een vrouwelijke, met sexy puntoren voorziene Vulcan die het bevel over het schip schijnt te voeren.

En dan barst de hel los: in de neutrale zone verschijnen drie Klingon-cruisers, de Enterprise wordt getroffen door verschillende torpedo’s, en ineens zien we Spock, Sulu en alle anderen dood op de vloer liggen. Ongeloof en verbijstering regeren - tot iemand ‘Lichten aan!’ roept, een deur openschuift en de tot admiraal bevorderde Kirk de brug betreedt, waar de doden van zojuist fluks rechtkrabbelen.

De confrontatie met de Klingon-cruisers was slechts een simulatieoefening, maar de strengheid waarmee Kirk de jonge recruut Saavik terechtwijst (‘Het is even belangrijk om met de dood te leren omgaan als met het leven’) zet de toon: dit wordt een episode waarin de Knekelman zijn zeis zal laten zien. Vervolgens snijden we naar het sterrenschip Reliant, dat in een verre uithoek van de ruimte op zoek is naar een geschikte planeet die kan dienen als proefterrein voor het Genesis-experiment.

Op Ceti Alfa 6, een door naargeestige rotsformaties gedomineerde woestenij waar het aldoor stormt, treffen de neergebeamde Chekov en kapitein Terrell de resten van een vrachtschip aan. Het duo dringt het wrak binnen, en in een schitterend geregisseerde scène valt Chekovs oog op de inscriptie in de metalen gesp van een veiligheidriem: SS Botany Bay. ‘Botany Bay...’ mijmert Chekov, alsof hij de betekenis van de woorden héél diep uit zijn geheugen moet opdiepen. ‘Botany Bay...’

En dan valt zijn frank: ‘Oh neen! We moeten hier weg! Vlug!’ Maar het is natuurlijk te laat: in één van de mooiste beeldkaders uit deze opmerkelijk fraai gefotografeerde film, zien we hoe Chekov en Terrell in de striemende zandstorm worden opgewacht door Khan en zijn trawanten. Khan! Van alle booswichten die wij op het witte doek hebben zien passeren, van Goldfinger tot de Joker, is Khan (rol van de Mexicaanse klasbak Ricardo Montalban), de fanaticus met de lange grijze lokken, het doorgroefde gezicht en het superieure intellect, één van de meest memorabele; ziehier een misdadiger die zowaar kapitein Ahab uit ‘Moby Dick’ weet te citeren: ‘Uit haat spuug ik mijn laatste ademtocht naar jou!’ Khan heeft nog een rekening met Kirk te vereffenen: die laatste heeft de Botany Bay namelijk vijftien jaar geleden zomaar achtergelaten op die kale zandvlakte (de diehard ‘Star Trek’-fans onder u weten natuurlijk dat ‘The Wrath of Khan’ in feite een vervolg breit aan de uit 1967 daterende televisie-aflevering ‘Space Seed’).

In één van de gruwelijkste scènes uit de hele ‘Star Trek’-mythologie laat Khan de gevangen genomen Chekov en Terrell, bij wie het angstzweet intussen op de gezichten parelt, kennismaken met de enig overgebleven inheemse levensvorm van Ceti: ‘Ziet u, hun jongen kruipen door het oor naar binnen en rollen zich om de hersenschors heen. Eerst wordt u gedienstig. Als ze daarna groeien, volgt krankzinnigheid... en de dood.’ Onze eigen hersenschors is formeel: dit is het soort horrortafereel dat een mens voor de rest van zijn leven bijblijft, zeker wanneer je die scène aanschouwt als kind.

Uiteraard komt het later in het verhaal tot een rechtstreeks duel tussen Kirk en Khan, en het is tijdens de onvergetelijke, knap opgebouwde standoff tussen de Enterprise en de door Khan gekaapte Reliant dat Khan één van de meest historische oneliners uit de filmgeschiedenis mag debiteren: en dan hebben we het niet over ‘Let them eat static’ (ook niet slecht) maar uiteraard over ‘Aaaahhh, Kirk, my old friend. Do you know the Klingon proverb that tells us revenge is a dish that is best served cold?’

Een schitterend, sindsdien vaak geciteerd stukje dialoog, met een aan de perfectie grenzende mimiek en intonatie gebracht door Montalban: hoor hoe hij de lucht tussen zijn tanden naar binnen zuigt en check hoe hij bij het uitspreken van het woordje ‘cold’ heel even boosaardig met het hoofd schudt, alsof hij de killigheid van zijn wraak al kan proeven op het puntje van zijn tong. Khans grimmige wraakzucht toont nogmaals aan dat ‘The Wrath of Khan’ een film is met een verrassend donker impulsvermogen. Ja, het is waar dat alle typische ‘Star Trek’-elementen van de partij zijn: de kluchtige kwinkslagen van Dokter McCoy, het technologische jargon, de wenkbrauwen van Spock die als vanouds geregeld de hoogte ingaan, de onvermijdelijke morele kwesties (met name: gaat het welzijn van de massa boven dat van de minderheid?).

Maar daarnaast slingert er zich een zekere droefgeestigheid door het verhaal, een sombere melancholie. Kirk die zich oud en uitgeput voelt, en mijmert over ‘Het leven dat ik had kunnen hebben, maar nooit heb gehad.’ De zielsaangrijpende climax. De door Kirk uitgesproken slotmonoloog (‘Ik weet niets’). Yep, de fasers staan in ‘The Wrath of Khan’ niet op verdoven, maar op grimmigheid. Misschien komt het door de tijdsgeest: ‘The Wrath of Khan’ dateert uit hetzelfde era als ‘Alien’, ‘The Empire Strikes Back’ en ‘Blade Runner’, toen sciencefictionfilms donker, zwaarmoedig en omineus mochten zijn. ‘Iemand is niet dood, zolang we die persoon blijven herinneren.’ Het is een eenvoudig zinnetje, maar zoals uitgesproken door McCoy, op dát moment, in díe scène, klinkt het als een troostrede voor de eeuwigheid. In de filmgeschiedenis geldt ‘Star Trek II: The Wrath of Khan’ als één van de beste ‘Star Trek’-langspeelfilms aller tijden, en nu we hem hebben teruggezien kunnen we alleen maar zeggen: het is waar, Jim.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234