De terreur in Frankrijk en België: 'De islam moet een nieuw gezicht krijgen, dat is onze enige hoop'

Dat de man die vrijdag in Nice toesloeg Tunesische wortels heeft, zal professor Ruud Koopmans van de Humboldt-Universität in Berlijn niet verbazen. ‘10 à 15 procent van de fundamentalistische moslims vindt geweld oké.’

'Populistisch rechts het monopolie op de islamkritiek geven is het domste wat je kunt doen'

Sinds de publicatie van zijn ‘Six Country Immigrant Integration Comparative Survey’ staat Ruud Koopmans, professor aan de Humboldt-Universität Berlin en de Universiteit van Amsterdam en onderzoeks-directeur bij het Wissenschaftszentrum Berlin für Sozialforschung (WZB), in het oog van de storm. De socioloog ondervroeg 3.300 autochtone christenen en 5.500 Turkse en Marokkaanse moslims in Zweden, Nederland, Duitsland, België, Frankrijk en Oostenrijk – en vergeleek de graad van religieus fundamentalisme in die groepen. Hij keek ook naar de vijandigheid van de ondervraagden tegenover mensen met een andere nationaliteit, religieuze opvatting en seksuele voorkeur. De conclusies van het onderzoek zijn niet om vrolijk van te worden: 44 procent van de ondervraagde moslims is het eens met fundamentalistische stellingen zoals ‘de wetten van de Koran staan boven de wetten van het land waarin ik leef’. In België is dat zelfs de helft. Het gaat vooral om soennieten, die de overgrote meerderheid van de moslims in Europa uitmaken. Bij de Turkse alevieten, sjiitische moslims met een bijna seculiere kijk op hun godsdienst, ligt dat cijfer veel lager: 15 procent. Bij de katholieken onderschrijft slechts 3 procent de fundamentalistische stellingen, bij de protestanten is dat 4 procent en alleen bij kleinere protestantse groepen zoals de getuigen van Jehova en de zevendedagsadventisten loopt het cijfer op tot 12 procent. Meer dan een kwart van de moslims in Europa wil geen homoseksuelen als vriend, vindt Joden niet te vertrouwen en is ervan overtuigd dat het seculiere Westen erop uit is de islam te vernietigen – bij de Turkse moslims loopt dat zelfs op tot meer dan 30 procent.

Koopmans kreeg een stortvloed van kritiek over zich heen: hij werd een rechtse populist genoemd, een racist en een handlanger van Geert Wilders en het Vlaams Belang.

HUMO Had u verwacht dat uw studie zoveel opschudding zou verwekken?

Ruud Koopmans «Religieus fundamentalisme en radicalisering in de islam zijn beladen thema’s, en aan beide zijden in het debat wordt in zwart-wittermen gedacht. Maar vaak zijn die beweringen amper wetenschappelijk onderbouwd, omdat er nauwelijks onderzoek naar wordt gedaan. Dus ben ik erin gedoken.»

HUMO Men heeft vragen bij uw wetenschappelijke aanpak: mensen zouden om het even wat geantwoord hebben op uw vragen, of ze zouden uw politiek geladen stellingen niet begrepen hebben. Ook zou 80 procent geweigerd hebben te antwoorden. Conclusie: uw werk is waardeloos.

Koopmans «Een non-respons van 80 procent is niet abnormaal bij dat soort onderzoek. Wat telt is of de groep die meewerkt, representatief is voor de grotere groep die je wilt onderzoeken. De conclusies van het rapport zijn robuust, hoor. Je moet wel de moeite nemen om mijn paper helemaal te lezen, maar dat doen die critici nooit.»

HUMO U noemde de omvang van het islamfundamentalisme in Europa alarmerend. Collega’s als de Leidse hoogleraar islam Maurits Berger zien geen probleem: volgens hem zijn het gewoon mensen die vinden dat je van hun gebedsmatje moet blijven.

Koopmans «Berger heeft natuurlijk gelijk als hij zegt dat islamfundamentalisme niet hetzelfde is als radicalisme, maar hij ziet een essentieel gegeven over het hoofd: het fundamentalisme is de vruchtbare bodem waarin het religieuze geweld zich nestelt, en waarin radicalen en terroristen gedijen. De moslims kun je onderverdelen in concentrische cirkels. De hoofdgroep zijn alle moslims in Europa. De meerderheid beleeft haar geloof op een weinig problematische manier, maar er is een grote minderheid die er fundamentalistische ideeën op na houdt. Een groot deel van die fundamentalisten koestert een diepe haat tegen Joden, homo’s en ongelovigen, en denkt dat het Westen hun geloof wil vernietigen. Dat betekent niet dat die mensen naar de wapens grijpen, maar hun gedachtegoed is wel een eerste stap in de richting van geweld. En van die groep van fundamentalisten vindt zo’n 10 à 15 procent het wél geoorloofd om met geweld het geloof te verdedigen en te verspreiden. Een kleine kern voegt de daad vervolgens bij het woord.

»Op dit moment zijn politici, wetenschappers en media in het Westen ervan overtuigd dat die kleine kern het probleem is. Dat zijn zwarte schapen die actief zijn in jihadistische en radicale organisaties, maar die wel losstaan van de rest van de religieuze gemeenschap. Zo negeren ze de 10 à 15 procent moslims die geweld oké vindt, en de nog grotere groep moslims die geweld misschien niet goedkeurt, maar die wel de haat tegen het Westen, de Joden en de homo’s delen, en die ervan overtuigd zijn dat er een wereldwijde samenzwering tegen de islam bestaat. Als je je focust op die kleine groep radicalen en niet ziet dat het probleem veel groter en complexer is, dan kun je ook geen adequaat beleid uitwerken. En dat is wat in België is gebeurd.»

HUMO Volgens u heeft het islamfundamentalisme een stevige voet aan de grond in België, en is het zelfs een draaischijf voor de internationale terreur.

Koopmans «Uit mijn onderzoek blijkt dat België wat islamfundamentalisme betreft significant hoger scoort dan de andere landen. Jullie leveren ook opvallend veel jihadi’s en islamterroristen.»

HUMO Hoe verklaart u dat?

Koopmans «De samenstelling van de moslimgemeenschap speelt daar een rol in. In België wonen veel migranten uit Maghreblanden als Marokko, Algerije en Tunesië. De meeste terroristen komen uit de Maghreb, Saoedi-Arabië of Pakistan. De Turken daarentegen zijn sterk ondervertegenwoordigd. Dat is de erfenis van Kemal Atatürk: hij heeft van Turkije een seculiere staat gemaakt. Hij plaatste de islam onder staatscontrole en die staatsislam was autoritair, maar niet fundamentalistisch. Het was toen ondenkbaar dat de vrouw van een Turkse politicus met een hoofddoek rondliep. Je ziet dat ook in Balkanlanden als Bosnië en Albanië, postcommunistische landen waar de islam en het christendom jarenlang door de regimes werden onderdrukt.

»Ook de Franse moslim-bevolking is grotendeels uit de Maghreb afkomstig, vandaar het grote aantal Franse moslimterroristen. Duitsland heeft daar veel minder last van omdat de meeste Duitse moslims van Turkse afkomst zijn. Ondertussen zijn er wel minstens een miljoen vluchtelingen uit het Midden-Oosten bij gekomen. We kunnen dus veronderstellen dat Duitsland de komende jaren meer met islamterreur te maken zal krijgen. En Turkije is de laatste tien jaar sterk veranderd onder president Erdogan. Gevolg: het heeft nu ook te kampen met moslimfundamentalisten, en West-Europa zal binnen afzienbare tijd volgen.»

'Als je blijft denken dat terroristen marginalen zijn die geen steun krijgen van de moslimbevolking, onderschat je het probleem'

HUMO Waarom heeft België meer last van radicalisme dan Nederland? Er wonen evenveel Maghrebijnen en hun situatie is niet zo verschillend.

Koopmans «Mohammed Bouyeri heeft toch Theo van Gogh vermoord, en er zijn nog meer pogingen tot aanslagen geweest. Maar de moorden op Van Gogh en Pim Fortuyn hebben Nederland jaren geleden al wakker geschud: de politiek en de veiligheidsdiensten waren zich bewust geworden van de gevaren van het islamfundamentalisme en hun intolerantie voor kritiek. In België is dat blijkbaar niet gebeurd. Dan moet je je toch afvragen hoe in zo’n relatief klein land het radicalisme zo lang aan de aandacht van de overheid is kunnen ontsnappen. Waarom blijft België zoveel terroristen leveren? En hoe kon iemand als Salah Abdeslam zo lang in Brussel ondergedoken blijven?

»Rond de moslimterroristen cirkelen veel mensen die hetzelfde ideeëngoed aanhangen en die ook kunnen radicaliseren. Zij bieden de terroristen onderdak en hulp en zijn niet bereid om naar de politie te gaan met informatie, want een moslimbroeder verraad je niet. Als je blijft denken dat moslimterroristen marginalen zijn die geen enkele steun krijgen van de moslimbevolking, onderschat je het probleem.»

HUMO Nu verwijst u naar gemeenten als Molenbeek en de manier waarop politici daar nog altijd weigeren de situatie onder ogen te zien.

Koopmans «Niet alleen in Molenbeek. Overal in België hoor je politici, wetenschappers en journalisten beweren dat moslimfundamentalisme, radicalisme en terreur een marginaal verschijnsel zijn. En het is ook de schuld van het Westen: radicalisering is het gevolg van de discriminatie van moslims.»

HUMO Maar ook dat klopt niet?

Koopmans «In mijn onderzoek heb ik gevraagd naar de mate waarin mensen met discriminatie worden geconfronteerd, en ik heb onderzocht of dat hun opvattingen over fundamentalisme en hun houding ten opzichte van het Westen en de Joden mee heeft bepaald. Wat blijkt: het speelt helemaal geen rol. België heeft te maken met moslimfundamentalisme, maar het is geen land dat moslims of andere immigranten uitsluit van bepaalde rechten. Kijk naar de statistieken van de Migration Policy Group: in hun landenindex staat België al tien jaar bovenaan, net achter landen als Zweden en Canada, maar vóór de VS, Nederland, Duitsland en Australië. Aan de Belgische migrantenpolitiek schort in vergelijking met andere landen heel weinig, en aan de Belgische welwillendheid tegenover de islam ook niet. Het is het eerste West-Europese land dat in de jaren 70 islamitische organisaties als gesprekspartner accepteerde.

»Duitsland heeft veel minder maatregelen ten voordele van de migranten genomen. Wie er aankwam, kreeg meteen te horen: ‘Leer de taal en zoek werk, anders krijg je geen permanente verblijfsvergunning en kun je geen Duitser worden.’ Landen die die eisen hebben gesteld, blijken het op het vlak van integratie veel beter te doen dan meer multicultureel georiënteerde landen als België en Nederland.»


Christenterreur

HUMO Waar ligt de echte reden voor de radicalisering en de terreur?

Koopmans «Het fundamentalisme is een cultureel-religieus fenomeen en de oorzaak moet je zoeken in landen als Syrië, Iran, Saoedi-Arabië, Pakistan en in toenemende mate Turkije. Fundamentalisme is altijd een reactie op modernisering. Lange tijd bevond de islamitische wereld zich in een comateuze toestand, buiten de hoofdstroom van de wereldgeschiedenis. De moslims leefden grotendeels in hun eeuwenoude cultuur, waarin weinig veranderde. Toen drong de moderne wereld binnen: de technologische vooruitgang en de toenemende invloed van westerse waarden als democratie en andere ideeën over bijvoorbeeld andersgeaardheid en de verhouding tussen man en vrouw. Dat werkte fundamentalisme in de hand.

»Vandaag zien we niet alleen een strijd tussen de islam en de anderen, maar ook een strijd binnen de islam tussen het fundamentalisme en een modernere vorm, die zegt dat je de Koran niet letterlijk hoeft te nemen en die een individuele interpretatie van het geloof toelaat. Het is een soort burgeroorlog binnen de islam, een equivalent van wat wij in de 16de en 17de eeuw in Europa zagen: de godsdienstoorlogen, traditie contra vernieuwing binnen het christendom. Toen had je ook fundamentalisten die ervan overtuigd waren dat het uitmoorden van de religieuze tegenstanders het rijk van God dichterbij zou brengen. Als je er de historische bronnen op naslaat, lijkt het alsof je pamfletten van IS leest: dat zijn extreem gewelddadige en religieus geïnspireerde teksten.»

'De visie van migranten op vrouwen, homo's en minderheden leunt veel dichter aan bij die van rechts en extreemrechts.' (Foto: Filip Dewinter)'

HUMO Waar zijn de modernisten in de islam?

Koopmans «Ze zijn er wel, hoor. Een grote groep moslims houdt er geen fundamentalistische ideeën op na en heeft zijn plaats gevonden in de democratie en de rechtsstaat.

»Het grote probleem is dat gematigde moslims te weinig van zich laten horen. Soms ondernemen moslimleiders wel pogingen om hen op de been te krijgen. Na de aanslagen in Brussel had de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb opgeroepen tot een demonstratie van moslims tegen terrorisme. Er zijn misschien honderd mensen op afgekomen, overwegend blanke Nederlanders.

»Onze enige hoop is dat er een hervorming binnen de islam op gang komt en dat de islam een nieuw gezicht krijgt. Want als we ervan uitgaan dat de islam an sich het probleem is – het standpunt van Geert Wilders, Vlaams Belang en Alternative für Deutschland (AfD) – dan wordt het de grote kladderadatsj: ofwel winnen de moslims, ofwel wij.»

HUMO De verspreiding van de fundamentalistische variant van de islam in Europa wordt met honderden miljoenen euro’s gefinancierd door Saoedi-Arabië, Koeweit, Iran en Pakistan. Ze controleren moskeeën en sturen imams naar hier om de moslims in het religieuze gareel te houden.

Koopmans «Het regime van Erdogan doet dat zelfs openlijk. In Turkije heb je de Diyanet, het ministerie van Godsdienstzaken. Die schrijft de preek die elke week in alle Turkse moskeeën moet worden voorgelezen, ook in Europa. In die preken heeft men het over vaderlandsliefde, het gastland wordt nooit vermeld – je zult de imam nooit Duitsland of België horen vernoemen. Het vaderland is Turkije en de vijanden van het vaderland, de Koerden en de Armeniërs, moet je haten, net als de vijanden van de islam. De imams die Turkije uitzendt, kennen ook alleen maar Turks. Ze worden voor een paar jaar naar Europa gestuurd en worden daarna weer teruggeroepen, want men wil niet dat ze integreren. Dat systeem is een ondermijnende factor in Europa.»

HUMO Bent u optimistisch: komt het ooit goed?

Koopmans «Het is moeilijk om positief te zijn, maar dat we iets moeten doen, staat als een paal boven water. We mogen vooral niet meegaan met moslims die de schuld altijd bij anderen leggen, of met mensen die beweren dat de islam niets te maken heeft met terreur, zoals president Barack Obama. Hij laat nooit het woord islam vallen – dat is Wilders op zijn kop. Als we vinden dat er niks aan de hand is in de islamitische wereld, staan we de hervorming binnen de islam juist in de weg. Wij kunnen wel proberen de jeugdwerkloosheid bij jonge migranten aan te pakken, het onderwijs te hervormen en discriminatie beter te bestrijden, maar dat is niet de oplossing: die ligt bij de islam zelf.

»Kijk, in Europa is het christendom getemd. De scheiding van kerk en staat is er deels gekomen door een evolutie binnen het christendom, maar ze is vooral het resultaat van een harde strijd tegen de georganiseerde godsdienst. Kan de seculiere staat de islam temmen? Ja, als hij trouw blijft aan zijn principes. Maar dat is het probleem. Linkse bewegingen streden met succes tegen de beperkingen die de religie oplegde in de verhoudingen tussen man en vrouw, seksuele relaties, homoseksualiteit… Maar nu het over de islam gaat, neemt datzelfde links die dogma’s in bescherming en worden critici afgedaan als rechts en populistisch.»

HUMO Linkse politici zoals Philippe Moureaux, de vroegere socialistische burgemeester van Molenbeek, zijn daar een voorbeeld van.

Koopmans «De linkse partijen in West-Europa hebben hun traditionele achterban, de arbeidersklasse, verloren. Er zijn gewoon niet meer zoveel arbeiders als vroeger. Ze hebben zich ook in een andere richting ontwikkeld. Dat zag je goed bij het brexitreferendum: de arbeiders en lager opgeleiden hangen erg vast aan de nationale identiteit. Ze zien de natiestaat als beschermer van de welvaartsstaat, die volgens hen bedreigd wordt door de migratiegolven. Ook op cultureel gebied zijn ze meer nationalistisch georiënteerd, terwijl de linkse partijen en de intelligentsia sinds de Tweede Wereldoorlog voor het internationalisme en het universalisme gekozen hebben. Ze hebben de migranten als nieuw kiezerspubliek ontdekt en hebben hun standpunten in die zin bijgestuurd.

»De combinatie van links en moslimmigranten is hoe dan ook vreemd. De migranten zijn doorgaans niet links, ze zijn zeer traditioneel ingesteld. Hun visie op vrouwen, homo’s en minderheden leunt veel dichter aan bij die van rechts en extreemrechts. De linkse partijen in Nederland en België hebben zich pas erg laat gerealiseerd dat ze met dat migrantenelectoraat mensen binnenhalen die vaak geen linkse kiezers zijn en dat lang niet alle allochtone politici die zich bij linkse partijen aansluiten, echt links zijn.»

HUMO En ondertussen laat links de kritiek op de islam over aan rechts.

Koopmans «Populistisch rechts het monopolie op islamkritiek geven is het domste wat je kunt doen. Ik zie mezelf als links en ik vind dat we even kritisch moeten zijn voor de islam als destijds voor het christendom. Maar als je dat zegt, ben je tegenwoordig islamofoob.»


Een graf voor links

HUMO Orhan Agirdag, een Vlaamse socioloog van Turkse afkomst, vindt dat u de moslims voor de gek hebt gehouden met uw onderzoek: zij nemen de tijd en de moeite om op uw vragen te antwoorden en u bedankt hen met de conclusie dat ze fundamentalisten zijn.

Koopmans «Dan mogen we mensen dus ook niet vragen of ze vinden dat de grenzen dicht moeten voor immigranten, want dan houden we misschien die arme Vlaams Belang-kiezers voor de gek. De Vlaamse socioloog Jan Hertogen schreef op zijn blog dat ik anti-semitische antwoorden had uitgelokt door de deelnemers de stelling voor te leggen dat ‘Joden niet te vertrouwen zijn’. Tja, als je antisemitisme wilt meten, moet je mensen antisemitische beweringen laten beoordelen. Zo werkt het nu eenmaal. Zulke kromme kritiek bezorgt de sociologie een slechte naam. Daarom ga ik er ook niet op in. Het probleem is dat die wetenschap al geruime tijd in handen is van mensen met een politieke agenda. Ze menen op voorhand te weten hoe het zit, en elk wetenschappelijk onderzoek waarvan de conclusies een andere richting uitgaan, wordt afgeserveerd.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle verhalen van de Humo rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234