De vrouw van A.F.Th. van der Heijden en de moeder van de verongelukte Tonio: Mirjam Rotenstreich

Mirjam Rotenstreich, mevrouw A.F.Th. van der Heijden, beet op haar blog ‘Dagboek van een schrijversleven’ fel van zich nadat Abou Jahjah vorige week in een promo-interview extra olie op het vuur gooide, in een interview over zijn pamflet ‘Pleidooi voor radicalisering’.

'De eerste maanden na zijn dood waren we alleen in staat tot drinken'

Er is ook blijer nieuws: A.F.Th., zelf een Bezige Bij-schrijver, heeft met ‘Kwaadschiks’ net het zesde deel van zijn ‘Tandeloze tijd’-cyclus uit. Deel 7, ‘Kastanje a/d Zee’ is er ook, zij het in een bibliofiele oplage en dus amper te verkrijgen. A.F.Th.: ‘Als dat tot boosheid bij mijn lezers leidt, heb ik niet voor niets geleefd’. Rotenstreich zelf publiceerde onlangs ‘De stalkster’. En ‘Tonio’, de goed ontvangen verfilming van het boek dat Van der Heijden in 2011 over de dood van hun zoon schreef, is nu ook in Vlaanderen in de zalen te zien.

HUMO Met uw blogtekst wou u in de eerste plaats een knuppel in het hoenderhok gooien?

Mirjam Rotenstreich «Er wordt al jaren zovéél geroepen over de hernieuwde opkomst van het antisemitisme, en dat heb ik altijd met een korreltje zout genomen: ik vond het wel meevallen. Maar deze keer maak ik me wél zorgen, om Jahjah en wat hij onlangs in een interview met de Volkskrant zei. Hij stelde de Israëlische vlag gelijk aan een hakenkruis! Ik vind dat beangstigend, en als kind van Joodse overlevers van de Tweede Wereldoorlog – met familie in Israël – voel ik me aangesproken. Tot mijn verbijstering heeft nog geen enkele Bezige Bij-schrijver iets van zich laten horen. Alleen Adri heeft aangekondigd te zijner tijd passend te zullen reageren in pamfletvorm.

»Dat, als er iets dreigt, niemand in Nederland er ooit iets van zegt: dát vind ik eng. Dat had je onder de nazi’s ook: Nederlanders zijn veel te gezagsgetrouw. Verhoudingsgewijs zijn er in ons land de meeste Joden weggevoerd van heel Europa. Dat heeft met die houding te maken: ‘Nou ja, laten we maar meedoen.’ En dat proef ik nu ook weer. Mensen willen zich niet in het debat mengen. ‘Laat maar, het valt wel mee.’»

HUMO Heeft u ‘Pleidooi voor radicalisering’, het boek van Abou Jahjah waar alles om draait, intussen gelezen?

Rotenstreich «Nee, dat moet ik nog doen. Nogmaals: ik struikelde over wat hij in dat interview zei. Dat hij meer bij De Bezige Bij hoort dan Jessica Durlacher en Leon de Winter, ‘omdat het een verzetsuitgeverij is’. Dat schoot me behoorlijk in het verkeerde keelgat. Die schrijvers zitten daar al jaren, en dan gaat uitgerekend Abou Jahjah zeggen dat ze er niet op hun plaats zijn? Hij beweert niet antisemitisch maar antizionistisch te zijn, maar daar twijfel ik dus heel erg aan. Johan de Koning schreef in een reactie op mijn blog dat de Bezige Bij ‘nimmer een boek zal uitgeven dat aanzet tot haat of discriminatie’. Uit het interview in de Volkskrant lijkt het erop dat Abou Jahjah zelf wel die kant op drijft. »

HUMO Op naar de bioscoop. Als u, zoals u in het dagboek op uw website schrijft, ‘tot kotsens toe misselijk wordt’ wanneer u een foto van uw zoon ziet, hoe voelde u zich dan na twee uur ‘Tonio’?

Rotenstreich «Dat is wat anders. Het bleef voor ons heel duidelijk ‘maar’ een film, met acteurs. Ik was me er voortdurend van bewust dat het niet echt was. Voor mensen die het níét hebben meegemaakt, is het naar verluidt wel erg aangrijpend.»

HUMO Daarnaast vindt u, las ik, wel dat de film heel goed geworden is. Allicht een hele opluchting.

Rotenstreich «Nee. Zodra ik hoorde dat Paula van der Oest zou regisseren, heb ik me geen zorgen meer gemaakt: ik wist dat ze heel integer is. En ik had met Sytze van der Laan gesproken, de producent. Nu zijn producenten doorgaans niet de meest empathische personen – ze moeten hun ogen op het geld houden – maar bij Sytze voelde ik dat het goed zat.

»Ik vergelijk het met de bizarre zekerheid die ik voelde toen er op die eerste Pinksterdag in 2010 bij ons thuis werd aangebeld. De politie vertelde ons dat onze zoon in kritieke toestand in het ziekenhuis lag – nou, ik wist toen meteen dat hij het niet zou redden. Adri had voor een groot deel van de dag nog hoop. Ik dus niet, en dat bracht me, bizar genoeg, tot rust. Een vergelijkbare rust had ik ook over de film. Wat is dat? Vrouwelijke intuïtie? Gelukkig had ik gelijk over de film. Helaas ook over Tonio; dat had toch even anders gemoeten.»

HUMO U weet het het best: waar neemt de film een loopje met de werkelijkheid?

Rotenstreich «Ach, zelfs de roman ‘Tonio’ wijkt, hoewel autobiografisch en heel realistisch, al af van hoe het echt was, alleen al door de vorm waarin Adri het goot. De film is weer een andere soort kunst met andere regels, en wijkt dus nog verder af. In twee uur kun je ook niet het hele boek verfilmen. Dat kan dan wellicht beter met een serie...

»Er is één scène waarin Pierre Bokma, die Adri speelt, dronken en lallend op de keukenvloer zit, met allemaal lege en halfvolle flessen drank om zich heen. Terwijl: in werkelijkheid dronken wij heel lang elke avond. Je zoekt verdoving. Wat ik in die eerste maanden gedaan heb, weet ik niet eens meer. Dat is een gat. Ik was tot niets in staat, behalve ’s avonds drinken. Dat is, nou ja, allemaal wel weer goed gekomen, hoor (lachje).

»Maar de kern is wél goed overgebracht in de film. Namelijk: wat er kan gebeuren met ouders die hun kind verliezen. Ik zeg ‘kan’, want iedereen reageert anders. Wij zijn bijvoorbeeld niet alleen bij elkaar gebleven, onze verstandhouding is net veel sterker geworden. Terwijl het bij veel andere relaties dan juist mis gaat.»

'Onze verstandhouding is na de dood van Tonio veel sterker geworden'

HUMO Uw recentste roman, ‘De stalkster’, moest er één worden die niets met Tonio te maken had. Spannend boek, maar u bent in uw opzet gefaald.

Rotenstreich «Tonio is er dag en nacht, hè. Al sinds zijn dood heb ik iedere nacht dezelfde droom, waarin ik op zoek ga naar een huis. Dat staat voor de wens beschermd te willen worden. Alleen als ik schrijf, is Tonio er even niet. En ik wilde nu – voor het eerst – eens geen autobiografisch verhaal. Ik heb ‘De stalkster’ van a tot z verzonnen; ik was uit op een vakantie van de pijn. De dood van mijn zoon heb ik niet kunnen voorkomen, maar in het verhaal mag ik wél bepalen wat er gebeurt. Die regie in handen kunnen houden: dat lucht op.

»Alleen zei mijn redacteur toen: ‘Het hoofdpersonage verliest haar kind en haar man, het gaat over orgaandonatie en over hoever een mens kan gaan om zijn geliefde uit de dood terug te halen, en dan zou het eens níét over Tonio gaan?’ (lachje) Niet mijn bedoeling, toch een opluchting: ‘Gelukkig, ik heb Tonio dan toch niet tijdelijk van me weggestoten.’»

HUMO In ‘De stalkster’ tracht Elsemijn de zwaar verminkte Dupont te troosten met dooddoeners als ‘U hebt nu weer een toekomst’. Welke zalvend bedoelde woorden hebben u en uw man tot jullie ergernis destijds het vaakst moeten aanhoren?

Rotenstreich «Opmerkingen als ‘je moet het een plekje geven’ of ‘je moet alleen even door het verdriet heen’ hebben we eigenlijk weinig gehoord. Volgens mij dankzij het boek ‘Tonio’: daarin schrijft Adri zo eerlijk en duidelijk wat we hebben meegemaakt. Wie dat gelezen had, durfde volgens mij niet meer met dooddoeners te komen.»

HUMO Elsemijn wordt onmiskenbaar gek van verdriet. Heeft u zelf ooit gedacht dat u die weg aan het opgaan was?

Rotenstreich «Daar ben ik te rationeel voor. Na de dood van Tonio voelden we wel een gekmakende pijn. Vroeger heerste in de psychiatrie het idee dat je heel erg door die pijn heen moest, dat je ze móést voelen: dat zou goed zijn voor de verwerking. Ondertussen weet men dat dat onzin is. Adri heeft de pijn kunnen ondervangen door het schrijven van ‘Tonio’, ik ben mijn psychiater nog altijd dankbaar dat hij mij pilletjes heeft voorgeschreven. Ik ben er gelukkig niet verslaafd aan geworden.»

HUMO Ondertussen lijkt de verslaving van uw man aan het schrijven groter dan ooit: dit jaar bracht hij vier boeken uit, waaronder drie romans.

Rotenstreich «Hij was natuurlijk altijd al monomaan, maar sinds de dood van Tonio is dat fel toegenomen. Maar wat anders? Na de dood van je kind wordt alles onbelangrijk. Je leven is kapot. Ofwel geef je je daaraan over, ofwel ga je op zoek naar iets dat je in leven houdt. Bij ons is dat schrijven. Als Adri door omstandigheden even niet kan werken – zoals nu: hij moet veel signeren – merk je dat hem dat geen goed doet. Het is een verslaving, maar het kon erger: hij doet tegelijk veel mensen plezier met zijn mooie boeken, zullen we maar zeggen.»

HUMO Communiceren jullie ook onderling hoofdzakelijk schriftelijk?

Rotenstreich (lacht) «Nee. ’s Morgens staan we samen op. Ik maak ontbijt. Daarna gaan we allebei aan het werk. Aan het eind van de dag komen we naar beneden om te eten, naar ‘De wereld draait door’ te kijken en daarna een film of een serie. En de volgende dag weer hetzelfde. Dat ritme bevalt ons op dit moment het best. Voor buitenstaanders lijkt dat een heel saai leven, niet voor ons. Met als verwijzing naar Slauerhoff: alleen in onze verhalen kunnen we wonen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234