De waarheid over de burn-outepidemie: 'Van hard werken word je niet ziek'

Uit cijfers van het Riziv blijkt dat in 2015 zo’n 9.000 werknemers thuiszaten met een burn-out. Volgens Securex is het aantal burn-outs de voorbije zes jaar verdubbeld, met als verontrustend detail dat steeds meer dertigers eraan ten prooi vallen. Of is dit fake nieuws, zoals ondernemer Roland Duchâtelet suggereert?

'Ik ken mensen die iedere ochtend overgeven vooraleer ze naar het werk vertrekken'

De Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen deed er vorig jaar nog een schepje bovenop: één op de tien werknemers zou op de rand van een burn-out balanceren. Minister van Werk en Economie Kris Peeters (CD&V) broedt op een wetsontwerp Werkbaar Wendbaar Werk, onder meer om de burn-outplaag in te dijken. In afwachting daarvan kunt u alvast aan de slag met ‘Stop burn-out’, het zelfhulpboek van pedagoog Luk Dewulf, een absolute pionier binnen het snel groeiende leger van professionele burn-outbestrijders.

HUMO Om met een provocatie te beginnen: volgens de bekende ondernemer Roland Duchâtelet zijn de meeste burn-outs fake. Professionele lijntrekkerij, met medeplichtigheid van artsen die aan de lopende band ziektebriefjes schrijven. Uw reactie graag?

Luk Dewulf «Een beledigende uitspraak uit onverwachte hoek. Ik vind Duchâtelets ideeën over een basisinkomen interessant, maar over burn-out verkoopt hij prietpraat. Het zijn uitgerekend gedreven, gemotiveerde werknemers die het vaakst door burn-out worden getroffen. Natuurlijk zijn er gevallen van misbruik, maar die krijg je ook bij een griepepidemie. Zijn sneer naar artsen is al even gratuit, een belediging voor de professionaliteit waarmee de overgrote meerderheid van medische zorgdragers haar werk doet.»

HUMO Toch wordt het etiket burn-out tegenwoordig snel gekleefd. Twee keer kort na elkaar geeuwen tijdens een meeting en bij de omgeving gaat de alarmbel af. Kunt u als expert een sluitende definitie geven?

Dewulf «Een burn-out is een energiestoornis die op of rond het werk ontstaat. Ik onderscheid twee types. Het eerste krijg je door langdurig over je grenzen te gaan. Slachtoffers zijn doorgaans perfectionisten met een groot verantwoordelijkheidsbesef. Ze nemen te veel hooi op hun vork en verliezen gaandeweg de controle: zelfs als ze van zes uur ’s morgens tot tien uur ’s avonds werken, krijgen ze hun zaakjes niet meer rond. Perfectionisten zijnde, stapelen de frustraties en de stress zich op. Ze negeren de signalen van hun lichaam, tot dat lichaam als het ware aan de noodrem trekt en er een crash volgt. Het tweede type, de relationele burn-out, komt nog net iets vaker voor.»

HUMO Relationeel zoals in een huwelijk?

Dewulf «Nee, een burn-out is altijd werkgerelateerd. Ook hier gaat het om zeer gemotiveerde en bekwame werknemers, die in een vechtdynamiek verzeild raken. Ineens, meestal totaal onverwacht, staat er een collega op die hun succes lijkt te belemmeren. Ze krijgen bijvoorbeeld een nieuwe directeur met wie het niet klikt, ze grijpen naast een promotie of het budget voor dat grote project waarmee ze al zo lang bezig waren wordt geschrapt, of ze incasseren sneren die ze als onrechtvaardig ervaren. Dan begint de escalatie: ze voelen zich gekrenkt en gaan verhaal halen bij die ‘sta in de weg’-collega. Als die even scherp reageert, zit het spel op de wagen. Thuis beginnen ze te piekeren, en op den duur kunnen ze aan niks anders meer denken dan aan de toestand op het werk. Kijken ze thuis naar een film? Een avondje stappen met de vrienden? Een citytrip naar Rome? Die ene persoon aan wie ze vooral níét willen denken, kijkt en stapt overal met hen mee. Het wordt een obsessie.»

HUMO Wat zijn de symptomen?

Dewulf «Alle energie is weg: het is niet zomaar dat ik het beeld van de lege batterij gebruik. Maar het gaat verder, ik hoor als coach vaak over fysieke klachten. Mensen die iedere ochtend overgeven vooraleer ze naar het werk vertrekken: dat komt voor. Anderen gaan overmatig zweten of krijgen hartkloppingen.»

HUMO Als ik moet kiezen: welk type van burn-out kunt u aanbevelen?

Dewulf «Moeilijke vraag. De fysieke gevolgen van een burn-out door uitputting kunnen hardnekkig zijn, soms zelfs blijvend. Dat zie je minder bij een relationele burn-out, als die tenminste goed begeleid wordt. Uiteraard moet je het een poosje rustig aan doen, maar doorgaans voelen mensen zich snel beter. Helaas betekent dat niet dat men ook professioneel de draad weer kan opnemen. Integendeel zelfs, wie een relationele burn-out heeft, wordt verlamd door het vooruitzicht om terug met die baas of collega geconfronteerd te worden. Zolang die blokkade niet wordt opgeruimd, kan er van een doorbraak geen sprake zijn.»

HUMO Hoe pakt u dat als coach aan?

Dewulf «Het begint altijd met een intakegesprek. Als het klikt, volgen er vijf tot zeven praatsessies. Ik probeer mensen te helpen de blokkering los te laten. Hun zelfvertrouwen te herstellen door hen opnieuw in contact te brengen met hun talenten. Maar bij een relationele burn-out volstaat dat niet, je moet proberen de belemmerende collega bij de coaching te betrekken. Als die daarvoor openstaat, kan het tot een gesprek komen waarin beide partijen hun oordelen en vooroordelen jegens elkaar open en bloot op tafel leggen. Dat is intens, ik heb daar ongelooflijk mooie ervaringen mee gehad. Werknemers die ineens inzien dat hun leidinggevende toch niet de hork is voor wie ze hem hielden. ‘Ik dacht dat jij niet wist wat er in me omging,’ hoorde ik iemand tegen zijn baas zeggen, ‘maar nu besef ik dat je juist heel goed weet hoe ik denk.’ Zelfs al is de conclusie dat er niet meer samengewerkt kan worden, dan nog is het resultaat positief. De blokkade is opgeruimd, de werknemer kan weer verder met zijn leven en carrière.»

HUMO Maar hij is wel zijn baan kwijt.

Dewulf «Helemaal niet, dat hangt af van de organisatie-cultuur. Een goede werkgever is flexibel genoeg om zo’n werknemer in een andere functie op te vissen. Het wordt pas problematisch als die mogelijkheid niet bestaat. Veel mensen blijven in een relationele burn-out zitten uit angst om hun baan te verliezen. Natuurlijk begrijp ik dat: de hypotheek moet afbetaald worden, de kinderen studeren, de kansen op de arbeidsmarkt zijn ongewis. Toch is het zonde dat werknemers zich daardoor laten verlammen en hun burn-out verdringen, desnoods tot aan hun pensioen. Dan krijg je van die verhalen op de werkvloer. ‘Wim, ja, dat was vroeger een gedreven collega. Maar er moet iets met hem gebeurd zijn. Pas op, hij doet wat hem wordt gevraagd, hoor. Alleen is de drive weg, hij loopt er al jaren bij als een zombie.’ Schering en inslag, er is een dark number van niet gerapporteerde burn-outs. En er zijn ook mensen die zich van het etiket bedienen om een zwaardere problematiek te verdoezelen. Ik heb als coach al mensen met een depressie of een bipolaire stoornis begeleid. Burn-out is een dubbelzinnig begrip: het is niks om trots op te zijn, maar er rust ook geen taboe op. Het is alleszins dankbaarder om op Facebook te posten dat je thuiszit met een burn-out dan dat je met een depressie of een bipolaire stoornis kampt. Dan is er niks mis in je hoofd, het ligt aan je werk.»

HUMO Zijn sommige mensen meer vatbaar voor een burn-out dan anderen?

Dewulf «We zien wel vaak dezelfde kenmerken: gedreven, creatieve mensen met een hoog IQ en een sterk ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel lopen meer risico. Met opleidingsniveau heeft dat niet noodzakelijk te maken, burn-out treft ook arbeiders.

»Bij een relationele burn-out speelt nog een andere factor: de mate waarin iemand gevoelig is voor het oordeel van anderen. Merkwaardig genoeg hangt dat samen met de opvoeding. Wie uit een warm nest komt, met ouders of dierbaren die onvoorwaardelijke liefde en steun gaven, staat sterker in zijn schoenen. In het omgekeerde geval gaan mensen vaak op zoek naar bevestiging in hun omgeving, ook op het werk. Daarnaast speelt ook het vermogen mee om afstand te nemen en het leven als een soort spel te beschouwen. Jean-Luc Dehaene was zo iemand. Geen politieke crisis kon hem uit zijn lood slaan, hij ging er prat op dat hij altijd goed sliep.»

'Zelfs tweeverdieners klampen zich meer dan ooit vast aan hun job, ook al voelen ze zich slecht in hun vel. Maar vroeg of laat crashen ze toch'


Do’s-and-don’ts

HUMO In Europa staat Vlaanderen aan de top qua werkuitval door psychosociale problemen zoals burn-out. Hoe zou dat komen?

Dewulf «Ik zie twee verklaringen. We leven in een tijdperk van angst en onzekerheid. Dat maakt mensen conservatief in hun professionele leven, zelfs tweeverdieners klampen zich meer dan ooit vast aan hun job. Ze durven niet te springen, ook al voelen ze zich slecht in hun vel. Een ongezonde houding, want vroeg of laat crashen ze toch, en dan komt de klap des te harder aan.»

HUMO Maar is dat dan typisch Vlaams?

Dewulf «Het beperkt zich zeker niet tot Vlaanderen, maar onze arbeidsmarkt wordt toch wel door een provinciale mentaliteit gekenmerkt. Ik heb meegewerkt aan een studie over de veranderingsbereidheid van werknemers in technologiebedrijven. Een beter betaalde baan met meer carrièremogelijkheden buiten het bedrijf zoeken? Waarom niet, klonk het antwoord, maar liefst binnen een straal van 30 kilometer van hun woonplaats. Bij één van die techbedrijven werkte een Amerikaanse. Ze had eerst in Silicon Valley gewerkt en daarna een paar jaar in Moskou. België vond ze wel leuk, maar ze zag zichzelf over een paar jaar toch alweer andere horizonten opzoeken. Zo voor je talent kiezen en er helemaal voor gaan, dat ligt niet in de Vlaamse aard.»

HUMO En oorzaak nummer twee?

Dewulf «Onze hiërarchische organisatiecultuur, waarin vooral top-down wordt gecommuniceerd. Kijk, er zijn drie dingen die bepalen of werknemers gelukkig zijn. Eén: autonomie, de vrijheid om eigen keuzes te maken. Twee: competentie, inclusief de mogelijkheid het resultaat van je inspanningen te zien. En tenslotte is er verbondenheid: werknemers moeten voor anderen kunnen zorgen, terwijl ze omgekeerd het gevoel willen hebben dat er voor hen gezorgd wordt. In Nederland, waar ik vaak als spreker kom, zitten die prioriteiten veel meer in de organisatiecultuur ingebakken. Bij ons primeert nog altijd autoriteit. Als puntje bij paaltje komt, is het de baas die beslist.»

HUMO O ja? Vanwaar dan die stroom jubelende berichten over Vlaamse bedrijven die een vernieuwend HR-beleid voeren?

Dewulf «Er zijn gelukkig heel wat tegenvoorbeelden, zoals Colruyt, Schoenen Torfs of Janssen Pharmaceutica. Die bedrijven zijn voorlopers, maar toch zien we ook dáár nog burn-outs. Eén van de interessantste voorbeelden is ongetwijfeld de FOD Sociale Zekerheid, waar de baas, mijn goede vriend Frank Van Massenhove, een totaal nieuwe organisatiecultuur heeft geïntroduceerd. De prikklok werd afgeschaft, medewerkers kregen de vrijheid om hun werk zelf te plannen. In die cultuur maakt het niet uit waar of wanneer je werkt, het gaat om het resultaat dat je samen boekt. Van Massenhove heeft ruimte voor overleg en betrokkenheid gecreëerd, dat werkt veel beter voor de motivatie dan een zoveelste evaluatiegesprek. Ongetwij-

feld doen zich ook bij de FOD Sociale Zekerheid nog burn-outs voor, het is tenslotte een grote organisatie. Maar je mag van mij aannemen dat die nieuwe wind al heel wat uitval heeft voorkomen.»

'Je kunt een perfectionist aanraden om iedere dag aan mindfulness te doen. Maar als hij het daar te druk voor heeft, wordt die opdracht net een extra bron van stress'

HUMO Is het niet onze jachtige prestatiemaatschappij die werknemers over hun limieten drijft? De Franse Assemblée keurde vorig jaar een wetsontwerp goed dat werkgevers verbiedt hun personeelsleden buiten de werkuren met e-mails te bestoken. Bent u een voorstander?

Dewulf «Niet echt, al geef ik toe dat het probleem niet helemaal fictief is. Vooral bij multinationals loopt het soms de spuigaten uit. Conferencecalls van India over de VS tot Australië: zo blijf je haast letterlijk dag en nacht bezig. Maar ik ben geen voorstander van een door de overheid opgelegd verbod. Geef mensen vrijheid, ze zijn zelf in staat om te bepalen wanneer ze online gaan. We worden sowieso al met allerlei do’s-and-don’ts gebombardeerd. Wat moeten we eten? Hoe vaak sporten? Hoe onze kinderen opvoeden? Al die regels maken mensen alleen maar onzeker en ongelukkig.

»Als coach of therapeut moet je daar trouwens ook voor opletten. Je kunt een perfectionist met een groot verantwoordelijkheidsgevoel aanraden om iedere dag een halfuur aan mindfulness te doen. Maar wat als hij er door zijn drukke agenda niet toe komt? Dan wordt die opdracht net een extra bron van frustratie en stress, en bereik je precies het tegenovergestelde van wat je beoogde.»

HUMO De bekende neuropsychiater Theo Compernolle waarschuwt ook voor een overdreven gebruik van technologie en nieuwe media. Die zetten aan tot multitasken, volgens Compernolle één van de grootste kwalen van ons tijdsgewricht. De multitaskende, constant geconnecteerde mens loopt een groot risico op burn-out.

Dewulf «Hij heeft een punt als het over multitasken gaat, maar ik deel zijn aversie tegen technologie en sociale media niet. Integendeel, ik maak er in mijn werk dankbaar gebruik van. ’s Morgens bij het ontbijt de eerste lading e-mails verwerken, wat is daar mis mee? Dat helpt me alleen maar om vlotter door mijn werkdag te stappen.»


TUINHUIS SCHILDEREN

HUMO Werken we gewoon niet te veel? Zweden overweegt een algemene overstap van een 8-urige naar een 6-urige werkdag. Een experiment in de stedelijke rusthuizen van Göteborg deed het ziekteverzuim alvast spectaculair dalen.

Dewulf «Van veel werken word je niet ziek. Alles hangt af van de omstandigheden. Wie intrinsiek gemotiveerd is en zijn job met passie doet, krijgt er zelfs energie van. Stel dat je door een computerprobleem bij Humo ineens een onmogelijke deadline krijgt opgelegd. Dan ga je negatieve stress ervaren. Maar wat als je hoofdredacteur je twee weken geeft om drie uitdagende stukken te schrijven? Je zult moeten werken als een bezetene, maar je zult ervan genieten.»

HUMO Ook in België wil de regering de strijd aanbinden met burn-out. Wat kan de overheid doen?

Dewulf «Niet bijster veel. Misschien moet de overheid werkgevers belonen als ze erin slagen het aantal burn-outs terug te dringen? De bal ligt hoe dan ook in het kamp van de werkgevers. Zorg ervoor dat aan die drie voorwaarden om werknemers gelukkig te maken, wordt voldaan – dat is mijn advies.

»Zelf heb ik dat in mijn vorige leven in de praktijk proberen te brengen. Ik heb in België een filiaal opgericht van Kessels & Smit, een Nederlands adviesbureau gespecialiseerd in het begeleiden van veranderingsprocessen binnen bedrijven en publieke organisaties. Dat ging goed, na een paar jaar hadden we een team van elf adviseurs. We lieten elkaar erg veel vrijheid. We bepaalden zelf hoeveel jaaromzet we wilden draaien, wanneer we werkten, en nooit heeft iemand de toelating gevraagd om met vakantie te vertrekken. Mijn collega’s waren meestal op missie, maar we probeerden op geregelde tijdstippen bijeen te komen. Dan informeerden we elkaar: hoe gaat het ermee? Die vraag sloeg niet op het werk, nee, we wilden echt weten hoe de collega’s zich voelden. Betrokkenheid tonen, je kwetsbaar durven op te stellen, dat is essentieel voor een gezonde organisatiecultuur.»

HUMO En toch bent u daar zelf tegen een burn-out aan geknald.

Dewulf «Het was nog erger: ik kreeg een depressie. Het verschil is wezenlijk. Bij een burn-out verlies je de zin in je werk, bij een depressie stel je de zin van het leven in vraag. Maar er was wel een professionele link: de medewerkers van het bedrijf dat ik zelf had opgericht, besloten een andere koers te gaan varen. Voor mij leek dat het geknipte moment om het los te laten. Het zwarte gat? Geen zorgen, ik zat boordevol plannen. Toch was het wellicht geen toeval dat ik uitgerekend in die periode depressief ben geworden. Met alles erop en eraan, tot en met zwarte gedachten. Ik wil daar geen details over kwijt, maar ik wil het ook niet verdoezelen.»

HUMO Burn-outcoaching en -preventie is een booming business, sceptici spreken zelfs van een hype. Is het met burn-out zoals met jeuk: hoe meer erover wordt gepraat, hoe meer mensen het ervaren?

Dewulf (lacht) «Die kritiek klinkt bekend. Maar het is onzin. Een griepepidemie wordt toch ook niet erger door er aandacht aan te besteden? Als er al sprake is van een hype, dan is het er één van recente makelij. Toen ik in 2012 samen met Guido Vangronsveld een eerste zelfhulpboek schreef, was er in Vlaanderen nauwelijks populaire lectuur over de materie beschikbaar.»

HUMO Intussen hebben we zelfs al een Vlaamse langspeelfilm over het thema zien passeren. U hebt Nic Balthazar geadviseerd bij het schrijven van ‘Everybody Happy’, een bekroonde, maar commercieel geflopte film over een stand-upcomedian die aan een combinatie van perfectionisme en onzekerheid ten onder dreigt te gaan.

Dewulf «Nic had via gemeenschappelijke kennissen over mijn werk gehoord. Hij is komen praten en heeft me de pieren uit de neus gehaald. Ik heb zijn scenario nagelezen en enkele suggesties gedaan, later mocht ik met hem de ruwe versie bekijken. Het was een fijne ervaring, en ik blijf het een goede film vinden, net zoals de meeste professionals die hem hebben gezien. Maar het is natuurlijk een donkere film over een zwaar onderwerp.»

HUMO Opvallend is dat de burn-out zélf als personage optreedt, in de vorm van een irritante stem die Peter Van den Begin voortdurend verwijten in het oor fluistert.

Dewulf «Ik hoor dat wel vaker, meer bepaald bij het type burn-out door uitputting. Mensen die het gevoel hebben dat er een poppetje op hun schouder zit dat hun voortdurend toefluistert dat ze zus of zo moeten doen. Vaak zit dat er letterlijk ingesleten, het is nog altijd de stem van mama of papa die hen in hun kindertijd vermanend toesprak.»

HUMO Door wie wordt u als coach in de arm genomen?

Dewulf «Coaching is maar een deel van mijn werk, ik steek in feite meer tijd in lezingen. Maar ik heb wel permanent enkele mensen in begeleiding. Soms op vraag van werkgevers. Of ik één van hun medewerkers kan helpen die al maanden thuiszit met een burn-out? Uiteraard neem ik zo’n opdracht pas aan als de betrokkene ervoor openstaat. Vaak komt de vraag ook van een derde partij. Zo was er de CEO van een industrieel bedrijf die al jaren met een verdrongen burn-out rondliep. Dat duurde tot hij op een dag met zijn dochter in de tuin wandelde. ‘Papa,’ zei ze, ‘wat is er toch met jou? Zelfs als je bij ons aan tafel zit, ben je er niet echt bij.’ Die vraag heeft hem doen crashen, en kort daarop is hij hulp komen vragen. Bijzonder was ook de directeur van een grote organisatie die bekende dat hij zich ’s morgens in zijn kantoor opsloot en de hele dag niks anders deed dan googelen en computerspelletjes spelen. ‘Ik schaam me,’ zei hij, ‘in feite zou ik mezelf moeten ontslaan.’»

HUMO Burn-out is een energiestoornis. Maar volgens uw zelfhulpboek moeten slachtoffers niet per se het bed houden of op de bank voor de televisie uitrusten. Trek eropuit, luidt het advies, maak plezier en geniet zoveel je kunt. Wordt een burn-out zo geen alibi voor een paar maanden betaalde vakantie?

Dewulf «Nog een populair misverstand. Natuurlijk moet je de eerste weken rusten. Maar daarna, als de ergste uitputting voorbij is? Ik krijg daar weleens vragen over. ‘Ik zou mijn tuinhuis willen schilderen, maar wat gaan de buren zeggen: ‘Meneer zit ziek thuis, en zie hem daar op zijn ladder staan!’’ Dan stel ik hen gerust: ‘Als je graag schildert, moet je dat vooral doen.’ Er is niks beter om opnieuw energie en zelfvertrouwen te krijgen, dat weten controle-artsen hopelijk ook wel.»

HUMO Intussen is er al een nieuwe bedreiging voor de geestelijke gezondheid op de werkvloer: de bore-out. Heeft die uw pad al gekruist?

Dewulf «Jawel. Een bore-out ontstaat uit verveling: mensen met veel talent die geen enkele uitdaging meer hebben en daardoor burn-outachtige symptomen gaan vertonen. Je komt een bore-out weleens tegen bij overheidsdiensten. Een ambtenaar die veel uitdagingen krijgt zolang een minister van een bepaalde partij aan de macht is, maar na een machtswissel niet meer aan de bak komt. Hij verveelt zich, maar blijft toch zitten vanwege de gouden kooi. Nooit doen: gouden kooien zijn erg ongezond.»

Luk Dewulf,
‘Stop burn-out’,
Lannoo Campus

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234