Tsitsi Dangarembga: ‘In Zimbabwe zijn uitgevers zwarte mannen. Zij denken dat vrouwen niet kunnen schrijven.’Beeld AFP

Literatuur

Deze kritische Zimbabwaanse schrijfster werd gearresteerd na haar nominatie voor de Booker Prize

Tsitsi Dangarembga uit Zimbabwe staat op de longlist van de Booker Prize. ‘Eindelijk is er ruimte om mijn werk op zijn merites te beoordelen.’

Een week uit het leven van Tsitsi Dangarembga. Op maandag (27 juli) hoort de schrijver dat ze genomineerd is voor de prestigieuze Booker Prize. Na bijna veertig jaar schrijven wordt haar schrijverschap eindelijk erkend. Op vrijdag (31 juli) wordt ze in Harare gearresteerd en belandt ze in de cel omdat ze protesteert tegen de repressie in Zimbabwe.

Want onder de opvolger van voormalig president Robert Mugabe is het geweld tegen de bevolking alleen maar toegenomen.  De huidige president Emmerson Mnangagwa kwam in 2017 via een staatsgreep aan de macht. Zimbabwe kampt inmiddels met een inflatie van ruim 800 procent op jaarbasis.

- Hoe is er in Zimbabwe gereageerd op de voordracht van uw roman ‘This Mournable Body?’

TSITSI DANGAREMBGA «In Zimbabwe was er geen uitgever die mijn roman wilde publiceren. Het boek is in Londen uitgebracht. Er zijn hier maar een paar exemplaren te koop. Mensen die het gelezen hebben vinden het verhaal van Tambudzai Sigauke pijnlijk, maar belangrijk voor Zimbabwe.

»Er zijn ook critici. Net als mijn hoofdpersoon kunnen ze niet omgaan met de negatieve aspecten in mijn verhaal over Zimbabwe. Op sociale media zeggen ze dat ik tegen mijn land schrijf om internationale prijzen te winnen. Dat geeft me een treurig gevoel.»

In This Mournable Body is het existentiële gevecht tegen somberheid en treurnis alom aanwezig. In het laatste deel van deze romantrilogie staat wederom Tambudzai Sigauke centraal met haar uitgebreide familie op het platteland. Een aantal vrouwen neemt als guerrillastrijder deel aan de burgeroorlog voor een onafhankelijk Zimbabwe. Ze willen het land  verlossen van de witte overheersing.

In het eerste deel ‘Nervous Conditions’ is Tambudzai een zwart meisje van twaalf dat naar een witte kostschool gaat in wat dan Rhodesië (het huidige Zimbabwe) heet. Deze derde roman speelt zich af aan het begin van de jaren nul van deze eeuw. Tambudzai is dan eind dertig. Ze heeft alle schepen achter zich verbrand: werk en familie. 

Het verhaal begint als ze in een armoedig hostel in Harare zit op zoek naar werk. Ze verlangt naar een goed inkomen, een mooi huis, naar succes, waardering en een eigen identiteit.

Zo start een onheilspellende psychologische thriller, waarin Tambu met zichzelf en de vaak meedogenloze samenleving in Zimbabwe wordt geconfronteerd. Zwarte mannen zien zwarte vrouwen als prooi. Witte mensen zien zwarten, waaronder de familie van Tambu, als een middel om geld mee te verdienen, bijvoorbeeld in de toeristenindustrie. Tambu’s eigen familie op het platteland wil er voor haar zijn, maar zij niet voor hen. Tambu wil eerst succes en daarna terug naar de familieboerderij. Uiteindelijk betrekt ze haar familie bij het werk dat ze doet voor een witte vrouw. Daar betaalt ze een hoge prijs voor.

- This Mournable Body speelt zich af aan het begin van deze eeuw. Zijn er parallellen met nu?

DANGAREMBGA «We zijn nu slechter af dan in 2000. De hoofdpersoon Tambudzai loopt tegen veel maatschappelijke problemen aan en tegen haar eigen ambitieuze gedrag. Tambu moet leren reflecteren. Dit alles geldt ook voor het huidige Zimbabwe. Als land moeten we leren elkaar met respect en waardigheid te bejegenen en niet met geweld en onderdrukking. Dat is nog een lange weg. Een weg die andere karakters in mijn roman hebben afgelegd, maar Tambudzai moet het leren. 

»Over de periode van de afgelopen twintig jaar komt geen nieuw deel. Alles is gezegd in This Mournable Body. Het gaat erom hoe je solidair met elkaar omgaat.»

- In de week dat uw boek werd genomineerd kwam u in aanraking met het repressieve Zimbabwe. U werd gearresteerd. Hoe was dat?

DANGAREMBGA «Voor de 31ste juli was een massademonstratie aangekondigd. De regering noemde het een ‘opstand’ en ‘illegaal’ en zette massaal het leger en de politie in. Maar hoe kan een protest van burgers illegaal zijn? Uit angst voor geweld tegen demonstranten bleven de meeste mensen thuis.

»Ik ben met een vriendin en collega Julie Barnes uit de buurt de straat opgegaan met twee borden om. Op de voorkant stond: ‘We willen een beter leven. Hervorm onze instituties’. Op mijn rug stond: ‘Laat Hopewell vrij’. Hopewell Chin’ono is een onderzoeksjournalist die al weken gevangen zit, in ijzeren enkelboeien en met nauwelijks eten, omdat hij corruptie met coronafondsen door de regering blootlegde.

»Zo liep ik door de lege straten. Ik had gedacht meer mensen te zien. Plotseling was er een politiebus en werden we gearresteerd. De eerste keer in mijn leven.»

- Hoe beleefde u de cel?

DANGAREMBGA «Alles is er kapot. Niets werkt. Er is geen stromend water. Het toilet spoelt niet door. Mijn vingerafdrukken werden afgenomen. Ik vroeg hoe ik de inkt van mijn handen kreeg. Of er een tissue was. Die was er niet. Ze gaven mij het advies om de inkt in mijn haar te smeren. Dat deed ik.

»Gevangenschap is een ervaring op diverse niveaus. Door de individuele agenten werden we redelijk behandeld. Na vier uur kwam mijn advocaat. Ik kreeg eten van buiten, want voedsel is er niet op het politiebureau of in de gevangenis.

»Gedurende de dag werden er twee jongemannen bij ons in de cel gezet. Zij waren ontvoerd door mannen van veiligheidsdiensten en daarna op een afgelegen plek gemarteld. Hun hoofden waren opgezwollen en een van hen bloedde erg. Ze waren in totale shock. Dat was stressvol om te zien.

»De nacht bracht ik door op een koude betonnen vloer met een dun dekentje. Dat was een nieuwe ervaring. Ik kreeg ook te maken met het systeem van repressie. Ik werd verhoord over tal van zaken die niets met mijn protest te maken hadden. Bijvoorbeeld over wat ik drink, of ik naar de kerk ga en wie mijn sociale contacten zijn. Dat voelde als bedreigend en intimiderend.

»Uiteindelijk kreeg ik twee strafklachten aan mijn broek: verstoring van de openbare orde wegens het aanzetten tot geweld en handelen in strijd met het corona-beleid. Na dertig uur stond ik weer op straat. Binnenkort sta ik voor de rechter.

»Bang ben ik niet. Ik heb uit overtuiging gedemonstreerd. Ik heb nooit aangezet tot geweld. Het probleem is dat ik leef in dit systeem van onderdrukking en vroeg of laat loop je er tegenaan.»

- U bent geboren in wat toen nog Rhodesië heette, waar apartheid de regel was. Hoe kijkt u daarop terug?

DANGAREMBGA «In Rhodesië waren het witte mensen van buiten die naar ons land kwamen om onze bloed, zweet en tranen te exploiteren. We waren tweederangsburgers. Nu word ik niet meer negatief gelabeld vanwege mijn huiskleur. Ik ben nu een mens en burger.

»Maar in het huidige Zimbabwe zijn vaders, moeders, ooms, broers, dochters en buren zich gaan gedragen als de witte machthebbers van destijds. We hebben een nieuw systeem van intimidatie en angst ervoor in de plaats gekregen, die de nieuwe zwarte elite aan de macht moet houden.

»In Rhodesië stond productiviteit hoog in het vaandel, terwijl het economisch systeem van Zimbabwe volledig is ingestort. Elke keer zeggen we: het kan niet slechter, en toch kan het jaar op jaar nog slechter. Niemand die dit stopt.»

- Geeft de internationale gemeenschap voldoende economische steun?

DANGAREMBGA «Andere landen komen met basishulp zoals voedsel om honger te voorkomen. Ondertussen wordt ons verweten dat we niet democratisch genoeg zijn. Het zou ontbreken aan vrouwenrechten. Dat is dan een verklaring waarom het misgaat in Zimbabwe.

»In 1844, toen in Berlijn het Afrikaanse continent werd opgedeeld door de Europese machthebbers, was de uitleg dat wij ‘wilden waren zonder civilisatie’. Nu noemen ze dat ‘geen democratische waarden’. Het Westen heeft slechts de bordjes verhangen: ‘wilden’ is vervangen door ‘gebrek aan democratie’. Veel verder komt Europa niet.»

- U bent doorgedrongen tot de longlist van de Booker Prize. Hoe moeilijk is het om het als Afrikaanse schrijfster zo ver te schoppen?

DANGAREMBGA «Grote schrijvers hebben allemaal een literair agent. Ik schrijf al bijna veertig jaar en kan tot op de dag van vandaag niemand krijgen die mijn belangen behartigt. In Zimbabwe zijn uitgevers zwarte mannen. Zij denken dat vrouwen niet kunnen schrijven. Internationaal gezien ben ik al die jaren een zwarte schrijvende vrouw en mijn ervaring leert me dat ik niet interessant ben voor de witte uitgeverswereld.

»Toen ik begon met deze familiehistorie duurde het vier jaar voor mijn eerste roman, ‘Nervous Conditions’, in 1988 uitkwam. Geen uitgever in Zimbabwe wilde het publiceren. Ik stuurde het naar uitgevers in Londen. Ik kreeg nooit een reactie. Toen ik jaren later in Londen ging informeren, had niemand het nog gelezen. Een uitgever beloofde ernaar te kijken en toen werd het gepubliceerd. Dat verhaal ging over een jong zwart meisje, Tambudzai, dat opgroeide tussen witte meisjes op een elitekostschool. Dat was toen geen interessant thema in het Westen.

»In 2007, toen mijn tweede roman in deze trilogie net was verschenen, ‘The Book of Not’, zat ik met Kerst zonder geld. Ik kon zelfs geen eten kopen voor mijn kinderen. Een Nigeriaanse collegaschrijfster was zo lief om mij voedselpakketten te sturen, zodat ik wat op tafel kon zetten.

»Met This Mournable Body zie ik voor het eerst een kentering. Het is decennialang een zwaar gevecht geweest. Ook frustrerend, omdat je al die jaren geen stem hebt als zwarte schrijfster.

»Nu met de nominatie en de toegenomen belangstelling voor familiegeschiedenissen in diverse delen van de wereld verandert er iets. Eindelijk doet mijn huidskleur er nu niet meer toe. Nu is er ruimte om mijn werk op zijn merites te beoordelen. Tot nu toe was dat niet het geval.»

Tsitsi Dangarembga

Tsitsi Dangarembga (61) werd geboren in Zuid-Rhodesië, het huidige Zimbabwe, in het stadje Mutoko. Tijdens haar kleuterjaren woonde ze in Londen. Na haar zesde keerde ze in 1965 terug naar Mutare in Zimbabwe. Later studeerde ze medicijnen aan de Universiteit van Cambridge. Vlak voor de onafhankelijkheid van zwart Zimbabwe in 1980 brak ze haar studie af om naar Harare te gaan.

In de jaren tachtig schreef ze toneelstukken en de novelle ‘The Letter’ waarmee ze een Zweedse literatuurprijs won.

Eind jaren tachtig studeerde Dangarembga aan de Berlijnse film- en televisie-academie. Ze stortte zich op films maken. Haar filmscript voor de film ‘Neria’ in 1993 werd de best bekeken film in Zimbabwe.

Booker Prize

‘This Mournable Body’ staat op de longlist van de Amerikaanse Booker Prize 2020, met nog twaalf andere boeken. De shortlist wordt op 15 september bekendgemaakt en de winnaar ergens in november.

This Mournable Body is het laatste boek in een familie­trilogie. Het eerste deel, ‘Nervous Conditions’. verscheen in 1988. Het tweede deel, ‘The Book of Not’, kwam in 2006 uit.

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234