Mark Solms Beeld Athenaeum
Mark SolmsBeeld Athenaeum

WetenschapArtificiële intelligentie

Deze wetenschapper bouwt een machine die voelt hoe het is om machine te zijn

Bewustzijn is niet een ongrijpbare geest maar natuurwetenschappelijk te verklaren, betoogt neuropsycholoog Mark Solms. Om dat te bewijzen wil hij een machine bouwen die bewust is, net als wij. En als dat lukt? ‘Meteen uitzetten.’

‘We hebben bewustzijn nu zo ver teruggebracht tot zijn basismechanisme, dat het mogelijk moet zijn bewustzijn in te bouwen,’ zegt Mark Solms in een gesprek naar aanleiding van zijn nieuwe boek (‘De verborgen bron’). De Zuid-Afrikaanse neuropsycholoog heeft aan de universiteit van Kaapstad een groep wetenschappers om zich heen verzameld om een machine te bouwen die bewust is.

Geen kunstmatige intelligentie, maar kunstmatig bewustzijn. Het zou voor Solms het ultieme bewijs zijn voor de theorie die hij met collega’s heeft ontwikkeld, en die in zijn boek stap voor stap uiteen wordt gezet. ‘We hebben door de coronamaatregelen vertraging opgelopen, maar we zijn druk in de ontwerpfase. Ik hoop dat we over een jaar een eerste prototype hebben.’

Het bewustzijn van die machine of robot zal niet op het onze lijken. ‘Het begint met de meest basale vormen van bewustzijn, ­ruwe gevoelens van aangenaam of onaangenaam. Gevoelens die de machine helpen te overleven.’

Hier ligt de kern van Solms’ theorie van bewustzijn. De basis van bewustzijn ligt niet in cognitie of waarneming, zoals veel wordt gedacht, maar in gevoelens, affecten. Angst, lust, hechting, woede, zorg, rouw, spel, zijn gevoelens. Die kunnen alleen subjectief beleefd worden. En ze zijn er niet voor niets, zegt Solms: ‘Affecten dóén iets, ze brengen reacties op gang die ons helpen overleven in een onzekere en veranderende omgeving.’

Een robot met bewustzijn

Het onderliggende mechanisme heet ­homeostase: het bewaren van evenwicht in de lichaamsfuncties, ook als de omstandigheden veranderen. Homeostase voltrekt zich in veel gevallen automatisch; je hebt geen bewustzijn nodig om je bloeddruk te regelen. Maar het kan ook bewust: in de sauna roept je lichaam dat het gekoeld moet worden, maar jij kunt besluiten om nog even door te verwarmen. Gevoelens, affecten zijn de motor van die bewuste homeostase.

Solms: ‘Het verbazingwekkende is dat we dit mechanisme hebben kunnen vatten in relatief simpele wiskundige vergelijkingen. Dat is vooral te danken aan mijn Britse collega Karl Friston, met wie ik de afgelopen jaren intensief heb samengewerkt. Die vergelijkingen zetten we nu om in het ontwerp voor een robot. Als onze wiskunde werkt, dan zal die bewustzijn hebben. Gebeurt dan niet, dan schort er iets aan onze theorie.’

Maar, hoe kun je dat weten? Er zijn ­machines, robots, online raadgevers die de indruk wekken menselijk te zijn, maar die geen bewustzijn hebben, het zijn slimme rekenmachines. Hoe weet je of de robot die je bouwt anders is en werkelijk bewustzijn heeft?

Solms: ‘Hoe weet ik of jij een bewustzijn hebt? Dat weet ik niet. Bewustzijn is een subjectief fenomeen. Om zeker te weten of jij bewustzijn hebt, zou ik jou moeten zijn. Dat geldt voor ons, en dat geldt voor een ­bewuste machine. Maar dat is in de wetenschap niets nieuws. Absolute waarheden hebben we zelden. Dus op basis van een theorie doen we voorspellingen, die we vervolgens toetsen om te zien of de theorie klopt. Zo zal het hier ook gaan: we doen voorspellingen over gedrag dat de robot zou moeten vertonen als hij over bewustzijn ­beschikt, en we gaan observeren of dat ­inderdaad gebeurt.’

De robot waar Solms aan werkt, zal in ­fasen worden opgebouwd, van simpel naar complex. Hij wordt niet ontworpen voor een bepaalde taak, hoeft niet te maaien of stofzuigen, maar heeft slechts één doel: overleven. Hij zal worden opgebouwd met sensoren waarmee hij zijn eigen toestand kan waarnemen en allerlei omgevingsfactoren, en mechanismen om op basis van gevoelens te handelen, bijvoorbeeld de aanvoer van energie te regelen uit verschillende bronnen naar keuze, warmte af te voeren als het hem te heet wordt, et cetera.

De eerste voorspelling is dat de machine de gevoelens waarover zij beschikt zal ­gebruiken om zich prettig te voelen, net als wij. Homeostase. En dat zij daarmee weet te overleven, ook in onzekere en veranderende omstandigheden.

Solms: ‘Dat is de basisvoorspelling. Daar komt een belangrijke voorspelling bij: als de machine bewustzijn heeft, zal zij keuzes maken waardoor zij zich prettig voelt, ook als dat níét in het belang is van haar voortbestaan. Dat doen wij ook! We slikken opiaten om pijn te bestrijden, terwijl pijn een belangrijk mechanisme is voor ons overleven. Waarom? Omdat opiaten een lekker ­gevoel geven.’

‘Dit is ook aangetoond in prachtig onderzoek met zebravissen. Als je een plek creëert waar ze cocaïne kunnen krijgen, zullen de vissen die plek steeds weer opzoeken. Die cocaïne geeft alleen maar plezier, en heeft voor hun overleven geen enkel voordeel, eerder het tegendeel. Dat zebravissen dat plezier opzoeken laat zien dat ze een ­basale vorm van bewustzijn hebben.’

‘Dus de ultieme test voor de robot die we bouwen is dat hij dingen zal doen die een prettig gevoel geven, maar die niet in zijn ­eigen belang zijn. Daarmee zullen we bewijzen dat hij handelt op basis van gevoelens, en dus een bewustzijn heeft.’

Ethische kwestie

Solms heeft voor dit project publieke ­onderzoeksfinanciering gekregen in Zuid-Afrika. Hij had ook fondsen kunnen krijgen van bedrijven; een robot die beschikt over bewustzijn zou een technologische doorbraak zijn met grote commerciële mogelijkheden. Hij wilde dat niet: ‘Mijn doelen met dit project staan haaks op commerciële belangen. Als we inderdaad bewustzijn kunnen bouwen, kan dat een technologie opleveren die net zo’n vernietigende kracht heeft als kernenergie. De ethische kwesties daarvan zijn zo groot dat we daar collectieve verantwoordelijkheid voor moeten nemen.’

Om te beginnen, zegt Solms, moet de technologie worden gepatenteerd, en moet dat patent in handen worden gegeven van een nieuwe publieke organisatie, die misbruik kan voorkomen. ‘Ik klink nu misschien als een idioot, maar dat moet je me maar vergeven.’

En wat moet er gebeuren met die eerste bewuste robot? ‘Die machine moet onmiddellijk worden uitgeschakeld,’ zegt Solms. Maar, is ook dat niet een ethisch dilemma? Want dat zal die bewuste machine niet leuk vinden. Solms: ‘Ja, dat is een ethische kwestie, maar die is niet groter dan bij een dier dat je in slaap brengt. Je kunt het weer wakker maken. De machine kun je weer aanzetten, en ze zal dan nog dezelfde zijn. Hou goed in de gaten: zo’n machine heeft wel een vorm van bewustzijn, maar leeft niet.’

null Beeld Athenaeum
Beeld Athenaeum

Mark Solms, ‘De verborgen bron. Een reis naar de oorsprong van ons bewustzijn’, uitg. Athnaeum.

(Trouw)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234