Paolo Giordano: ‘Deze pandemie toont ons een röntgenfoto van onze beschaving. Laten we proberen die zo goed mogelijk te beschrijven en begrijpen.’Beeld Merlijn Doomernik / HH

InterviewPaolo Giordano

‘Dit kan het einde van Europa betekenen’

Hoe schrijft de schrijver? Voor een roman heeft Paolo Giordano even geen ruimte, de coronacrisis slokt alle aandacht op. In zijn pamflet ‘In tijden van besmetting’ waarschuwt hij voor verdeeldheid. Die gevaarlijk snel de kop opsteekt. 

’s Nachts heerst de slaap over Rome. Geen nachtbrakers op scooters, geen beats uit autoradio’s en ook geen gefluit naar hoge hakken. Het rijke Romeinse nachtleven ligt stil. In het krappe appartement van Paolo Giordano liggen twee tieners en de vrouw des huizes te bedde. Maar de schrijver rammelt door op zijn laptop. In een mail die hij nog deze nacht naar Holland zal zenden, schrijft hij dat we misschien het einde van Europa meemaken: ‘Ik voel zoveel teleurstelling.’

Het is een paar dagen na het jammerlijke geruzie van de EU-ministers van Financiën en deze keer klinkt de bedachtzame schrijver geagiteerder dan de eerste keer dat ik hem sprak. Een paar weken geleden was dat, toen de curves van de coronadoden in zowel Italië als Nederland nog omhoogspurtten. Via Skype had Giordano enigszins monter geklonken, toen ik gedeprimeerd over Europa was begonnen.

Toen ging het van:

- We falen compleet als Europese Unie!

PAOLO GIORDANO «Tot nu toe: ja. Maar we kunnen beter.»

- Het lijkt alsof wij Nederlanders in een oud paradigma vastzitten: we kijken naar financiën zoals voor de epidemie en maken niet de psychologische draai naar een totaal nieuwe situatie.

GIORDANO «Van hieruit gezien lijkt dat wel zo, ja.»

Is er nog hoop dat we als Europese landen weer samenkomen?

GIORDANO «Ik heb het een beetje gehad met hoop. Wat ik wil, is actie. Ik ben erg gesteld op Europa. Altijd geweest. Ik reisde eerder door Noord-Europa dan door Zuid-Italië. Daarom is het pijnlijk voor me om het zo te zeggen, maar dit is een harde test en als we falen, dan is het misschien fataal. Deze crisis is een heel andere dan die van 2008. Dat was een financiële crisis en toen kon ik de restricties en voorwaarden voor Europese hulp wel een beetje begrijpen, maar dit is compleet anders. Als we niet in staat zijn in te zien dat we allemaal op dezelfde tijdlijn van het virus zitten, dan was het hele Europese project eigenlijk niet meer dan een fijne droom.»

Goed, dat waren ook geen opgewekte woorden, maar hij sprak nog van een te passeren stresstest voor Europa, met de toon van een verstandige intellectueel, die vanuit zijn achtergrond als natuurkundige een pamflet over het virus had geschreven, een pamflet dat draait om de boodschap dat deze pandemie de verbondenheid van de menselijke soort bewijst. Isolaties, het land op slot doen, grenzen dichtgooien: het mag tijdelijk ademruimte geven, maar op lange termijn kan de mensheid deze en soortgelijke epidemieën alleen gezamenlijk aan. Waarbij een eensgezinde omgang met milieu en natuur een cruciale rol speelt.

Maar deze week, ná het gesteggel van de Europese ministers, is zijn toon defaitistisch.

Nu gaat het van:

- Denken de Italianen inmiddels dat Nederlanders koudbloedige vrekken zijn?

GIORDANO «Dat weiger ik te geloven. Zoals ik weiger te geloven dat Nederlanders niet sympathiek staan tegenover de Italianen en Spanjaarden, die het hardst hebben geleden, zo weiger ik ook te geloven dat de felle reacties hier wijd worden gedeeld. Maar op institutioneel niveau ging dit heel, héél slecht. De politieke en economische instellingen hebben zich van hun minachtendste kant getoond. Beide kanten debiteerden een hoeveelheid stereotypen die ronduit onacceptabel zijn. Plus een achterhaalde houding tegenover wat er aan de hand is. Staat er veel publieke druk op de Nederlandse politici?»

Paolo GiordanoBeeld Merlijn Doomernik / HH

- Ja. De regering-Rutte is centrum-rechts, heeft de Brexit zien gebeuren en ondervindt druk van populistische partijen.

GIORDANO «Dat is overal een probleem. Politici laten zich te veel gelegen liggen aan dat deel van hun burgers: de populisten, de nationalisten. Maar er is nog iets ergers aan de hand. We zouden de moed moeten opbrengen om ons af te vragen: wat betekent Europa eigenlijk voor ons? Wat betekent Europa voor mij persoonlijk?

»Zijn toon is feller. Hij staart zich al weken suf op de kaart van de Johns Hopkins Universiteit die de wereldwijde besmettingen toont. Daarop zie je de landen, met daartussen ook de afzonderlijke staten van Amerika. Misschien bracht dat hem erop dat er gek genoeg geen grafiek van Europa bestaat. Verbolgen mailt hij: ‘Niemand heeft eraan gedacht een Europese grafiek met besmettingen te maken!»

- Waarom niet?

GIORDANO «Waarom niet? Was het zo moeilijk? We hebben er gewoon niet aan gedacht. Misschien voelen we ons wel helemaal niet Europees. Ik voel zoveel teleurstelling. De enige manier waarop we over Europa hebben gedacht, was met betrekking tot de economie, tot restricties en: eurobonds of geen eurobonds. Het ging niet over symbolen. Er is niet het gevoel dat het lijdende noorden van Italië een deel is van óns Europese territorium.»

- Maar die eurobonds…

GIORDANO «Ik wil de vraag niet ontduiken: ik denk dat we eurobonds nodig hebben, als je me dat vraagt. Maar ik denk dat we al gezakt zijn voor de test of we Europeanen zijn en ons Europeanen voelen. Dat is waar het om gaat: ons Europeaan voelen. Het is de enige mogelijke voedingsbodem voor een betekenisvolle samenwerking.»

- Dit is het einde van Europa?

GIORDANO «Dit kan echt het einde van Europa betekenen. Het einde van Europa komt op het moment dat een pandemie ons toont dat we veel meer samenwerking behoeven. Het zou een onverteerbare mislukking zijn. En een ramp.»

- Nederlanders, niet alleen populisten, zeggen: we willen wel extra geld geven, maar Italiaanse politici willen dat gebruiken om ons te laten betalen voor schulden die zij al hebben gemaakt.

GIORDANO «Dit gaat niet over ‘extra geld geven’. Het gaat niet eens over het helpen van anderen. Aan de basis van die gedachten ligt een misvatting over wat deze crisis is. Er bestaat het idee van een ‘Italiaanse situatie’, aangezien wij zo hard en als eersten werden getroffen. Maar dat idee is een illusie. Niemand is immuun en de situatie kan overal snel verslechteren. Het virus maakt geen onderscheid tussen nationaliteiten. De economische catastrofe die hier direct op gaat volgen, zal dezelfde kenmerken hebben als de pandemie. We zitten in hetzelfde schuitje en we moeten die gemeenschappelijkheid gestalte zien te geven.»

- Waarom leren we niet van elkaar?

GIORDANO «Ik weet het niet. Ik begrijp wel dat we moeite hadden ons voor te stellen dat het virus naar Europa zou komen, toen het nog in China was. China is zo ver verwijderd van onze emotionele levenssfeer. Maar wanneer iets in Italië gebeurt en vrienden in Duitsland en Nederland blijven doen alsof het daar zomaar kan worden gestopt, dan betekent dit dat de abstracte grenzen tussen landen veel dieper in onze hoofden zijn gekerfd dan we dachten. Maar we leven in een geglobaliseerde wereld en dit is een wereldwijd probleem. Het kent geen grenzen.»

- Hoe houdt Italië zich?

GIORDANO «Italië heeft een bureaucratisch probleem met de regio’s. De gezondheidszorg was gedecentraliseerd en elke regio had controle over de eigen zorg. Dat leek slim, maar nu blijkt dat opdelingen in deze situatie niet werken. We zien het op regionaal niveau in Italië, op Europees niveau met de EU, en op wereldschaal gaan we het nog zien nu het probleem terechtkomt bij de armste landen van de wereld. We pakken dit soort situaties nooit op coöperatieve en structurele wijze aan. Dus komen er nieuwe plekken waar het virus voortleeft. En gaat het terugkomen. Verdeeldheid in de wereld leidt tot problemen, maar wij zijn erg langzaam van begrip.»

- Binnenblijven, alles afsluiten, grenzen dichtgooien – het leek toch te werken.

GIORDANO «Is het mogelijk om onze grenzen permanent te sluiten? Ik kan het me nauwelijks voorstellen voor Italië: wij hebben bergen, de zee. En hoe kan Nederland zijn grenzen sluiten? Die zijn onzichtbaar. Dit is, net als de massa-immigratie, een probleem dat voortkomt uit globalisering. Die problemen zullen steeds groter worden en er is geen mogelijke schuilplaats. Er is geen Chinese situatie, er is geen Italiaanse situatie en er is geen Nederlandse situatie. Dit is overal. We zitten slechts op verschillende momenten van een tijdspad.»

- Toch kun je, zoals in Wuhan, iedereen thuis opsluiten, leger erbij, digitale controles en dan niemand de grens overlaten.

GIORDANO «Als je in een compleet gemilitariseerd land wil leven, afgesloten van de rest van de wereld, zou dat dan niet indirect meer slachtoffers kosten? Het is moeilijk voor te stellen dat we opeens zonder vliegverkeer kunnen, zonder handel, zonder uitwisseling met andere landen. De pest kwam in de 14de eeuw naar Europa via de zijderoute. Toen was het al te laat om de globalisering te stoppen.»

- Wanneer raakte u écht gealarmeerd?

GIORDANO «Ik woon in Rome. Eerst hoorde je dat er iets aan de hand was in het hoge noorden, in dorpjes in Lombardije. Toen was het in Milaan. Toen werd het: iemand die je kent, die kent iemand die ziek is geworden. Vervolgens een bekend iemand op tv. Toen de mensen die je echt kende. Nu heeft iedereen wel een naaste die erg ziek is of dood. Waarschijnlijk is de intelligente lockdown op dit moment een goeie keuze, maar er kan over twee maanden een nieuwe uitbraak komen en dan moet je de strategie weer compleet veranderen.»

- Hoe verliep de bewustwording in Italië?

GIORDANO «Misschien wel de sterkste uitwerking had een video van een colonne vrachtwagens met doodskisten die ’s nachts door het leger uit Bergamo werden gehaald, omdat er te veel doden waren. Dat waren de paar seconden beeldmateriaal die nodig bleken om ons te realiseren dat dit echt aan het gebeuren was. Voor ons is Bergamo ons land, we zijn er geweest. Maar kennelijk zijn wij Europeanen in onze ziel nog steeds zo gescheiden dat die beelden, toen ze in Nederland werden getoond, niet dezelfde impact hadden. Toch is dat slechts een beperking van onze verbeeldingskracht.»

- Aan het einde van het pamflet vond ik niet veel reden tot optimisme, of handvatten voor na de crisis.

GIORDANO «Ik ben niet zo goed met optimisme. Ik weet niet echt wat het is. Ik probeer de mechanismen van de epidemie uit te pluizen. Ik weet wel zeker dat we ons kunnen aanpassen aan wat dan ook. Dat is iets geweldigs van de menselijke soort. Bijna als virussen kunnen we ons aanpassen.»

- Even over het schrijven. In het pamflet noemt u uzelf een nerd, een man van de natuurkunde. Hoe helpt dat bij het schrijven?

GIORDANO «…»

- Die vraag heeft u vast al honderden keren gekregen.

GIORDANO «Ja, soort van…»

- We laten het zitten.

GIORDANO «Oké!»

- U bent een hypochonder, waarom zijn veel schrijvers hypochonders?

GIORDANO «Omdat we egocentrisch zijn.»

- Is dat oorzaak of…

GIORDANO «Het is een symptoom. Hypochondrie is een van de vele symptomen van egocentrisme.»

- Kunt u thuis schrijven?

GIORDANO «Ik leer nieuwe strategieën. Normaal ga ik ver weg als ik een roman schrijf. Maar nu kan dat dus niet.»

- En?

GIORDANO «Koptelefoon! Heel hard. Liefst alleen maar lawaai. En liefst ’s nachts. Als de anderen slapen, voel ik me geïsoleerd.»

- En anders schrijft u ‘ver weg’?

GIORDANO «Ja, bijvoorbeeld in Parijs. Dan schrijf ik in drie weken een eerste versie. Het maakt het wat gemakkelijker, want ik ben niet te genieten als ik schrijf. Ik schrijf in een soort noodtoestand. Alle gewone zorgen en noden en kleine frustraties zijn weggevaagd, ik schrijf slechts.»

- Maar dat moet een enorme productie zijn. Veel meer dan tweeduizend woorden per dag.

GIORDANO «Jazeker, veel meer. Ik schrijf de eerste versie in een schrift en dan kopieer ik die thuis weer op de laptop, en dan print ik en redigeer ik, print ik en redigeer ik… tot het klaar is.»

- Wie leest het manuscript als eerste?

GIORDANO «Mijn vrouw. Zij leest zo om de tien pagina’s mee.»

- En dan? Grote ruzie?

GIORDANO «Ja! Dat is ook de reden waarom ik wegga om te schrijven. Dan kunnen we ruziën aan de telefoon en hebben we allebei nog iets aan de rest van de dag. Als je midden in een ruzie zit en dan samen moet eten en naar bed gaan, kan het hachelijk worden.»

- En nu? Al een nieuwe roman begonnen?

GIORDANO «Nee, nee, en daar ben ik blij om. Want het werk zou totaal worden onderbroken en veranderd door wat er nu gebeurt.»

- Hebben de kunsten en letteren de afgelopen weken verlossing, saamhorigheid en misschien inspiratie gebracht?

GIORDANO «Informatie, goede en precieze informatie, is wat we het meest nodig hebben. En een idee over hoe de nabije toekomst eruit moet zien. De tijd voor inspiratie komt nog wel.»

- Overal wordt nu gereflecteerd op wat echt belangrijk is in de samenleving – zelf schreef u dit pamflet. Ziet u al dat herbezinnen straks tot resultaten leiden?

GIORDANO «Ik geloof niet dat een crisis mensen op individueel niveau beter kan maken. Ik geloof wel in het stellen van de juiste vragen, vooral over milieu en sociale gelijkheid. Deze pandemie toont ons een röntgenfoto van onze beschaving. Laten we proberen die zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven en begrijpen.»

- U schreef dat u bang was dat er niks verandert, hoe staat het met die angst nu we in Europa het hoogtepunt passeren?

GIORDANO «Er zullen veranderingen komen. Hoe goed en betekenisvol, dat hangt ervan af hoelang de crisis nog duurt – en dat zal niet kort zijn. Onze houding van nu bepaalt alles.»

(VK)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234