null Beeld

Docu: Snake Dance

Als ik Manu Riche was, zou ik er ook zo ontspannen uitzien: de gerenommeerde documentairemaker (zie: ‘Striptease’, ‘Hoge bomen’) geniet dezer dagen van z'n succes als toneelregisseur met ‘Raymond’, terwijl hij zich tegelijk warmloopt om ‘Problemski Hotel’ van Dimitri Verhulst te verfilmen.

Mark Schaevers

En dan is er ook nog de film ‘Snake Dance’, een samenwerking met de Ierse schrijver Patrick Marnham: een mix van 75 minuten koude schoonheid en broeiend denkwerk, mee gefinancierd en opgediend door de openbare omroep: een waar Canvas-geschenk.

Manu Riche «Zo'n tien jaar geleden wou ik een film maken over de mijnen in Katanga. Ik zou beginnen bij de vroege exploitatie van de kolonie, de dagen waarover Joseph Conrad in ‘Heart of Darkness’ schreef, en de lijn doortrekken tot het tijdperk van Kabila senior. Op dat moment was de plundering van Congo weer volop hernomen, en die duurt nu nog voort onder Kabila junior. ‘De resten van Prometheus’ was mijn werktitel.

»Toen leerde ik Patrick Marnham kennen, we maakten een documentaire over Simenon. Het toeval wou dat hij bezig was met een biografie over Robert Oppenheimer, de vader van de atoombom. Katanga had het uranium voor de atoombom geleverd, dus het was evident dat we die twee verhaallijnen zouden samenbrengen.

»Vooral omdat we het over dezelfde onderliggende logica hadden. Die kolonisatoren en de makers van de atoombom worden namelijk gedreven door één missie: die van Prometheus, die in zijn overmoed denkt de wereld naar zijn hand te kunnen zetten, alles onder controle te kunnen houden.»

De boude beslissing om de bom te maken en de gevolgen daarvan, daarover gaat deze film. Over het opzijzetten van de ethiek. Denk maar aan dat nog altijd onderbelichte schandaal van de atoombommen op Japan: zodra het ding bestond moest het, zonder dat er een militaire noodzaak was, ook op mensen worden getest – eens kijken hoe een uraniumbom mensen vernietigt (Hiroshima), en dan nog eens hoe plutonium dat doet (Nagasaki).

Riche «De rol van Union Minière is nog niet genoeg bekend, vind ik. Ze ‘gaven’ het uranium aan de Amerikanen, lees je dikwijls, terwijl ze in werkelijkheid al in 1939, meteen toen duidelijk werd dat een atoombom mogelijk was, de Britten en de Amerikanen benaderden met commerciële motieven. Nog vóór de oorlog heeft Union Minière z'n uranium op Staten Island gestockeerd in afwachting van een koper.»

Klinkt dat nu alsof ‘Snake Dance’ een historische documentaire is? Dan moet ik daar gauw wat aan doen, want dat is de film absoluut níét.

Riche «‘Snake Dance’ vertrekt vanuit een filosofische reflectie. Een verbijstering eigenlijk: hoe is het mogelijk dat ze in Los Alamos met die atoombom zijn doorgegaan, terwijl het zo duidelijk was dat zoiets het begin van het einde was? Veel wetenschappers hebben gedacht: we doen een test, tonen de vreselijke mogelijkheden van die bom, halen daar een strategisch voordeel uit, en daarmee houdt het op. Maar dat was niet de logica van de militairen en het establishment in Washington: zij hebben de atoombewapening resoluut verder uitgebouwd. Hoe dikwijls gebeurt het dat een cultuur zijn zelfmoord plant?»

Angst voor de bom was enkele decennia geleden alomtegenwoordig, het kenmerk van een hele generatie. Maar voelen Riche en Marnham zich vandaag niet wat alleen staan?

Riche «Dat maakt deel uit van mijn ontsteltenis: ik begrijp niet waarom zo veel mensen er zo gerust in zijn. We hebben Iran, Israël, Pakistan of Noord-Korea toch niet nodig om ons eraan te herinneren hoe groot het gevaar is? Rusland, Amerika, Frankrijk: ze zijn allemaal doorgegaan met atoomproeven. En het fundament van de militaire macht van Amerika berust nog altijd op het atoomwapen. Willen we niet zien dat de doos van Pandora nóóit meer dicht kan? En dat, nu de infrastructuur er is, de evolutie maar één kant uit kan, die van het einde?»

Het zal even geleden zijn, leg ik op tafel, dat de yankee nog zó op zijn donder heeft gekregen op onze vaderlandse televisie (zij het dan – gelukkig – heel laat). ‘Snake Dance’ betoogt dat het Amerikaanse rijk, met de bom als fundament, een systeem is dat erop gericht is een vijand te creëren en te vernietigen.

Riche «Dat kan kloppen, maar dan is het toch vreemd dat zo'n evidentie niet vaker verwoord wordt? Dat de Amerikanen er een puinhoop van gemaakt hebben in Irak en Afghanistan, daar is iedereen het nog over eens, maar je kan toch evengoed vaststellen dat hun hele economie gebaseerd is op de wapenindustrie? Dat zeg ík niet, maar wordt vandaag aangetoond door mensen als de journalist Andrew Feinstein, en werd al veel eerder gezegd door rechtse neocons als de nucleaire strateeg Albert Wohlstetter. Amerika heeft de wereld nu al meer dan een halve eeuw met de consequenties van zijn keuze voor de bom doen leven: massavernietiging, war on terror,oorlog zonder einde. Of kan iemand dat ontkennen?»


SLANGENDANS

Het wordt meer dan tijd voor enige verheldering van die titel, ‘Snake Dance’, en dan duiken we een heel andere verhaallijn in. We ontmoeten Aby Warburg, een Duitse kunsthistoricus en etnoloog met grote belangstelling voor de slangendans van de Hopi-indianen in New Mexico.

Riche «Herinner je je die prachtige boom vroeg in de film, in het dorp San Ildefonso? Robert Oppenheimer had die regio zelf uitgekozen voor het Manhattan Project. Hij was er eerder geweest, omdat zijn vader hem ernaartoe had gestuurd toen hij als student zwaar depressief was: in dat paradijs, dat hem letterlijk genezen had, wou hij de bom testen. En wat wil het toeval? Dat een andere briljante wetenschapper met Duits-Joodse wortels, Aby Warburg, veertig jaar eerder in datzelfde dorp was, je ziet ze zo onder dezelfde boom lopen.

»Warburg staat voor een heel ander soort denken dan dat van Oppenheimer: hij laat ruimte voor ritueel, mythologie, ethische reflectie. Hij leert daar hoe de Hopi-indianen kennis putten uit hun band met het land. ‘Snake Dance’ is in grote mate een film over geografie.»

Riche maakte prachtige beelden in New Mexico, Japan, Zwitserland en Congo. Die laatste zijn het beklijvendst: zwarte mijnwerkers die nog wat kobaltgruis proberen te vinden in mijnafval. Hij knikt als ik zeg dat hij de poëtische verstilling niet uit de weg gaat. ‘In poëzie gaat het er toch vaak om dat je met mooie woorden over de vreselijkste dingen praat?’

Hij wou ook beelden die het verhaal zelf gaan dragen.

Riche «Zeker geen archiefbeeld, dan illustreer je alleen maar een zelfbedachte constructie. Claude Lanzmann had gelijk dat hij in ‘Shoah’ geen archiefbeelden toonde, je kunt Auschwitz toch nooit echt zíén, begrijpen. Zo zie ik meer van wat in Nagasaki gebeurd is in de aanblik van een levend schoolkind vandaag, dan in het archiefbeeld van een atoomparaplu.»

Wat de film ook zo'n goed doet, is de wondere werking van een paar stukjes Beethoven en Chopin.

Riche «In Los Alamos kwamen we erachter dat één van de wetenschappers van het Manhattan Project, Otto Frisch, er geregeld pianospeelde. En zo kwam het idee het soort recital dat hij daar speelde te laten opvoeren in Nagasaki, de plek waar de bom zou terechtkomen. Patrick kende de Japanse pianist Jun Kanno, en op een voorbereidende reis vertelde die me over zijn ouders: zijn vader was nipt aan de atoombom ontsnapt, omdat hij een trein naar Hiroshima gemist had. Hij zag de verwoeste stad wel korte tijd later.

»Hij leefde nog, we zijn hem gaan filmen. De ramp met de reactor in Fukushima was net gebeurd, hij woonde in die regio. Toen ik hem vroeg hoe het gebombardeerde Hiroshima eruitzag, zei hij: ‘It was like it is now ten minutes away from here.’ Het is vreemd om te zeggen, maar zoiets is wel een cadeau voor je film. De ramp in Fukushima is het gevolg van de waanzin van de mens om in hoogrisicogebied een atoomcentrale te plaatsen.

»We klagen in deze film niet voortdurend dingen aan, we constateren. We zeggen niet: stop met nucleaire energie! Zo zijn we niet (lacht). We stellen vast dat er in Japan nu weer een regio bij gekomen is die door plutoniumvervuiling de eerste 170.000 jaar onbruikbaar is voor de mens.»

Toen ik de prachtige beeldenvloed van ‘Snake Dance’ een jaar geleden op groot scherm zag tijdens de wereldpremière, zo vertrouw ik de regisseur tot slot toe, bleef ik achter met een gevoel van onmacht.

Riche «Blij dat je dat gevoeld hebt, want we zijn onmachtig. Daarom is Aby Warburg zo interessant. Hij heeft bij de indianen gezien hoe je met die onmacht kunt omgaan, hoe je kunt leven met de onzekerheid of er ooit nog regen komt: je moet de angst bezweren. Hun slangendans heeft met een overlevingsdrang te maken. Wij westerlingen hebben de laatste eeuw geen blijk gegeven van veel overlevingsdrang. We kunnen blijkbaar niet snel genoeg naar het einde.»

Bekijk de trailer:

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234