Angsthazen: Bent Van Looy, Leen Dendievel, Damiaan Denys en Kim Gevaert Beeld Humo
Angsthazen: Bent Van Looy, Leen Dendievel, Damiaan Denys en Kim GevaertBeeld Humo

Angsthazen (1)Bent Van Looy, Leen Dendievel, Damiaan Denys en Kim Gevaert

‘Door Humo heb ik een hele tijd aan de gekkekoeienziekte geleden. Dat was geen pretje’

We zijn angstiger dan ooit, zelfs al is de wereld veiliger dan ooit. Het angstenassortiment wordt ook steeds uitgebreider: fomo, burn-out en klimaatangst zijn slechts enkele van de nieuwste smaken. Voeg nog een pandemie toe en het wordt duidelijk: angst is het besmettelijkste virus. We praatten, met verhoogde hartslag en licht transpirerend, met bange mensen en experten, die gelukkig niet té bang waren om over hun angsten te vertellen. ‘Dat ik me nu kwetsbaar kan opstellen, heb ik aan die immense angst van vroeger te danken.’

BENT VAN LOOY: ‘Jonge zuivel! Yoghurt!’

Voor hij de ogenschijnlijke lichtvoetigheid zelve werd, was zanger, muzikant en schilder Bent Van Looy een volbloed angsthaas, gevangen in een nauwsluitende strop van onheilsfantasieën en ingebeelde ziekten.

BENT VAN LOOY «Ik herinner me onder andere een grote angst voor het uitbreken van de Derde Wereldoorlog. Daar werd toen op de radio veel over gesproken – het was de tijd van de raketten – en ik vond het erg griezelig. Maar het levendigst herinner ik me de angst om ziek te zijn. Dat resulteerde in de waanzinnigste ingebeelde klachten. Zeker in de vakanties was ik ervan overtuigd dat ik elk moment naar het ziekenhuis afgevoerd kon worden met een liesbreuk of een longontsteking. De hele vakantie verdeed ik aan dat soort gedachten.

»Dat is nog verergerd toen ik een jonge twintiger was. Ik ging wel drie keer per week naar de huisarts, telkens met een andere klacht. Ik was een fervente Humo-lezer en daar stonden altijd afschrikwekkende reeksen in. Zo heb ik een tijdlang aan de ziekte van Creutzfeldt-Jakob geleden.»

HUMO De gekkekoeienziekte?

VAN LOOY (lacht) «Ja, dat was geen pretje. Dank u, Humo. Ik heb nachtenlang wakker gelegen in de overtuiging dat ik het had. Alle klachten klopten. Ik had maar niet die preparé in de Unic moeten kopen. Dan ging ik naar de dokter, die onderzocht me en stelde me gerust. Twee dagen later had ik iets anders. Het was een verschrikkelijke uitputtingsslag, ook voor mijn omgeving. Maar door die hypochondrie had ik een vals gevoel van controle. Als de dokter zei dat ik niks mankeerde, mankeerde ik ook echt niets. Ik was eventjes veilig, maar de diepere angst kon niemand zomaar wegnemen.»

HUMO Had je nog andere angsten?

VAN LOOY «Ik was ook bang van andere mensen, of toch zeer op mijn ongemak in grotere gezelschappen. Of dat ik gepest zou worden, wat dan ook gebeurde. Dat is vaak een selffulfilling prophecy

Bent Van Looy: ‘Ik kom uit een lange lijn van angstige mensen (lacht). Mijn vader heeft er last van, mijn grootouders hebben het ook.’ Beeld GEERT VAN DE VELDE
Bent Van Looy: ‘Ik kom uit een lange lijn van angstige mensen (lacht). Mijn vader heeft er last van, mijn grootouders hebben het ook.’Beeld GEERT VAN DE VELDE

HUMO Je werd op de middelbare school zwaar gepest, zelfs van trappen gegooid en aan een fietsenstalling vastgebonden. Werd je daardoor banger dan je al was?

VAN LOOY «Ja, natuurlijk. Ik was doodsbang om naar school te gaan. Ik bleef iedere dag zo lang mogelijk om de hoek van de straat van de school wachten, om zo lang mogelijk dat gevoel van vrijheid vast te houden.»

HUMO Wat deed die angst met je? Werd je mensenschuw? Sloeg je op de vlucht?

VAN LOOY «Ik ben daardoor erg in mijn eigen wereld gaan leven. Ik heb troost gezocht in muziek beluisteren, lezen en tekenen. Goede boeken en platen waren mijn toevluchtsoord. Tot ik merkte: hé, dat kan ik ook, in tegenstelling tot vele anderen. Dat heeft me min of meer gered.»

HUMO Heel wat artiesten zijn angstig, gevoelig en breekbaar. Gaan die persoonlijkheidskenmerken vaak samen?

VAN LOOY «Ik denk het wel, ja. Dat ik nu zonder al te veel paniek op een podium kan stappen en me daar kwetsbaar kan opstellen, heb ik aan die immense angst van vroeger te danken. Ik heb hem beleefd en hoef hem nu niet meer te voelen: misschien kan ik daardoor wat iemand anders griezelig vindt.»

HUMO Waarom gaan zoveel angstige mensen op een podium staan, denk je?

VAN LOOY «Omdat je daar wél alles onder controle hebt. Het podium is een vrijplaats waar je min of meer kunt beslissen wat er gebeurt. Dat is een enorm gevoel van vrijheid, en misschien ook wel van macht. Het is tenminste geen weerloosheid.»

HUMO Je hebt altijd een grote controledwang gehad.

VAN LOOY «In extreme mate. Ik heb het nog steeds moeilijk om iets zomaar te laten gebeuren.»

HUMO Je was volgens insiders heel vastberaden om het met Das Pop te maken, op het verkrampte af.

VAN LOOY «Ja, het moest en zou op mijn manier gebeuren. Dat was een extreme oefening in controle, niet alleen over mijzelf, maar ook om een sound, een groep, het publiek, de wéreld. Dat was een poging om een stuk staal naar mijn wil te buigen.»

HUMO Het klinkt ook alsof je een kleine tiran was.

VAN LOOY «Zeker. Maar dan een tiran die doodsangsten uitstond. Met Das Pop waren wij vaak onderweg met een busje, en ik zat steevast voorin omdat ik verwachtte dat we elk moment tegen een vrachtwagen of een lantaarnpaal zouden knallen. Elk moment. Ik hield me vast aan de deurklink en mijn knokkels zagen helemaal wit. Ik was helemaal op toen ik eindelijk aankwam. Vlak vóór onze eerste plaat uitkwam, dacht ik: nu niet verongelukken, ik moet dit eerst afmaken. Toen ik de release had overleefd, was ik opgelucht: ik had het gehaald (lacht).»

HUMO Wat was de drijfveer voor zoveel dadendrang? Wilde je je vroegere pesters een poepje laten ruiken?

VAN LOOY «Zeker in het begin. Voor een stuk dreef ik op woede. Angst en woede zijn goede vrienden. Ik heb eens horen zeggen dat een depressie angst is die naar binnen sijpelt, en woede is angst die naar buiten komt.»

HUMO In hoeverre heeft angst jou als mens gevormd?

VAN LOOY «In zéér grote mate. Dat merk ik nog altijd als ik erover praat. Neem nu dat pesten. Je zou kunnen zeggen: je bent 45, get over it (lacht). Dat heb ik ook wel gedaan, maar die tijd is wel dé sleutel tot wie ik geworden ben. Als die dingen niet waren gebeurd, was ik een ander mens geworden. Het is een kwestie van dat te erkennen, te aanvaarden en er tevreden mee proberen te zijn.»

HUMO Heb je enig idee waar je angstige natuur vandaan komt? Zijn je ouders angstig aangelegd?

VAN LOOY «Ik kom uit een lange lijn van angstige mensen (lacht). Mijn vader heeft er last van, mijn grootouders hebben het ook. Ik denk dat het erfelijk is. Ik merk dat mijn oudste dochter er ook aanleg voor heeft. Dan probeer ik haar aan te moedigen om dingen te doen die haar sterker zouden maken, maar sommige mensen zijn zoals ze zijn.»

HUMO Wanneer heb je je grootste angsten van je kunnen afschudden?

VAN LOOY «Rond mijn 30ste ben ik mijn vriendin naar Parijs gevolgd. Daar ontdekte ik niet alleen een nieuwe stad, maar ook een andere versie van mezelf. Niemand kende mij, ik kon mezelf heruitvinden. Dat was heel bevrijdend. In zo’n grote, onbekende stad kun je niet meer alles controleren, je kunt alleen nog maar loslaten. Je bent verplicht om je open te stellen voor nieuwe ervaringen en nieuwe mensen, anders gebeurt er niks. Ik moest echt tegen mezelf zeggen: vanavond ga je naar een club en daar ga je met muzikanten praten die je niet kent. Dat had ik eerder nooit gedurfd, maar ik móést wel als ik een nieuw leven wilde opbouwen. Dat bleek te lukken, meer nog: daar kwamen heel mooie ontmoetingen uit voort.»

HUMO Heb je vandaag nog last van controledwang?

VAN LOOY «In lichtere mate. Ik heb bijvoorbeeld iets met kaas. Ik ben heel bang voor jonge zuivel, zoals platte kaas, cottage cheese, yoghurt… Ik eet het niet graag en ik heb ook niet graag dat mensen het in mijn buurt eten. Die zuivel is in zekere zin nog half levend, het zijn organismen waar ik geen controle over heb. Oude kaas, no problem (lacht). Maar alleen als ik hem zelf heb gekocht.»

HUMO Dat is toch volkomen irrationeel?

VAN LOOY «Ja, maar in mijn hoofd klopt het wel.»

Leen Dendievel: ‘Ik ben altijd bang geweest voor de dood, maar dat is verbeterd sinds mijn grootmoeder gestorven is. Ik zag haar haar laatste adem uit­blazen en dacht: het is zo simpel.’ Beeld GEERT VAN DE VELDE
Leen Dendievel: ‘Ik ben altijd bang geweest voor de dood, maar dat is verbeterd sinds mijn grootmoeder gestorven is. Ik zag haar haar laatste adem uit­blazen en dacht: het is zo simpel.’Beeld GEERT VAN DE VELDE

LEEN DENDIEVEL: ‘Doodlopend straatje’

Er was een tijd dat actrice en schrijfster Leen Dendievel elke dag last had van paniekaanvallen. Ze besloot haar angsten diep in de verwijde pupillen te kijken en schreef er het boek ‘Asem’ over. Sindsdien haalt ze weer vrijer adem.

LEEN DENDIEVEL «De eerste keer begon ik ’s nachts plots te zweten en bonkte mijn hart hevig. Ik dacht dat ik een hartaanval kreeg. Een paar dagen later overviel het mij opnieuw, die keer in de zetel. Ik dacht: alweer? Er móét iets mis zijn met mij. Ik ben naar het ziekenhuis gegaan en daar zeiden ze: ‘U hyperventileert.’ Ik was weliswaar gerustgesteld dat het geen hartaanval was, maar hyperventilatie? Ik vond dat raar, want ik heb als actrice geleerd om correct te ademen.

»Toen ik daarna op vakantie ging, ben ik elke dag gaan slapen en weer opgestaan met paniekaanvallen. Niet zo onlogisch, achteraf bekeken: je lichaam laat pas van zich horen als je ontspannen bent. Het denkt: eindelijk tijd, we zullen eens alles verwerken wat we meegemaakt hebben. Ik dacht elke dag dat ik zou doodgaan. Ik ben daar naar een dokter geweest en die sprak de verlossende woorden: ‘U hebt angstaanvallen.’ Ik heb toen besloten dat ik die mijn leven niet ging laten bepalen. Ik ben erover gaan schrijven en dat heeft me enorm geholpen.»

HUMO In je boek staat een tekst van wijlen Joost Zwagerman, een opsomming van zaken waar hij zoal bang voor was. Herken je zijn angst voor zowat alles?

DENDIEVEL «Nee. Daarom schrok ik ook zo van die diagnose, want ik ben een durver, ik neem risico’s, durf mensen aan te spreken. Ik vond mezelf een heel stabiele persoonlijkheid en wist goed wat ik wilde, en plots zou ik met angstaanvallen kampen? Ik ben wel altijd bang geweest voor de dood, maar dat is verbeterd sinds mijn grootmoeder gestorven is. Ik was bij haar toen ze haar laatste adem uitblies en dat heeft mij gerustgesteld. Toen ik haar zag sterven, dacht ik: het is zo simpel. Vreemd genoeg heeft dat geholpen.»

HUMO Angst kan een leven lamleggen. Herken je dat?

DENDIEVEL «Als je niet meer naar een feestje durft te gaan, of een plein vermijdt, of niet meer wilt autorijden, dan maakt angst je leven onmogelijk. Je wordt bang voor de angst, je trekt je meer en meer terug en krijgt depressieve gedachten omdat je niet meer onder de mensen komt, je begint pillen te slikken… Het is een doodlopend straatje. Ik heb meteen gezegd: die angst gaat mijn leven niet bepalen. Maar toch heb ik er heel lang mee gezeten. Als mijn partner er toen niet was geweest, had ik domme dingen gedaan.»

HUMO Vandaag lijkt er meer angst te zijn dan vroeger. Heb je een idee waarom?

DENDIEVEL «Dirk De Wachter heeft daar iets moois over gezegd: ‘Vroeger deden wij vanzelf aan mindfulness.’ Ik woonde als kind naast mijn grootouders en wij zaten vaak op een stoel op de stoep. Dan passeerde er een koers of de buurman kwam langs, en dat was het. Nu komen wij thuis en moeten we onze mails nog checken, we moeten naar ‘Temptation Island’ kijken om de volgende dag mee te kunnen praten, we moeten lekker gegeten hebben, we moeten ontspannen zijn, we moeten er goed uitzien, we moeten goede ouders zijn en wat weet ik nog allemaal. Er wordt te veel verwacht. Er is te veel druk. Perfect zijn in de keuken én in bed én op school én op het werk én bij vrienden: dat gaat gewoon niet. Dan is het niet verwonderlijk dat je lichaam je tegenhoudt. Misschien is er iets harder binnengekomen dan je had gedacht: een ontslag, liefdesverdriet, een scheiding, het overlijden van een vriend, iets waarvoor je te weinig tijd hebt genomen om het te verwerken.

»Soms moeten we even terug naar waar zovelen van genoten tijdens de eerste lockdown: de kleine dingen, gezelschapsspelletjes spelen, je kinderen leren kennen, samen zijn.»

HUMO Hoe kijk je terug op die periode?

DENDIEVEL «Voor mij is het een zegen geweest. Ik heb mezelf erdoor leren kennen. Ik wist bijvoorbeeld niet dat ik hooggevoelig ben. Daarnaast heb ik geleerd dat ik grenzen moet stellen. Ik wil mensen niet teleurstellen en zeg te vaak ja. Als ik dan iets doe, wil ik dat ook goed doen en ga ik in het rood.

»Angst hebben mag. Het is een nuttige emotie, ook al zien wij vaak alleen maar het negatieve. Net als woede en verdriet is het een uitlaatklep. Mijn paniekaanvallen waren een gezonde reactie van een gezond lichaam dat zei: sta eens even stil.»

Kim Gevaert: ‘Vlak vóór een wedstrijd zit je soms een kwartier samen in een kamer. Als je dan ziet dat iemand kapotgaat van de stress, is een deel van de wedstrijd al gelopen.’ Beeld BELGAIMAGE
Kim Gevaert: ‘Vlak vóór een wedstrijd zit je soms een kwartier samen in een kamer. Als je dan ziet dat iemand kapotgaat van de stress, is een deel van de wedstrijd al gelopen.’Beeld BELGAIMAGE

KIM GEVAERT: ‘Positieve faalangst’

De tranen van Nafi Thiam na haar gouden medaille en de ontboezemingen van Simone Biles bewijzen nog maar eens hoe groot de mentale druk is bij topsporters. Ex-topatlete en olympisch kampioene Kim Gevaert kan dat alleen maar beamen.

KIM GEVAERT «Het is niet evident om met die immense druk om te gaan. En door de sociale media is de mentale druk nog groter geworden. Het is nu veel moeilijker om je rustig voor te bereiden en je af te sluiten. Je zag een heel andere Nafi dan vijf jaar geleden.»

HUMO Had jij veel last van faalangst in je carrière?

GEVAERT «Als 16- en 17-jarige heb ik een tijdje met slaapstoornissen gekampt. Ik deed mee aan internationale wedstrijden en moest die combineren met schoolwerk en examens. Ik legde mezelf veel te veel druk op. Ik ben van nature perfectionistisch aangelegd en dat heeft toen tot ernstige slaapproblemen geleid. Daarna wilde ik logopedie studeren in Leuven, maar mijn ouders zeiden: ‘Is dat wel een goed idee?’ Op de één of andere manier heb ik toch de knop kunnen omdraaien.»

HUMO Hoe ging je daarna met druk om?

GEVAERT «Tegenwoordig kunnen de meeste atleten bij een sportpsycholoog terecht, maar wij moesten ons zien te redden. Gelukkig had ik een heel goede band met mijn coach. Ik heb ook veel aan mijn opleiding logopedie gehad. Daar leerde ik een gedragstherapie kennen, de RET-therapie: die gaat ervan uit dat het niet de omstandigheden zijn die je op een bepaalde manier doen reageren, maar wel wat je denkt over die omstandigheden. Wij leerden om bij stotterpatiënten na te gaan wat ze dachten, en dan die negatieve gedachten om te zetten in positieve. Ik heb dat achteraf vaak bij mezelf toegepast. Als ik merkte dat ik onrustig was of last had van faalangst, probeerde ik na te gaan wat er in mijn hoofd maalde. De eerste jaren was ik een vrij magere sprintster en zagen de anderen er erg gespierd uit. Ik probeerde dan te denken: Kim, je hebt hard getraind, je bent enorm vooruitgegaan in het krachthonk. Zo krijg je een positievere mindset.

»Daarnaast is ook een stabiele omgeving belangrijk, mensen bij wie je honderd procent jezelf kunt zijn en die je vertrouwt. Zonder hen is het veel zwaarder.»

HUMO Zijn er veel topsporters die hun mentale problemen verbergen, denk je?

GEVAERT «Ik heb veel atleten gezien die op de training super waren, maar die de druk op een wedstrijddag niet aankonden. Veel meisjes kampen ook met eetstoornissen.»

HUMO Is je angst laten zien taboe in de topsport?

GEVAERT «Dat is wel het laatste wat je wilt tonen. Vlak vóór een wedstrijd zit je soms een kwartier samen in een kamer. Als je dan ziet dat iemand kapotgaat van de stress, is een deel van de wedstrijd al gelopen. Vooral daar moet je in je bubbel blijven en je niet laten afleiden.»

HUMO Probeerden andere atleten jou weleens bang te maken?

GEVAERT «In mijn tijd was er een atlete die lang naar mij kon staren, alsof ze mij wilde vermoorden. Of ze liep me in de opwarming bijna omver. Of ze stootte een rare kreet uit als we in de startblokken stonden. Gail Devers, overigens een heel toffe vrouw, ging in de finale van de 60 meter op het WK indoor in 2004 zó ontzettend traag naar de startblokken. Dat was echt om de anderen te jennen. Da’s heel lastig, je hebt daar geen controle over en er is altijd wel iemand die dan kraakt.»

HUMO Veel sporters proberen de angst te bezweren met kleine rituelen. En jij?

GEVAERT «Ik draaide het steentje op mijn ring altijd naar voren in de startblokken. En ik had ook een geluksbroek die ik op de Spelen in Peking in 2008 elke dag met de hand heb gewassen (lacht). Ik denk dat elke atleet wel zoiets heeft. Je zoekt houvast, je wilt controle.»

HUMO Kun je angst omzetten in adrenaline?

GEVAERT «Ik heb zelf gemerkt dat er zoiets als positieve faalangst bestaat, een lichte angst die je tot het uiterste doet gaan. Maar het is een dunne lijn met negatieve faalangst, waarbij de stress je te veel wordt en je helemaal verkrampt.»

HUMO Heb je stalen zenuwen overgehouden aan je topsportjaren?

GEVAERT «Niet echt. Maar ik ben wel doordrongen geraakt van het besef je altijd méér aankunt dan je denkt.»

HUMO Hoe zit het met de dagelijkse angsten? Ben je bang voor spinnen?

GEVAERT «Het enige waar ik bang voor ben, is in open zee zwemmen, omdat ik dan niet weet wat er onder mij zit. Ik denk dat ik vroeger iets te veel naar ‘Jaws’ heb gekeken (lacht).»

Damiaan Denys: ‘Onze mentale gezondheid heeft, net als onze lichamelijke gezondheid, juist baat bij tekorten: minder eten, minder informatie, minder controle.’ Beeld THOMAS SWEERTVAEGHER
Damiaan Denys: ‘Onze mentale gezondheid heeft, net als onze lichamelijke gezondheid, juist baat bij tekorten: minder eten, minder informatie, minder controle.’Beeld THOMAS SWEERTVAEGHER

DAMIAAN DENYS: ‘Angst voor ambtenaren’

Damiaan Denys is psychiater en filosoof, auteur en acteur, en in al die hoedanigheden een autoriteit op het gebied van angst. Hij ontwikkelde een revolutionaire behandeling voor dwangstoornissen met in de hersenen ingeplante elektroden voor een deep brain stimulation.

HUMO Laat mij beginnen met een simpele vraag: wat is angst precies?

DAMIAAN DENYS «Dat is allesbehalve een simpele vraag, want er bestaat geen sluitende definitie van angst. Ik maak een onderscheid tussen drie soorten: we kunnen die schrik, vrees en angst noemen. Schrik is een lichamelijke reactie, waarbij ons autonome zenuwstelsel vanzelf wordt geactiveerd. Ons lichaam kiest vliegensvlug één van de klassieke reacties: je vlucht, je vecht of je bevriest. Dat kan bepalen of je blijft leven of sterft. Vrees is gericht op een specifiek object, we zijn bang voor iets. Dat kan een hoogte zijn, een muis, je baas... Angst, ten slotte, is niet op iets anders gericht, en dat maakt het zo beklemmend. De rode draad bij onbestemde angst is dat je het gevoel hebt de situatie niet te kunnen controleren.»

HUMO Waar is de gemiddelde mens zoal bang voor?

DENYS «Voor alles wat nieuw of onbekend is. Dat kan een wolf zijn die hier plots opduikt, of nadenken over je relatie en je afvragen: is mijn partner wel de juiste? Of: heb ik wel de juiste job? Plotseling gaan er dominosteentjes vallen en denk je: leid ik wel het leven dat ik zou moeten leiden? De confrontatie met het feit dat je geen controle hebt over je eigen leven, kan erg beangstigend zijn.»

HUMO Wat zijn, behalve gillen en naar de psychiater gaan, de klassieke reacties op die drie soorten angst?

DENYS «Vrees proberen we doorgaans te vermijden door niet meer met het voorwerp van die vrees in contact te komen. Urbanus heeft daar een mopje over: ‘Ik gebruik een spray tegen olifanten.’ ‘Maar hier zijn toch geen olifanten?’ ‘Zie je wel dat het werkt!’ Die vermijdingsstrategie is op korte termijn heel efficiënt, maar op lange termijn is ze nefast, want in onze verbeelding maken we de dingen erger. We zijn nooit bang voor de werkelijkheid, wel voor ons idee van de werkelijkheid. Als je het voorwerp van je angst gaat vermijden, krijgt de werkelijkheid almaar minder kans om te laten zien hoe ze is. Die muis wordt in ons hoofd een gigantische muis. De vermijdingsstrategie leidt op termijn alleen tot meer vrees en angst. Een ander verdedigingsmechanisme is dat je alles probeert te vatten in geruststellende rituelen en regels, maar ook dat heeft op termijn negatieve gevolgen.»

HUMO Controle is slecht?

DENYS «Ja. In de gezondheidszorg of het onderwijs, bijvoorbeeld, worden mensen onderworpen aan extreme vormen van controle. Nu hoor je daar steeds luider de vraag: hoe efficiënt is dat eigenlijk nog? Komt die controle de kwaliteit ten goede? En tijdens de coronacrisis begonnen mensen zich af te vragen of de balans goed zat: ze willen gezond blijven, maar is die extreme controle wel nodig? Ik kan mij inbeelden dat een 90-jarige vrouw zegt: ‘Ik draag een mondmasker en zie niemand van mijn familie, maar dat is voor mij geen kwaliteitsvol leven. Dan leef ik liever minder lang, als ik maar mijn kleinkinderen kan knuffelen.’ Je ziet dat die controle overal zo groot is geworden, dat ze onze levenskwaliteit ondergraaft.»

HUMO Worden we dan angstiger door onze obsessie met controle?

DENYS «Ja. Waarom hebben wij van het coronavirus een coronacrisis gemaakt? Er zijn eerder pandemieën geweest, die nagenoeg geruisloos zijn gepasseerd, zoals in de jaren 80. Maar het coronavirus kwam op een moment waarop we ons leven en de wereld stilaan volledig dachten te beheersen, dankzij de technologie. Als er dan een virus opduikt dat je ziek kan maken zonder dat je het in de gaten hebt, en dat om het even wie, jong en oud, kan doden, dan maakt dat ons erg bang.

»Er zijn nog gebieden waarin wij de controle proberen te krijgen over zaken die in principe oncontroleerbaar zijn, zoals gender en identiteit, of de dood. De meeste mensen kunnen niet meer zonder dat gevoel van controle.»

HUMO Waarom zijn we er eigenlijk zo verslaafd aan?

DENYS «Het is zoals suiker, zeg ik altijd. Als je het niet kent, mis je het ook niet. Als ik vandaag naar pakweg Brindisi wil rijden, dan gebruik ik mijn gps. Ik weet tot op de halve meter hoe ver ik moet rijden. Geweldig, toch? De technologie creëert enorm veel mogelijkheden, maar ook een zekere afhankelijkheid. Zonder gps naar Brindisi rijden is voor veel mensen te ingewikkeld geworden. Ze zullen het niet doen, uit angst dat hun iets zal overkomen. Door de technologie is de wereld vandaag veiliger dan ooit, maar paradoxaal genoeg is de mens angstiger dan ooit tevoren.»

HUMO Angst is overal: we zijn bang voor ons voedsel, voor het klimaat, voor alles.

DENYS «Ik zag een tijd geleden een advertentie van een badkamerfabrikant: ‘Weet u hoeveel mensen overlijden in een oude badkamer?’ We worden voortdurend bang gemaakt. We moeten bijvoorbeeld zomer- en winterbanden kopen, voor onze veiligheid. Maar waarom zouden wij die in België, met ons klimaat, in godsnaam moeten hebben? Als je daar nuchter over nadenkt, is het complete nonsens. Het is een verkooppraatje. Van onze voeding tot badkamertegels: alles wordt aan de man gebracht door ons eerst bang te maken.

»Angst is de belangrijkste motivator om individuen en samenlevingen in beweging te krijgen. Dat is al duizenden jaren zo. Als je in het oude Rome gezegd zou hebben: ‘Ik heb een leuk idee: laten we de troepen verzamelen en een gebied binnenvallen’, dan was niemand geïnteresseerd. Maar als je zei: ‘De Germanen staan voor de deur en ons mooie leventje staat op het punt te verdwijnen’, dan kreeg je iedereen op de been.»

HUMO Zijn er nog meer redenen waarom het aantal angststoornissen wereldwijd sterk is toegenomen?

DENYS «Een andere reden is het individualisme. We zijn banger omdat we meer op onszelf zijn aangewezen: we kunnen onze angst niet meer met een gemeenschap delen. Dat is een negatief effect van de ontvoogding in de jaren 60. We hebben toen gevochten voor onze vrijheid, maar we hebben ons onvoldoende gerealiseerd dat we een zware verantwoordelijkheid kregen: je moet zelf betekenis aan je leven geven, en voortaan zelf je angsten verwerken.

»Vandaag zien we ook extreme vormen van individualisme, we kunnen bijna niet meer accepteren dat we onderdeel van een groter geheel zijn. Tijdens de Olympische Spelen werd dat duidelijk zichtbaar. Als een topturnster als Simone Biles zegt: ‘Ik ga niet turnen, want ik voel me niet goed’, dan wordt ze beschouwd als een heldin, omdat ze openlijk toegeeft dat ze mentaal lijdt. Maar je zou het ook anders kunnen interpreteren: die vrouw is dankzij inspanningen van heel wat anderen op de Olympische Spelen geraakt, ze is jarenlang opgeleid, en nu zegt zij tegen al die mensen: ‘Fuck off.’»

HUMO Hebben we onze wereld te klein gemaakt?

DENYS «In ieder geval kleiner. We laten onze kinderen amper nog tot aan de hoek van de straat gaan, terwijl ze twintig jaar geleden een paar straten verder en veertig jaar geleden zelfs een paar dorpen verder gingen. Daardoor creëren we angst. Als ze de werkelijkheid niet meer kunnen ontdekken, worden ze bang als ze verder dan de hoek van de straat moeten.

»Je ziet vandaag een groot contrast tussen wat er mogelijk is en hoe we leven. Wij kunnen in principe naar elk land reizen, maar wat doen we? We zitten zes uur per dag naar een beeldscherm te kijken. Dat is toch absurd? We sluiten onszelf op in een virtuele gemakswereld, waardoor we hoe langer hoe minder contact hebben met wat écht fascinerend en boeiend is. Dat zijn doorgaans dingen of ervaringen waar je geen controle over hebt, en we zijn steeds minder bereid daar de prijs van het ongemak voor te betalen.»

HUMO Moeten we opnieuw meer blootgesteld worden aan gevaar, opdat we weerbaarder worden?

DENYS «In principe wel. Wat is opvoeding? Kinderen leren omgaan met gevaar door ze eraan bloot te stellen. Maar nu is dat heel ingewikkeld geworden, omdat wij dat risico niet meer willen lopen.»

HUMO Kan angst ons iets leren?

DENYS «Ja. Angst is de toegang tot onze vrijheid, als je er tenminste zo naar wilt kijken. Wanneer je nooit angstig bent geweest, heb je ook nooit op het punt gestaan om vrij te zijn of iets nieuws te leren. Als je naar China op vakantie gaat, dan moet je niet bij McDonald’s lunchen. Ga in een smoezelig tentje octopus eten. Dat is exploreren, nieuwe dingen leren kennen. Die kansen zijn er steeds minder. We timmeren alles dicht, zodat we die fundamentele leerervaringen niet meer krijgen.

»Wil je een echt interessant leven leiden, dan moet je leven in het aanschijn van de dood, om het filosofisch te zeggen. Hoe meer je in staat bent je leven in de waagschaal te leggen of op te offeren, des te interessanter wordt het. Het omgekeerde is ook waar. Hoe meer je gehecht bent aan je leven, des te saaier en onnozeler wordt het. Veel mensen werken een jaar lang hard en gaan dan op vakantie naar een all-inresort waar alles herkenbaar is – het eten, het drinken, de mensen. Ze verplaatsen hun comfortzone van Zedelgem naar Ibiza en doen daar exact hetzelfde als wat ze thuis doen. Dat slaat echt nergens op.»

HUMO We leven in een tijdperk van overvloed. Ondervinden we daar nu de nadelen van? Overvolle supermarkten leiden tot welvaartsziekten, te veel controle leidt tot angst?

DENYS «Er is te veel van alles. Dat is wat ik het tekort van het teveel noem. Al die mogelijkheden zijn nadelen geworden. Onze mentale gezondheid heeft, net als onze lichamelijke gezondheid, juist baat bij tekorten: minder eten, minder informatie, minder controle.»

HUMO Kunnen we iets leren van onze angsten?

DENYS «Ja, als je afstapt van het idee dat je angst verholpen moet worden. Je kunt ook redeneren: als ik bang ben, wil dat iets zeggen over wie ik ben en moet ik dat proberen te begrijpen. Je kunt angst interpreteren als een signaal van je lichaam, dat aangeeft dat er iets uit balans is. Heel wat mensen krijgen een burn-out op het werk. Ze nemen vervolgens zes maanden rust, en gaan daarna weer aan de slag. Maar misschien is er iets mis met die job: misschien is het te veel of ben je er niet geschikt voor. Angst kan een wegwijzer zijn om dat te proberen begrijpen en een stap terug te zetten.

»Op het collectieve systeem hebben wij als individu geen grip. Je hoopt dan bijna dat er een probleem komt, zoals corona of een economische crisis, waardoor mensen gedwongen worden om een andere weg in te slaan.»

HUMO Bent u zelf weleens bang?

DENYS «Ik ben niet zo bang aangelegd, maar ik heb wel angsten. Een bijzondere is de angst voor ambtenaren, en de onzekerheid en de onvoorspelbaarheid van de administratieve molen die mij kan vermalen. Ik vermijd dan ook ambtenaren en ben waakzaam bij brieven van overheidsinstanties.»

HUMO U hebt een trampoline zonder vangnet errond in uw tuin staan. Ik krijg het al benauwd als ik ernaar kijk.

DENYS «Die trampoline hebben we al twintig jaar en ik kan u geruststellen: er is nog nooit iets voorgevallen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234