null Beeld

Dossier Asbest: gevangenisstraf voor ex-topman Eternit vernietigd

Op woensdag 19 november 2014 vernietigde het Italiaanse hof van Cassatie de gevangenisstraf van 18 jaar die de Zwitserse miljardair Stephan Schmidheiny eerder had gekregen in de asbestzaak rond Eternit. De voormalige topman was in 2013 schuldig bevonden aan de dood van bijna 3.000 mensen, arbeiders of omwonenden van de fabrieken van Eternit, maar de rechter oordeelde dat de feiten verjaard waren. Herlees hier een Humo-reportage over de stille killer, die nog altijd doden maakt.

Annemie Bulté

‘Het doet me denken aan een genocide,’ liet een demograaf zich ontvallen toen Eric Jonckheere hem onlangs enkele plattegronden bezaaid met bolletjes onder de neus schoof. Jonckheere, voorzitter van de vereniging van asbestslachtoffers Abeva, maakte een inventaris op van de dodelijke slachtoffers van asbest in het Vlaamse Kapelle-op-den-Bos en het Waalse Harmignies, en bracht ze in kaart. Exclusief voor Humo ontvouwt hij de kaarten van twee door asbestkanker verminkte dorpen. Een beeld dat alles zegt over hoe de allesverwoestende ziekte er huishield

‘Elke avond tussen 6 en 7 reden er camions met asbestafval door onze straat. Ze kwamen van de Eternit-fabrieken en reden door het dorp, langs de zusterschool en de jongensschool, naar de oude steengroeves in Boom en Rumst.’ Kapellenaar Jan Buelens (85) herinnert het zich nog goed. ‘In de fabriek maakten ze het asbestafval nat, om te vermijden dat het stof onderweg zou opdwarrelen. Maar daardoor werd het een soort grijze pap die onderweg uit de vrachtwagens drupte en een spoor van smurrie op straat achterliet.'s Zomers droogde het slijk snel op, en de auto's die erover reden lieten het asbeststof hoog opwolken. Niemand had daar vragen bij. Niemand wist hoe gevaarlijk het goedje was. Niemand maakte zich zorgen als de kinderen op straat voetbalden en wit van het stof thuiskwamen.’

In de Mechelseweg in Kapelle-op-den-Bos herinnert iedereen zich de vrachtwagens die tot in de jaren tachtig voorbijdenderden met asbestafval. Tot in 1997 werd asbest in de nabijgelegen fabrieken van Eternit verwerkt tot asbestcement in de vorm van eternieten platen, buizen en dakleien. De minerale vezel gold als een wondermiddel voor de bouwindustrie: het was ijzersterk, vuurbestendig en goedkoop. Dat het ook dodelijk was, drong bij de bevolking pas later door. In 2007 overleed Jeanne De Bondt, de echtgenote van Jan Buelens, op 76-jarige leeftijd aan de ziekte mesothelioom, een ongeneeslijke en agressieve kanker aan het longvlies die door asbest en alléén door asbest wordt veroorzaakt.

Jan Buelens «Jeanne had nooit bij Eternit gewerkt. Ze had niets te maken met die fabriek. Ze is altijd thuisgebleven om voor onze zeven kinderen te zorgen. Ze was het eerste omgevingsslachtoffer dat door Eternit werd erkend. Die betaalden een schadevergoeding uit, maar daar stond tegenover dat we hen nooit voor het gerecht mochten dagen.

»We hebben nooit precies geweten waar mijn vrouw haar ziekte heeft opgelopen. Hier in Kapelle zat het asbest natuurlijk wel overal. Toen we hier kwamen bouwen in 1956, was het verplicht om leien van Eternit op je dak te leggen, omdat de fabriek hier vierduizend mensen uit de streek tewerkstelde. Kijk om je heen: op heel veel daken liggen nog altijd Eternit-leien. De fabriek deelde ook gratis eternieten platen uit om tuinhuisjes en kippenhokken mee te bouwen. De mensen gebruikten asbestafval om hun tuinen op te hogen en verhardden hun opritten met asbestgrind. Viltdoeken van Eternit dienden om de voederbieten van de beesten af te dekken in de winter. De staken van de wasdraad in onze tuin komen ook nog van de fabriek. Asbest was overál.»

Jeanne De Bondt was niet het eerste slachtoffer in de familie. Ook schoonzoon Hugo Van den Bossche, die twee huizen verder woonde en getrouwd was met dochter Lutgart Buelens, bezweek aan mesothelioom. Hij was pas 29. Ook hij had nooit bij Eternit gewerkt. Ook hij woonde een tijdlang aan de Mechelseweg, de hoofdader van Kapelle-op-den-Bos en een straat die met stip staat aangeduid in de inventaris van Abeva.

Humo ging er zelf op zoek en vond in de eerste honderd huisnummers van de straat (een stuk van goed vijfhonderd meter) tien adressen waar asbestslachtoffers hebben gewoond: acht bewoners stierven aan mesothelioom, twee bezweken aan asbestose. Die laatste aandoening is een vorm van stoflong die kan ontstaan na langdurige blootstelling aan asbest – in tegenstelling tot mesothelioom, waarvoor de blootstelling aan één asbestvezel voldoende kan zijn.

Een cynische vaststelling: onder de tien asbestslachtoffers uit het eerste deel van de Mechelseweg bevindt zich ook dokter Jacques Lepoutre, de bedrijfsarts van Eternit die een actieve rol heeft gespeeld in het minimaliseren van het asbestgevaar, maar die in 2000 zelf aan longvlieskanker is overleden. Mesothelioom kostte in Kapelle-op-den-Bos aan minstens 150 mensen het leven: dat is het aantal namen dat Abeva kon verzamelen op aangeven van buurtbewoners, familieleden van slachtoffers en pastoor Gustaaf Van de Sande (79). Van een groot deel van de slachtoffers verzorgde hij zelf de begrafenismis. De lijst van Abeva is dus allesbehalve compleet.

‘Ik zie het als een eerste aanzet en ik hoop hem te kunnen vervolledigen,’ zegt Eric Jonckheere, die zelf vlak bij de fabriek opgroeide en de eerste vier kruisjes op de lijst zette: die van zijn beide ouders en twee van zijn broers. In het laatste jaar van haar leven begon zijn moeder, Françoise Van Noorbeeck, het allereerste proces in België tegen Eternit. De asbestfabrikant droeg een verpletterende verantwoordelijkheid, stelde ze, omdat die de werknemers en de bevolking altijd had voorgelogen. Al in de jaren zestig werd onomstotelijk bewezen dat asbest allerlei dodelijke longaandoeningen veroorzaakt, waaronder asbestose, mesothelioom en longkanker. Toch bleven asbestfabrikanten wereldwijd – en dus niet alleen Eternit – dat gevaar voor de volksgezondheid onder de mat vegen en lustig doorwerken met het dodelijke mineraal.

Van Noorbeeck, die huismoeder was, weigerde een schadevergoeding van Eternit omdat dat de enige manier was waarop ze een proces kon aanspannen. Eind november 2011, tien jaar na haar dood, gaf de rechtbank in Brussel haar gelijk. In het vonnis verwijst de rechter naar ‘het ongelofelijke cynisme waarmee Eternit uit winstbejag de wetenschap opzijgeschoven heeft en niet enkel zijn werknemers maar tevens de omgeving en omwonenden blootstelde aan het gevaar van dit product’.

Volgens het vonnis stelde Eternit via de in België erg machtige asbestlobby alles in het werk om de wetenschappelijke waarheid te verdoezelen en de wetgeving die het gebruik van asbest zou verbieden, tegen te houden (asbest werd in België pas in 1998 verboden, red.). Eternit betwist dat en ging tegen het vonnis in beroep. Dat beroep wordt in december van dit jaar behandeld.

Eric Jonckheere «Hoewel onze inventaris geen epidemiologische studie is, is de kaart voor mij nog maar eens een bewijs dat Eternit niet de nodige maatregelen heeft getroffen voor de gezondheid van zijn werknemers en van de omgeving. Van de 150 namen die we nu hebben, zijn er een goeie veertig bij van zogenaamde omgevingsslachtoffers, mensen die nooit bij Eternit hebben gewerkt. Op de kaart zie je duidelijk dat er meer omgevingsslachtoffers zijn ten oosten van de fabriek, in de dominerende windrichting.»

Precieze cijfers van het aantal asbestslachtoffers in België te pakken krijgen is een moeilijke oefening, omdat er behalve mesothelioom ook nog andere kankers zijn die door asbest worden veroorzaakt – onder meer 15 procent van de longkankers. ‘In 2010 registreerden we in België 255 nieuwe diagnoses van mesothelioom,’ klinkt het bij de Stichting Kankerregister. ‘Het is een zeldzame tumor.’ Dan toch iets minder zeldzaam in Kapelle-op-den-Bos. Tussen 2004 en 2010 registreerde de stichting daar 41 nieuwe diagnoses van mesothelioom, dat in de gemeente de derde meest voorkomende tumor is.

Kris Henau (woordvoerder) «Je kunt die absolute aantallen niet zomaar vergelijken met de rest van Vlaanderen, omdat je rekening moet houden met de bevolkingsdichtheid en de leeftijdsopbouw. Er bestaat wel een indirecte methode, de Standardised Incidence Ratio (SIR). Via die methode zouden we in de periode 2004-2010 in Kapelle-op-den-Bos 1,7 nieuwe diagnoses verwachten in plaats van de huidige 41.»

In België telde het Fonds voor Beroepsziekten de voorbije twintig jaar tienduizend doden, maar dat gaat alleen over mensen die met asbest gewerkt hebben. Het precieze aantal omgevingsslachtoffers blijft onbekend. Zeker is dat het aantal slachtoffers de komende jaren nog zal stijgen, want asbest is een trage killer. Mesothelioom breekt pas twintig tot dertig jaar na het inademen van de asbestvezels uit. In West-Europa zullen er tussen 1995 en 2018 een kwart miljoen mensen gestorven zijn aan mesothelioom.

‘In Kapelle beginnen we stilaan te voelen dat we naar een piek gaan,’ zegt huisdokter Renaat Huysmans. ‘Ik krijg de jongste jaren steeds meer patiënten met mesothelioom. Momenteel heb ik er vier.’

Renaat Huysmans «Het is een zeer pijnlijke kanker en de aftakeling gaat zeer snel. Het is moeilijk om dat als huisarts te begeleiden. Ik ben van Kapelle afkomstig, ik ken de meeste patiënten, en ze op zo'n korte tijd zien creperen, dat kruipt in je kleren.

»Dat is ook de reden waarom ik in de gemeentepolitiek ben gegaan (voor de N-VA, red.). Ik heb de houding van het gemeentebestuur altijd dubbelzinnig gevonden, alsof de politiek schatplichtig was aan Eternit en zich niet durfde uit te spreken over de fouten die in het verleden zijn gemaakt. Terwijl Eternit toch een historische schuld heeft tegenover Kapelle, die ze op de één of andere manier zou moeten inlossen. Dat gebeurt nu veel te weinig.»


Macabere boekhouding

Een parallel, bijna vergeten drama speelt zich af aan de andere kant van de taalgrens, in Harmignies, een dorp in de buurt van Mons in Henegouwen. Daar stond vroeger de fabriek van Coverit, een filiaal van Eternit dat buizen, platen en dakleien in eterniet produceerde. Het was een alerte arbeider, Michel Verniers, die bij de sluiting van de Coverit-fabriek in 1987 constateerde dat veel van zijn werkmakkers ziek waren. Verniers begon een macabere boekhouding bij te houden. In 2004 stonden er op zijn lijst al 102 doden – op 250 fabrieksarbeiders. Vandaag, negen jaar later, is Michel zelf overleden aan mesothelioom, maar de ziekte bleef voortwoekeren onder de ex-werknemers van Coverit.

Volgens nieuwe cijfers die Abeva verzamelde en in kaart bracht, is het aantal slachtoffers inmiddels opgelopen tot 210: 171 doden en 39 (dood)zieken. Achter de cijfers zitten hartverscheurende verhalen, zoals dat van vier broers uit hetzelfde gezin die alle vier op hun veertiende in de Coverit-fabriek gingen werken en stuk voor stuk aan mesothelioom of asbestose overleden. Of de zieken die zich van het leven beroofden toen ze de fatale diagnose hoorden: zo waren er vier gevallen.

‘Mijn vader kon het idee dat hij ziek was niet aan,’ vertelt zijn dochter, die liever niet herkenbaar getuigt. ‘Hij heeft tot aan zijn pensioen bij Coverit gewerkt, maar op het einde was hij al ziek. Hij had altijd tegen zijn collega's en familie gezegd: ‘Als ik asbestkanker krijg, schiet ik me een kogel door het hoofd.’ En dat is precies wat hij heeft gedaan.’

De situatie in Harmignies en Kapelle-op-den-Bos heeft de interesse gewekt van het demografisch studiebureau Association pour le Développement de la Recherche Appliquée en Sciences Sociales (Adrass). Dat bureau heeft zich in het verleden ook al gebogen over de massamoorden in Congo, en begint nu met een statistische studie over het aantal asbestgevallen in beide gemeenten. Het is te vroeg voor resultaten, maar het commentaar van demograaf André Lambert dat het woord ‘genocide’ onmiddellijk in hem opkomt, zet aan het denken.


Eternit betreurt

Bij Eternit in Kapelle-op-den-Bos, dat vijftien jaar geleden stopte met de productie van asbestcement, wil men de door Abeva verzamelde dodencijfers niet in twijfel trekken, en zegt men de gevolgen van het asbestgebruik in het verleden te betreuren. ‘We kunnen de blootstellingen in het verleden helaas niet ongedaan maken,’ zegt woordvoerder Roeland Verhille.

Roeland Verhille «Het management van Eternit heeft wel een programma uitgewerkt om met dat verleden op een verantwoorde manier om te gaan. Zo staan we de slachtoffers zo goed mogelijk bij met psychologische ondersteuning, uitstapregelingen en vergoedingen. We werken ook aan een grootschalige sanering in Kapelle-op-den-Bos samen met de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij, en we steunen al jaren het wetenschappelijk onderzoek. Eternit heeft samen met moedervennootschap Etex een bedrag van 3 miljoen euro ter beschikking gesteld aan de Belgische Stichting tegen Kanker voor het onderzoek naar asbestziekten.»

undefined

‘Het gebruik van asbest was tot in de jaren negentig wel wijd verbreid in allerlei toepassingen,’ beklemtoont Verhille. ‘Uit diverse onderzoeken weet men dat 90 procent van de asbestslachtoffers niets met de asbestcementindustrie te maken heeft.’ Ook relativeert de woordvoerder het aandeel van de omgevingsslachtoffers.

Verhille «Volgens alle studies in binnen-en buitenland is 80 procent van de mesothelioomslachtoffers veroorzaakt door beroepsmatige blootstellingen. Wat uw cijfer van het kankerregister betreft, is het juist dat Kapelle-op-den-Bos slecht scoort. Die cijfers hebben te maken met blootstellingen van gemiddeld 45 jaar geleden, dat is de gemiddelde latentietijd voor mesothelioom, en dan vooral bij werknemers van Eternit.»

Dat Eternit al in de jaren zestig op de hoogte was van de gezondheidsrisico's van asbest, wordt tot op vandaag door hen betwist, maar Verhille onthoudt zich van commentaar omwille van de nog lopende rechtszaak in beroep.

Ook in Italië is Eternit onrechtstreeks verwikkeld in een gigantisch asbestproces, dat zijn ontknoping nadert. De rechtbank in Turijn veroordeelde vorig jaar twee voormalige topmannen van Eternit tot zestien jaar cel. De Belgische baron Jean-Louis Cartier de Marchienne (91) en de Zwitserse miljardair Stephan Schmidheiny (63) werden verantwoordelijk geacht voor de dood van zo'n drieduizend mensen in Italië, veelal ex-werknemers en omwonenden van Eternit-vestigingen. Beiden gingen tegen het vonnis in beroep. Daarvan wordt de uitspraak verwacht op 27 mei.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234