Dossier Slaapstoornissen: alweer iets om van wakker te liggen

Ongeveer één op de tien Belgen worstelt elke nacht met de zandman. Een kwart ligt regelmatig te woelen en naar het plafond te staren tot een nieuwe dag vol stress, lawaai en bakken koffie aanbreekt.

(Verschenen in Humo 3466/6 van 6 februari 2007)

'Weinig slapen is minder lang leven'

In het Slaapcentrum van het Universitair Ziekenhuis Antwerpen komen jaarlijks 3.000 slapelozen de nacht doorbrengen onder het waakzame oog van infraroodcamera’s, microfoons en elektroden die elke hersenactiviteit registreren. De capaciteit van het centrum is de voorbije jaren met 40 procent uitgebreid, maar er is nog altijd een wachtlijst van een maand. In de andere Vlaamse slaaplabs is het niet minder druk. Samen met verkoudheden en griep vormen slaapproblemen de topdrie van kwalen waarvoor de Belg naar de huisarts loopt. Die moet steeds meer doorverwijzen naar een slaaplab, waar een ploeg specialisten (neurologen, longartsen, psychiaters en psychologen) het probleem probeert te ontrafelen.

Het domein van de slaap is onoverzienbaar: het slaaponderzoek leidt naar het hersenonderzoek, dat weer verbonden is met het bewustzijn, het onderbewustzijn, de dromen, de droomduiding, de psychoanalyse, onze diepste kern. Professor Johan Verbraecken van het UZA probeert de geheimen van de slaap te ontrafelen.

HUMO Waarom slapen wij?

JOHAN VERBRAECKEN «We hebben lang gedacht dat slapen de black box van de hersenen even uitzet, maar dat is nonsens: de hersenen blijven actief tijdens de drie slaapfasen.

»In de diepe slaap recupereren we van onze fysieke inspanningen overdag. Daarom halen sportmensen meer diepe slaap dan kantoorbedienden. In de droomslaap herstellen we van onze psychische inspanningen. Tot slot is er de lichte slaap, waarvan we de betekenis niet goed kennen. Het is een soort opvulsel tussen en na de andere fasen. Als je uitslaapt haal je veel lichte slaap, maar die is kwalitatief gezien minder belangrijk.»


Even slikken

HUMO Er zijn precies 84 welomschreven slaapstoornissen bekend. Waar komt dat enorme aantal vandaan?

VERBRAECKEN «De uitvinding van de gloeilamp heeft ons beroofd van anderhalf uur slaap per dag. Honderd jaar geleden was het ’s nachts nog aardedonker en stil, vandaag is de nacht een soort elektrisch verlichte dag geworden. In plaats van gemiddeld acht tot negen uur slapen we nog zeven tot acht uur. Veel workalholics halen zelfs maar vier, vijf of zes uur, waardoor ze tijdens de week een grote slaapschuld opbouwen die ze tijdens het weekend compenseren door lang te blijven liggen. Eigenlijk is dat barslecht: je verschuift je biologische klok, waardoor je ’s avonds meer moeite krijgt om weer in te slapen.»

HUMO De Vlaamse dertigers en veertigers zijn de hardste werkers van Europa: nergens zijn er zoveel aan de slag, nergens kloppen ze zoveel uren. Merkt u dat ook in de wachtkamer?

VERBRAECKEN «Absoluut. In onze vierentwintiguurseconomie hollen we maar door, de productiviteit wordt opgedreven, werkuren zijn flexibel of liggen helemaal niet meer vast. Om elf uur ’s avonds thuis nog wat mailtjes beantwoorden hoort erbij. Onze neuronen zijn wel een béétje flexibel, maar ze kunnen niet al onze ambities volgen.

»De praktijk van functioneringsgesprekken en evaluaties zorgt ook voor extra druk. Ik weet wel dat het systeem bedoeld is om de arbeidsefficiëntie te verhogen, maar het zorgt evengoed voor veel onzekerheid, onrust en angst. De gevolgen zien wij hier elke dag. Veel mensen met een hectisch beroepsleven verslapen de eerste week van hun vakantie, gewoon omdat hun lichaam de schade wil ophalen.»

HUMO Gaan die veertigers die het altijd druk-druk-druk hebben weer beter slapen als hun carrière over de top is?

VERBRAECKEN «Ik vrees van niet, want oudere mensen slapen doorgaans veel slechter dan jongeren. Oudere mannen snurken meer, vrouwen in de menopauze hebben vaker last van ademhalingsstoornissen, apneu. Op die leeftijd benen de vrouwen de mannen ook bij als slechte slapers, én als snurkers. Bovendien verdwijnen de problemen niet na het pensioen: onze geconditioneerde geest associeert de slaapkamer met slecht slapen, en dus blijven we slecht slapen.»

HUMO Ons land kent een echte cultuur van slaapmiddelengebruik: één op de tien Belgen neemt regelmatig een pil.

VERBRAECKEN «Volgens een gezondheidsenquête van het Riziv slikt één op de twintig Belgen zelfs elke dag slaapmiddelen. Het alarmerende is dat die consumptie niet afneemt, maar juist spectaculair stijgt: de Riziv-enquête van 2004 noteerde een verdubbeling tegenover 1997.

»Een deel van de verklaring zit in onze voorschrijfcultuur. In de jaren 70 werd er nog veel ten minute-geneeskunde bedreven: ieder probleem werd meteen met medicatie te lijf gegaan. Veel patiënten willen dat nog altijd meteen; de oorzaak wordt niet aangepakt. In ziekenhuizen werden vroeger ook heel makkelijk slaappillen uitgedeeld. Er lagen meer patiënten op gemeenschappelijke kamers en ze bleven daar vaak wekenlang. Slaapmiddelen waren dan een manier om de boel rustig te houden.

»Artsen hebben lang barbituraten, tegenwoordig benzodiazepines, voorgeschreven, terwijl ze goed wisten hoe verslavend die waren. Gevolg: wie aan de slaappillen ging, blééf ze nemen. De farmaceutische industrie zwengelde die behoefte nog aan met grote reclamecampagnes die vandaag ondenkbaar zijn. Eigenlijk zouden artsen nooit langer dan drie weken aan een stuk een slaapmedicijn mogen voorschrijven. Wie langer doorgaat, loopt een serieus risico op verslaving.

»Kijk, slaapmedicijnen kúnnen nuttig zijn, bijvoorbeeld in een moeilijke periode zoals aanhoudende werkstress of een echtscheiding. Maar alle tests wijzen uit dat pillen vooral de lichte slaap stimuleren; de diepe slaap onderdrukken ze juist. Je hebt wel de indruk dat je goed geslapen hebt, maar eigenlijk is er niet zoveel verschil met een verstoorde slaap.»

HUMO Slaapmiddelen hebben vooral een placebo-effect?

VERBRAECKEN «Zo zou je het kunnen noemen. ’t Is bizar, maar de perceptie is heel belangrijk. Slechte slapers zullen beweren dat ze overdag fris en alert zijn, maar labtests tonen aan dat ze wel degelijk een slepend probleem hebben.»

Nooit meer slapen

HUMO Waarom hebben sommigen genoeg aan vier uur slaap en voelen anderen zich nog misselijk en moena een nachtrust van acht uur?

VERBRAECKEN «De slaapduur is genetisch bepaald, maar ik ken weinig mensen die genoeg hebben aan vier uur. Kortslapers willen daar weleens stoer over doen, maar eigenlijk onderdrukken ze dikwijls onbewust hun slaapbehoefte met koffie en andere opwekkende middelen. In het zakenblad Trends stond een VUBonderzoek waaruit bleek dat de meeste managers een normale nachtrust hadden; een paar uitzonderingen hadden genoeg aan minder dan vijf uur. Het is een mythe dat bedrijfsleiders dag en nacht werken om competitief te kunnen blijven. Het klopt wél dat die witte merels een enorm voordeel hebben: over een hele week kunnen zij het werk van een halftijdse job extra verzetten.»

HUMO Napoleon zou ooit gezegd hebben: ‘Ik slaap gemiddeld drie uur, mijn officieren vijf uur, mijn soldaten zeven uur en mijn vrouwen acht uur.’

VERBRAECKEN «Voilà: in leidinggevende functies kan dat een groot verschil maken. Naar verluidt sliepen ook Margaret Thatcher en Winston Churchill heel kort.»

HUMO Thomas Edison, nota bene de uitvinder van de gloeilamp, zou twee uur per nacht geslapen hebben. Kan dat wel?

VERBRAECKEN «Maurice Lippens heeft ook ooit gezegd dat hij maar twee uur per nacht haalde, in de periode dat Carlo De Benedetti de Generale Bank dreigde over te nemen. Hij deed gewoon een hazenslaapje op een sofa in zijn kantoor. Nu goed, het lijkt me niet erg gezond om dat langere tijd vol te houden.»

HUMO Edison is vierentachtig geworden.

VERBRAECKEN «Dat maakt het nog vreemder: mensen die te weinig slapen, leven minder lang.»

HUMO Tijdens politieke onderhandelingen worden oplossingen vaak geforceerd in de vroege uurtjes.

VERBRAECKEN «Ik vraag me af hoe die politici dat telkens weer klaarspelen. Wellicht slikken ze heimelijk amfetamines, drinken ze sloten koffie en eten ze alerting food

HUMO Alerting food?

VERBRAECKEN «Amerikaanse gevechtspiloten nemen voor een missie vaak veel eiwitrijke voeding zoals eieren, melk en soja: dat houdt ze wakker. Het is ook een fabeltje dat je een kop warme melk moet drinken om goed te kunnen slapen. Dan kan je beter koolhydraatrijke voeding eten zoals brood, rijst, pasta en peulvruchten: dat geeft heel even een kick, maar wat later zak je weg.»

HUMO Deze regering laat tijdens nachtelijke besprekingen graag pizza’s aanrukken.

VERBRAECKEN « Die zullen je niet langer wakker houden, integendeel. Pizza’s bevatten veel vetten en koolhydraten; je wordt er éven alerter van, maar daarna word je slaperiger. Alleen mensen met een gevoelige maag zullen wakker liggen van een pizza, zeker van sterk gekruide mediterrane pizza’s: zuurbranden in de maag veroorzaken slaapstoornissen.»

HUMO Heeft de kwaliteit van politieke akkoorden soms met slaapgebrek te maken?

VERBRAECKEN «Ik betwijfel toch sterk of politici die al twaalf uur aan de onderhandelingstafel zitten nog over al hun vermogens beschikken. Wie vermoeid is, gaat minder vlot praten en vindt minder gemakkelijk het juiste woord of de juiste formulering. De wakkersten en fitsten winnen, zo simpel is het.»

HUMO Geef nog eens een paar tips aan de politici die in juni de communautaire onderhandelingen moeten voeren?

VERBRAECKEN «Eén: drink overdag niet te veel koffie maar begin er ’s avonds mee, zodat je slaap verschuift. Twee: hou na het middageten een kleine siësta; een tukje van een uur kan wonderen doen. Da’s ook goed voor studenten in de examentijd: het brengt je geest even tot rust en maakt je veel alerter. Maar slaap niet de hele middag weg, want dan blijf je ‘s nachts wakker liggen.»


En dan is er Leffe

HUMO Is regelmatig slapen belangrijk? Of moet je gewoon die zes à acht uur per etmaal halen?

VERBRAECKEN «Ons levensritme verandert onder invloed van de hoeveelheid daglicht, de werkuren en familiale omstandigheden. Er zit dus een beetje rek op onze biologische klok, maar het blijft belangrijk om op een vast tijdstip op te staan. Onze klok is wel minder gevoelig voor verschuivingen in het slapengaan. Daarom adviseer ik iedereen die meer wil slapen: ga liever vroeger naar bed dan uit te slapen.»

HUMO Een paar Duvels voor het slapengaan doen vaak wonderen. Is alcohol niet het beste slaapmiddel?

VERBRAECKEN «Nee. Alcohol verslapt je spieren en zorgt ervoor dat je sneller inslaapt, maar je slaapt er niet van door. Als je daar gevoelig voor bent, zijn één of twee glazen bier voldoende om een uur eerder wakker te worden. Bovendien ga je meer snurken, wat niet alleen vervelend is voor je bijslaap: apneulijders die wat gedronken hebben, zullen nóg meer en langere ademstops hebben, waardoor ze nog minder slapen. Apneulijders zijn vaak ook te dik, en van alcohol worden ze nog dikker.

» Voor de samenleving hangt er een hoog prijskaartje vast aan apneu. Tien jaar geleden gebruikten 2.000 mensen een neusmasker dat de luchtwegen openhoudt, vandaag zijn dat er al 20.000. De kosten zijn gestegen van 3 naar 25 miljoen euro. Mijn ultieme droom is een pil voor apneulijders, zodat we die vervelende neusmaskers kunnen weggooien.»

HUMO Is wiegendood een vorm van apneu?

VERBRAECKEN «Bij wiegendood komen verschillende factoren kijken. Apneu zou een oorzaak kunnen zijn: het kind stopt met ademen, en de reflex om opnieuw te ademen blijft uit. Maar ook de lichaamshouding, de temperatuur en onopgemerkte infecties kunnen een rol spelen.»

HUMO Valt er eigenlijk veel te sleutelen aan een fout slaappatroon?

VERBRAECKEN «Begin met gezonder te leven. We hebben altijd koffie gedronken, maar tegenwoordig heerst er een ware koffiecultuur: in elk kantoor staat een automaat in de gang, in elke keuken een koffiezetmachine of een Senseo. Dat is vragen om problemen. Vanaf 200 microgram cafeïne, zeg maar twee kopjes bij het ontbijt, bestaat er een invloed op de slaap: je wordt vroeger wakker. Drink je in de loop van de dag nog een paar kopjes, dan ga je onvermijdelijk moeilijker inslapen. Het effect van een paar kopjes in de avonduren is meestal heel duidelijk, maar eigenlijk manipuleren die ochtendkopjes je slaap dus al. Koffie maakt ook angstig, wat alweer aan de slaap vreet. En last but not least, het stimuleert de aanmaak van lymfevocht in de kanaaltjes van het binnenoor, waardoor we gevoeliger worden voor geluid.

»En cafeïneachtige producten zitten ook in chocolade, thee en cola – ook cola light. Da’s een onderschatte oorzaak van slaapstoornissen: regelmatige en zware coladrinkers krijgen vaak overdag hun ‘klop’ of vallen in slaap voor de televisie, terwijl ze ’s nachts niet kunnen doorslapen.»

HUMO Is het geen vicieuze cirkel: je voelt je moe, je begint koffie of cola te drinken om je op te peppen waardoor je niet meer kan inslapen en ’s anderendaags nog meer vermoeid bent?

VERBRAECKEN (knikt) «Die cirkel valt moeilijk te doorbreken, zeker als je overdag nog een paar deadlines moet halen op je werk.

»Een bijkomend probleem is dat veel artsen te weinig weten over de neveneffecten van allerhande medicijnen op de slaap. De slaappillen zelf kennen ze goed, maar ze vergeten dat bijvoorbeeld bètablokkers, antidepressiva en medicijnen om de luchtwegen open te maken evenzeer ingrijpen op het slaappatroon.»

HUMO Waarop moeten we nog meer letten?

VERBRAECKEN «Mijd alcohol en stop met roken. Het is weinig bekend, maar roken heeft een nefaste invloed op je slaap. Als je een hele dag gerookt hebt, blijft je lichaam ook ’s nachts om nicotine vragen, waardoor je makkelijker wakker schiet. Veel rokers staan dan op om er op het terras eentje op te steken, waarmee ze hun nicotinespiegel nog meer de hoogte injagen. Nicotine werkt ook in op de bovenste luchtwegen, waardoor de slijmvliezen in keel en neus ontsteken. Ook dat leidt vaak tot apneu. En stoppen betekent gemiddeld vijf kilo aankomen: de stofwisseling verloopt trager, de verbranding neemt af en de eetlust neemt toe. Die extra kilo’s maken de apneu nog erger.»


In bed met rugpijn

HUMO Een producent van matrassen pakt uit met BV’s die hun ‘slaapDNA’ laten berekenen in een ‘digitale nachtrustanalyse’; op die manier kunnen ze een matras op maat laten maken, rekening houdend met hun lighouding en lichaamsbouw. Is dat meer dan pseudowetenschappelijke flauwekul?

VERBRAECKEN «Ja. Het belang van matras, lighouding en positie van de wervelkolom wordt geweldig onderschat. Daar ligt een enorme markt wat de matrassenfabrikanten overigens goed beseffen. De hightechmatras van de toekomst zal niet alleen rekening houden met je lichaamsbouw en lighouding, maar ook omgevingsfactoren in rekening brengen. ’s Ochtends zal de matras je vertellen hoe je geslapen hebt en wat er gecorrigeerd kan worden.

»Misschien moeten werkgevers niet alleen investeren in de opleiding van hun personeelsleden, maar evenzeer in de matras waarop ze ’s nachts slapen. Een slechte slaap heeft een grote invloed op de prestaties.»

HUMO Is een harde matras per definitie een goede matras?

VERBRAECKEN «Nee. Alles hangt af van de conditie van je rug. Onze westerse ruggen zijn zo verwend dat ze week geworden zijn. Als we voor één keertje op een harde ondergrond moeten slapen, zijn we geradbraakt. Ik ken mensen die hun ‘avontuurlijke vakantie’ moesten onderbreken omdat ze wegens slaapgebrek helemaal uitgeput waren.

»Het komt erop aan zo dicht mogelijk een ideale slaaphouding te benaderen: de wervelkolom blijft mooi horizontaal, wat betekent dat het bekken en de schoudergordel een klein beetje moeten kunnen inzakken.

»Een matras heeft een levensduur van tien jaar, volgens de fabrikanten. Daar valt iets voor te zeggen: na die tijd is ze niet alleen doorgelegen in het midden, ze is ook een reservoir van levende en dode huismijten. Mensen die veel last hebben van slijmvliezen in de neus, moeten eens nagaan hoe lang ze hun matras al gebruiken: huismijten zijn een belangrijke bron van allergieën die de slaap storen. En na vele jaren gebruik is een matras ook minder veerkrachtig.»

HUMO Leve het waterbed?

VERBRAECKEN « In water zitten geen huismijten, maar er zijn andere nadelen. Patiënten hebben me verteld dat ze soms wakker worden van het geklots. Bovendien zijn die matrassen zeer onhandig om te verhuizen en vragen ze behoorlijk wat onderhoud om algenvorming tegen te gaan.»


Altijd wakker

HUMO Krijgt u ook patiënten over de vloer die juist wakker willen blijven?

VERBRAECKEN «Dat zijn mensen met hypersomnolentie, ongeveer de helft van ons cliënteel. Zij voelen zich de hele dag slaperig. De oorzaken zijn alweer apneu, ongecontroleerd nachtelijk trekkebenen en een ongezonde levensstijl.»

HUMO Dat klinkt alsof bijvoorbeeld bakkers of truckers er veel last van hebben.

VERBRAECKEN « Dat zijn in elk geval risicoberoepen, al blijft het voor die mensen vaak een taboe. Vooral rond kerst en nieuwjaar slapen bakkers niet meer dan vier uur per nacht, om alle bestellingen te kunnen verwerken.

»Veel truckers staan op een dieet van junkfood in wegrestaurants. Ze drinken veel alcohol en eten veel koolhydraten, waardoor ze telkens een kick krijgen, maar ze vergeten dat het dalletje heel snel volgt. Dat compenseren ze door nog méér cola, snoep, chips en mayonaisebroodjes in te nemen, waardoor de kilo’s eraan vliegen. Slaapapneu is bij vrachtwagenen buschauffeurs dan ook een zeer ernstige, wijdverbreide beroepsziekte. Er zou dringend een preventieve screening moeten komen. De sector erkent het probleem, maar het is onduidelijk wie de rekening van zo’n screening wil betalen.»

HUMO Met Modafinil kan je 48 uur klaarwakker blijven zonder dat je achteraf het slaaptekort moet inhalen. Is dat nog gezond?

VERBRAECKEN « Er is geen probleem als het correct voorgeschreven wordt. Modafinil is een zeer duur medicijn dat alleen terugbetaald wordt bij narcolepsie extreme slaperigheid en kataplexie, de aandoening waarbij je ongewild door de benen zakt.»

HUMO Modafinil lijkt ook potentieel te hebben als partydrug.

VERBRAECKEN « Daar schuilt het gevaar: het is een interessant middel voor mensen die het hele weekend wakker willen blijven.»

HUMO In het Amerikaanse leger wordt het ook gegeven aan soldaten die 72 uur op missie gaan.

VERBRAECKEN « Zo’n pil is natuurlijk een geducht wapen, want het houdt je troepen superalert op het moment dat de vijand het kwetsbaarst is. Wellicht zitten er Modafinil-varianten aan te komen die nog langer werken, maar dan ga je roofbouw plegen op je lichaam. Het slaaptekort valt achteraf wel makkelijk in te halen, omdat we na zo’n lange periode van wakker blijven veel diepe slaap maken.»

HUMO Zou u Rilatine voorschrijven aan een student die vraagt om hem een paar etmalen wakker te houden?

VERBRAECKEN « Nee. Ik betwijfel ook of dat zou helpen, want je wordt op automatische piloot gezet en het flexibele, creatieve denken verdwijnt. En achteraf krijg je de weerslag. Hoe dan ook mag je hoogstens eens één nachtje overslaan, en dan nog op voorwaarde dat je de slaapschuld daarna weer inhaalt.»

HUMO Tellen de uren vóór middernacht dubbel?

VERBRAECKEN « Da’s een klassieker, maar het klopt niet. Of je nu om tien uur of om middernacht naar bed gaat, de eerste uren zijn altijd de belangrijkste, omdat je dan het diepste slaapt. De theorie over die dubbele uren dateert wellicht uit de tijd dat men om acht uur onder de wol ging en om vijf uur weer opstond, bij het aanbreken van de dag.»


Postzegels plakken

HUMO Zijn depressies verantwoordelijk voor slaapproblemen?

VERBRAECKEN «Ongeveer twee derde van alle depressies gaat gepaard met slaapklachten. Je hebt moeite om ’s avonds wakker te blijven, maar je slaapt slecht en wordt heel vroeg wakker. Slaapklachten wijzen niet zelden op een aankomende depressie, of lokken ze uit. Maar ook stemmingswisselingen leiden tot slaapproblemen.»

HUMO Volgens de volksmond lossen we in onze slaap onze problemen op: nacht brengt raad.

VERBRAECKEN «Een nachtje stevig doorslapen zal je financiële problemen niet oplossen, maar je wordt wél wakker met een fris hoofd, waardoor je makkelijker de juiste beslissing kan nemen. De ‘eureka’ komt dikwijls ’s ochtends: kwesties waarover je al dagen loopt te piekeren, raken door een simpel, helder inzicht uitgeklaard. Meer is het niet, maar ook niet minder. ’s Avonds is de harde schijf van je brein te zeer bezwaard met allerlei onverwerkte ervaringen en indrukken; er moet eerst een droom overheen gaan.»

HUMO Mannen krijgen drie à vier keer per nacht een erectie van een halfuurtje. Wil dat zeggen dat ze op zo’n moment een erotische droom hebben?

VERBRAECKEN «Nee, daar heeft het niets mee te maken. Die erecties zijn een normale fysiologische reactie op de remslaap. Die remslaap komt vooral tegen de ochtend wat de ochtenderecties verklaart.

»Dankzij dat fenomeen kunnen we makkelijk vaststellen of impotentie bij mannen een fysieke of een psychische oorzaak heeft. Mannen met erectieproblemen geven we een soort postzegel mee, die ze voor het slapengaan rond hun penis moeten doen.»

HUMO Als een sigarenbandje?

VERBRAECKEN «Voilà. Als de zegel ’s ochtends gescheurd is, hebben ze een erectie gehad en is hun probleem in elk geval niet van fysieke aard.»

HUMO Het gemiddelde tijdstip van overlijden is drie uur ‘s nachts. Waarom sterven we zo vaak in onze slaap?

VERBRAECKEN «Tijdens de slaap gaat je hart trager kloppen en wordt je ademhaling minder intens. Je bent gewoon veel kwetsbaarder. Een slaapapneu met zuurstofdaling kan dan fataal zijn: het hart pompt het bloed minder vlot rond en de bloeddruk begint gevaarlijk te schommelen. Daardoor treden zoveel beroertes ’s nachts op.»

HUMO Je zou kunnen denken dat nachtwerkers daardoor meer gezondheidsproblemen hebben.

VERBRAECKEN «Dat is ook zo. Ze klagen meer over hun hart, bloeddruk en spijsvertering dan mensen met een dagtaak. Onevenredig vaak hebben ze last van vage klachten als moeheid, misselijkheid, prikkelbaarheid en een algemeen gevoel van lichamelijk onbehagen. Niet toevallig gebeuren er ’s nachts veel meer arbeidsongevallen en bijna-ongevallen. En rampen: denk aan het zinken van de Herald of Free Enterprise, de Exxon Valdez en de Estonia, denk aan de ongelukken in de kerncentrales van Tsjernobyl en Three Mile Island of de chemische fabriek in Bhopal.»

HUMO Tot slot: slapen we om te leven of leven we om te slapen?

VERBRAECKEN «We moeten léven om te kunnen slapen. Als we overdag te weinig doen, hebben we veel minder diepe slaap, waardoor we de volgende dag veel minder fit zijn. Waken en slapen vormen een systeem dat zichzelf mooi in evenwicht houdt.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234