null Beeld

Douglas Coupland: schrijver, kunstenaar, visionair

Geen idee hoe u het leven ziet, maar voor de Canadese auteur Douglas Coupland is het iets dat propvol misverstanden zit. Mensen veinzen zich een weg door hun bestaan, en doen vervolgens ook nog eens alsof dat zo hoort.

Vierentwintig jaar na ‘Generation X’ en twintig jaar na ‘Microserfs’ – zijn diepste afdrukken in de modderpoel van de letteren – is Coupland op ons oude continent nog steeds veruit het bekendst als schrijver, maar daar moet snel verandering in komen. Onze hoofdstad is namelijk slechts een tussenhalte: diezelfde avond nog reist Coupland door naar Rotterdam, waar in het Witte de With-kunstencentrum zijn allereerste grote solotentoonstelling op het Europese vasteland wordt opgezet. Te bezoeken vanaf 11 september. Ter gelegenheid van ‘Bit Rot’, zoals die tentoonstelling heet, brengt Witte de With een boekwerk uit met dezelfde titel: honderd pagina’s oude maar nooit eerder in druk gezette mini-essays, bespiegelingen, anekdotes, lijstjes en kortverhalen. En daartussen: het opwindende vermoeden dat je aan de hand van de kunstenaar een blik in de toekomst werpt. Gordels om!

HUMO Wat mogen de bezoekers van de ‘Meet Douglas Coupland’-avond in de Bozar verwachten?

Douglas Coupland «Nog geen idee. Wat ik in elk geval níét zal doen, is voorlezen uit het nieuwe boek. ‘Bit Rot’ leent zich daar niet toe. Misschien lees ik wel wat uit ‘Search’, een vreemd boek dat ik een tijdje geleden in samenwerking met Google gemaakt heb. Er zijn toen 1.000 exemplaren van gedrukt, en meer zullen er nooit komen. The New York Times noemde het ‘time-destroyingly addictive’ – ik dacht: ik voeg dat er even aan toe.»

undefined

'Het maakt niet uit wáár ik kijk: alles wordt steeds fascinerender'

HUMO Hou je een top vijf bij van vragen die op dit soort events het vaakst gesteld worden?

Coupland «Nee. Verrassend genoeg is bijna elke vraag uniek; I almost never get repeats. Dankzij het internet zijn de meest voor de hand liggende vragen al op voorhand beantwoord.»

HUMO Uit alles wat ik van je weet, valt af te leiden dat je geen fan bent van literaire tournees. Waarom doe je dit dan nog?

Coupland «I don’t. Dit Bozar-evenement is in wezen een accident de parcours. Enkele maanden geleden was ik toevallig op bezoek in Brussel, samen met de mensen van Google. Ik liep er iemandvan Bozar tegen het lijf, en het leek ons een goed idee om deze avond in te plannen, vooral omdat ik toch nog naar Rotterdam moet om daar alles in orde te brengen. Ik wist toen nog niet eens dat ‘Worst. Person. Ever’ (zijn meest recente roman, red.) net op dat moment in een Franse vertaling uitgegeven zou worden. Puur toeval.»

HUMO Gelukkig voor jou zijn er andere manieren om contact te houden met je lezers.

Coupland «Opnieuw: van harte bedankt, internet.

»Ik trek niet graag op met boekenmensen. Ik begreep ze vroeger al niet, en het is er niet beter op geworden. Ik heb meer dan een decennium vruchteloos geprobeerd te weten te komen wat hen drijft, hoe ze in elkaar zitten. Dat heb ik opgegeven, en nu ga ik gewoon om met het volk waaronder ik mij al veel vroeger had moeten mengen: beeldende en multimediakunstenaars.»


Piano overboord

In het jaar 2000 tekende Humo dit op uit de mond van Coupland: ‘Ik vermoed dat ik meer dan anderen besef dat mensen bedoeld zijn om te veranderen. Tot nu toe is mijn leven in cycli van zeven jaar verlopen: elke zeven jaar ben ik met overtuiging een onbekende diepte in gedoken.’ De jaren daarop zou hij meer en meer gevraagd worden naar zijn mening over de maakbaarheid van de mens en zijn leefwereld, én over zijn visie op ons aller toekomst. En nu, op de achterflap van ‘Bit Rot’, verwoordt hij het zo: ‘Toen de pioniers destijds in Noord-Amerika van oost naar west reisden, dienden ze af en toe wat ballast van hun huifkarren te gooien. Het eerste wat er telkens aan moest geloven, was de piano – meestal ter hoogte van Ohio. Ze bereikten het Beloofde Land uiteindelijk met weinig meer dan de kleren om hun lijf, maar het plezier daar aangekomen te zijn was altijd groter dan het verdriet om wat ze onderweg verloren hadden. De stukjes in ‘Bit Rot’ beschrijven het meubilair dat ik zelf, in de loop der jaren, van mijn eigen kar gegooid heb: die delen van mijn leven die ik moest kwijtspelen om vooruit te kunnen. Ik mis sommige van mijn gedumpte piano’s nog steeds, maar als ik ze níét weggegooid had, was ik ergens back there gestrand, en dat was ondraaglijk geweest.’

HUMO Noem eens één van de zwaarste piano’s.

Coupland «Vroeger geloofde ik nog in het hardnekkige misverstand dat niet alle mensen veranderen, dat sommigen – als ze het maar hard genoeg willen – erin slagen om voor altijd op min of meer dezelfde manier over het leven na te denken, ook als ze ouder worden en in een nieuwe fase van hun leven terechtkomen. Tóén was dat een geruststellend idee, maar het is eenvoudigweg niet waar. Eens ik van die wangedachte af was, zag ik de wereld in een fantastisch nieuw licht, een wereld met een geweldige soundtrack van Joy Division op de achtergrond. Het idee van de logaritmische verandering omarmen is als een nieuwe, overtuigende godsdienst vinden. Je kan niet meer terug.»

HUMO Hoe hard probeer je de mensen om je heen van dat inzicht te overtuigen?

Coupland «Een paar maanden geleden was ik uitgenodigd op het Sydney Writers Festival. Ik zat er met drie andere mensen op een podium, voor een soort publiek gesprek over de veranderende tijden. De kerel links van mij zei: ‘Oké. We weten allemaal dat mensen zelf nooit veranderen. Met die wetenschap: hoe kunnen we de mensheid vooruithelpen?’ Ik voelde niet de aandrang hem van het tegendeel te overtuigen, ik dacht alleen: ‘Wat is er mis met jou?’

»Wat ik van de andere panelleden op dat festival geleerd heb, is dat mensen zelfs betrekkelijk eenvoudig en snel kunnen veranderen als ze dat willen, maar dat het nooit gebeurt in plotse ‘Eureka!’-momenten. Het is: function follows form... Voorbeeld: wie heel graag een wijzere mens wil worden, dient zich voor te stellen hoe het leven van zo’n wijze mens er zou kunnen uitzien, en dat vervolgens na te bootsen. Naar verluidt werkt dat het best. Het oude Kurt Vonnegut-motto: ‘We become what we pretend to be.’ Of nog: fake it ’til you make it.»

HUMO Nog op de achterflap van ‘Bit Rot’: ‘‘Bit rot’ is een term die beschrijft hoe sommige digitale gegevens spontaan (en snel) kunnen ontbinden. Het is ook een manier om uit te leggen hoe mijn hersenen aanvoelen sinds het jaar 2000. Oudere en zwakkere neuronen en verbindingen worden afgeschud, en nieuwe en onverwachte verbindingen gecreëerd en versterkt.’ Heeft je ouder wordende brein je al verrast?

Coupland «Het probleem is dat een mens nooit zeker weet of verandering echt het gevolg is van lichamelijke veroudering, dan wel van een instinctieve aanpassing aan de snel evoluerende technologie. Ik had zelf nooit verwacht dat ik me, in deze fase van mijn leven, nog zo zou interesseren voor de wereld om me heen. En dat bedoel ik zo algemeen mogelijk. Het maakt niet uit wáár ik kijk: alles wordt steeds fascinerender.

undefined

'Als het internet er niet was geweest, zat ik me nu wellicht een stuk in mijn kraag te drinken in een dorpscafé'

»Ik mag ook graag denken dat het komt omdat ik – sinds ik mezelf niet meer exclusief als een schrijver beschouw – mijn hersenen volledig gebruik, en niet enkel het verbale gedeelte ervan. Ik kijk nu naar élk aspect van een ervaring. Vooral de snelheid waarmee alles verandert, is opwindend. Het enige wat in de jaren 70 in de technologie gebeurde, was de vondst om de draaischijf van telefoons te vervangen door druktoetsen.

»Als het internet er niet was geweest, zat ik me nu wellicht een stuk in mijn kraag te drinken in een dorpscafé.»

HUMO In ‘Bit Rot’ beschrijf je hoe je onlangs in de papieren Financial Times aan het lezen was, en tussendoor naar de rechterbovenkant van de krantenpagina keek om te weten hoe laat het was, als betrof het je laptop. Je doopte die ervaring ‘future blip’: een minuscuul haiku-achtig moment dat je doet beseffen niet langer in het verleden te leven. Maken future blips volgens jou exclusief deel uit van deze internettijden of bestonden ze vroeger ook al?

Coupland «Ik denk niet dat het vroeger bestond. Zoals ik al zei: daarvoor verliep de technologische evolutie te traag. Toen de kabeltelevisie werd ingevoerd, gingen we met zijn allen ineens van vier naar tien kanalen; dat was toen ook geestverruimend, maar het was geen compleet nieuw paradigma. Future blips zijn iets van nu.»

HUMO Een rode draad doorheen bijna al jouw werken: je bent gefascineerd door die dingen waar de meeste mensen bang voor zijn: de toekomst, afwijkingen, isolatie, verandering...

Coupland «Dat komt omdat, volgens mij, de meeste mensen niet gebouwd zijn om verder vooruit te denken dan een tweetal jaar in de toekomst. Dat zou namelijk inhouden dat je dan ook je eigen sterfelijkheid in overweging neemt, en om dat te vermijden hebben we een soort genetische rem meegekregen.»

undefined

'Me een beeld vormen van de toekomst: dat is iets waar ik heel, héél goed in ben. Mijn onwil om daar misbruik van te maken, is dan weer een tragische karakterzwakte'

HUMO Jij denkt dus wél bovengemiddeld na over de toekomst. Vijftien jaar geleden dacht je op vraag van ene Steven Spielberg na over hoe de wereld er in de toekomst zou kunnen uitzien, teneinde zijn ‘Minority Report’ zo realistisch mogelijk aan te kleden. Heb je ondertussen je ideeën moeten bijstellen?

Coupland «Nee, het is bijna onveranderd gebleven. Ik zat er toen knal op, op bijna elk vlak. Me een beeld vormen van de toekomst: dat is iets waar ik heel, héél goed in ben. Mijn onwil om daar misbruik van te maken, is dan weer een tragische karakterzwakte.»

HUMO Hoe zou je zelf herinnerd willen worden in het jaar 2054?

Coupland «‘Couplands lange en robuuste telomeren, heden geënt op het DNA van haast de volledige mensheid, hebben ervoor gezorgd dat we nu met zijn allen bijna honderdtwintig jaar langer leven dan voorheen het geval was.’»

HUMO Noem eens iemand die beroemd is geworden in een totaal andere discipline, iemand die je misschien nog nooit ontmoette, maar van wie je vermoedt dat jullie op dezelfde manier over de dingen denken?

Coupland (denkt na) «Jodie Foster. Isamu Noguchi. Tom Ford. Peter Saville


Taaie boeken

Jarenlang wilde Coupland niet spreken over ‘Generation X’, zijn klassiek geworden debuut uit 1991: ‘Het cliché wil dat je boeken je kinderen zijn en dat je van allemaal evenveel houdt. ‘Generation X’ is als een kind dat een bank beroofd heeft. Ik zie het nog altijd graag, maar ik vind het jammer dat het die overval op zijn geweten heeft. Ik betreur het dus nog altijd dat ‘Generation X’ een eigen leven is gaan leiden en dat het X-label politiek en financieel mijlenver is gaan staan van wat ik ermee bedoelde.’

Of nog: Coupland verhoudt zich tot ‘GenX’ als Thom Yorke tot ‘Creep’. Maar net als Radiohead heeft de schrijver zichzelf in de loop der jaren zo vaak opnieuw uitgevonden, dat hij vandaag weer in staat is dat oude werk neutraal te bekijken. Of niet? In ‘Bit Rot’ staat een foto van een kunstwerk uit papier-maché. Het onderschrift: ‘Een exemplaar van ‘Generation X’, door Coupland zelf tot pulp gekauwd en zo geboetseerd tot het op een wespennest ging lijken.’

HUMO Echt?

Coupland «Absoluut. En in één trek door heb ik tien van mijn andere boeken ook tot kunstwerkjes gekauwd. Maar het duurt veel te lang om hier uit te leggen waarom ik dat gedaan heb. De korte versie is dat ik mezelf eraan wou herinneren dat culturele tijd betekenisloos is in vergelijking met geologische tijd.

»Je hebt vast wel al gehoord dat, als we stellen dat de levensverwachting van onze aarde precies één jaar is, de homo sapiens hier is aangekomen op ongeveer vijftien minuten voor middernacht op 31 december? Wie daar maar genoeg van doordrongen is, weet dat alles relatief is.»

HUMO Je tentoonstelling in Rotterdam zal, behalve eigen kunst, ook onderdelen bevatten van je collectie van andermans of gevonden kunstwerken. Daarover las ik: ‘Elk van de hier getoonde werken begon als een impulsieve aankoop, maar leidde uiteindelijk tot meer inzicht in Couplands eigen, diepgewortelde behoeftes en verlangens.’ Herinner je je ook aankopen die helemaal tot niets hebben geleid en waar je naderhand spijt van had?

Coupland «Nee. De impuls om iets buit te maken komt van diep binnenin en móét blindelings vertrouwd worden. Dit hoef ik er eigenlijk niet bij te zeggen, maar ‘kunst’ hoeft niet noodzakelijk gekocht te worden. Een mens kan evengoed gewoon drijfhout of potloden of zo verzamelen. Maar: als je het al enkele jaren doet, is het belangrijk jezelf op een gegeven moment de vraag te stellen: ‘Wat vertelt deze collectie over mij?’

»Mijn eerste grote openbaring was toen iemand – die mij al heel lang kende – er mij op wees, stellig maar voorzichtig, dat wat ik verzamel precies die dingen zijn die ik om me heen had toen ik opgroeide, maar dan door een andere lens geplaatst. Kolossaal moment voor mij. Eenmaal ik die nieuwe informatie verwerkt had, gooide ik alles uit mijn verzameling wat niet aan die logica voldeed.»

HUMO Tussen welke dingen ben je opgegroeid?

Coupland «Dood, geweren, taxidermie, jets en vernietiging.

»Mijn vader vloog met jets in de Canadian Air Force, hij en zijn broers verzamelen geweren en revolvers en mijn oudste broer is een taxidermist. Mijn volledige jeugd vond plaats tussen vier muren die van hoek tot hoek gevuld waren met wapens, jets en dode dingen.»

HUMO Nog een Humo-quote, uitgesproken op je 36ste: ‘Normaal wordt een mens cynischer met de jaren, maar bij mij is het net omgekeerd. Ik probeer de ironie en het cynisme los te laten, want ze zetten niet echt zoden aan de dijk, ze maken geen beter mens van je.’ Je bent nu 53, en mijn vraag is: kán cynisme vermeden worden? Haalt het een mens dan niet voortdurend opnieuw in?

Coupland «Natuurlijk heb je gelijk. Maar ondertussen maak ik me daar geen zorgen meer over. Fuck it, cynisme is fantastisch. Ironie ook. En humor.»

HUMO Noem eens iets dat je recent geleerd hebt?

Coupland «Het bestaan van het woord ‘controniemen’. Een controniem is een woord met twee compleet tegenovergestelde betekenissen. Wat inhoudt dat een controniem meteen ook zijn eigen antoniem is. Een goed voorbeeld in het Engels is ‘to sanction’: dat woord betekent zowel ‘iets officieel toestemmen of goedkeuren’ als ‘een straf opleggen’.»

HUMO Uit de mond van Nick Cave: ‘Creëren is verslavend. Als ik niets nieuws aan het maken ben, duikt mijn gevoel van zelfwaarde de dieperik in, zodat ik heel snel iets moet gaan doen om opnieuw te kunnen voelen dat ik überhaupt iets te zoeken heb in deze wereld.’ Herken je dat?

Coupland «Natuurlijk.»

HUMO Komt er ooit een einde aan die verslaving, denk je?

Coupland «Nee, nooit.»

HUMO Hoe voel je je als je niet aan het creëren bent?

Coupland «Vreemd. Alsof ik iets zeer waardevols aan het verspillen ben. Ik haat het.»

HUMO Ben je er ondertussen achter waar je helemaal géén talent voor hebt?

Coupland «Seksscènes schrijven: ugh. Ik ben een grote fan van schunnige humor, maar seksscènes... Het komt bij mij haast zonder uitzondering neer op softporno. Maar: de meeste lezers lijken op z’n minst één zo’n scène te verwachten in het boek dat ze aan het lezen zijn – en af en toe eisen ze het zelfs. Het is de drumsolo op een heavymetalplaat. Ik ben geen drummer.»

HUMO Je hebt miljoenen boeken verkocht, minstens twee Amerikaanse klassiekers geschreven, talloze woorden bedacht die het nadien tot in het woordenboek en het collectieve bewustzijn geschopt hebben, en je wordt niet alleen als auteur maar ook als beeldend kunstenaar alom gerespecteerd. Waar ben je zelf het meest trots op?

Coupland «You’re very kind... Even denken. Wel, ik ben zeer, zéér trots dat ik de wilskracht heb gehad om te stoppen met roken, op 31 oktober 1988. Als ik er ooit in slaag op te houden met drinken, zal ik mezelf ook daarvoor op de schouder kloppen.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234