Draait Saudi-Arabië de kraan opnieuw dicht? Hoe België de oliecrisis van 1973 overleefde

Door de aanhoudende commotie rond de moord op journalist Jamal Khashoggi dreigt Saudi-Arabië het oliewapen in te zetten tegen elk land dat kritiek uit op zijn regime. Dat is voor het eerst sinds 1973. Toen draaiden de Arabische olieproducerende landen de oliekraan dicht, wat leidde tot een diepe crisis. ‘Je hoorde vogels fluiten en honden blaffen tot heel ver weg.’

'Steden zonder uitlaatgas sen en veel blije gezichten: een mooi geschenk van de Arabieren'

Tot 1973 kwam petroleum uit de kraan als water: de prijzen waren laag (2,5 dollar per vat) en de aanvoer leek onuitputtelijk. Maar op 6 oktober ontbrandt een conflict in het Midden-Oosten: de Jom Kipoeroorlog, waarin Egypte en Syrië de strijd aangaan met Israël. Die achttiendaagse oorlog mondt uit in moeizame vredesonderhandelingen en de Arabische landen beslissen om het oliewapen in te zetten. De productie van ruwe olie wordt met een kwart verminderd en de prijs wordt verviervoudigd. Vooral landen die pro-Israël zijn, worden geviseerd.

In de kranten is er groot sportnieuws, maar evengoed nieuws van alledag. Eddy Merckx is op doping betrapt in de Ronde van Lombardije. In de Antwerpse cinema’s draait ‘Rabbi Jacob’ van Louis de Funès en ook de film ‘Pink Floyd te Pompeï (‘een popgroep die met zijn uitgebreid instrumentarium plaatsneemt in het lege amfitheater van Pompeï’). In de Borgerhoutse Cinema Roma kunnen tickets gekocht worden voor Golden Earring (‘een denderende popgroep’). De gouden sixties zijn echter voorbij. De grote blokletters van de oliecrisis komen eraan. Op 4 november 1973 beleeft Nederland al zijn eerste autoloze zondag.

10 november. De regering stelt haar oliebesparende maatregelen voor. Vanaf middernacht geldt een algemene snelheidsbeperking van 80 km per uur op de gewone wegen en 100 km per uur op de snelwegen. Er komen ook besparingen op verwarming. In openbare gebouwen (scholen, ministeries, kantoren) mag er niet boven 20 graden gestookt worden. Ook wordt de verlichting uitgeschakeld op snelwegen, inclusief de op- en afritten, de verkeerswisselaars en de portieken van de wegwijzers. Defensie kondigt aan dat het zijn verbruik in tanks, vliegtuigen en schepen met 25 procent zal terugschroeven.

De autoloze zondagen beginnen op 18 november en gelden voor alle motorvoertuigen, dus ook moto’s en brommers vanaf 50 cc. Voertuigen die nog wél de baan op mogen, zijn ziekenwagens en voertuigen van politie, rijkswacht, brandweer, post, huisvuil en civiele bescherming. Ook de tv-zenders BRT en RTBF mogen rijden, net als dokters en begrafenisondernemers. Sommige beroepsgroepen kunnen een ‘ontheffing van het rijverbod’ aanvragen. Daaronder: ambtenaren van de Europese Gemeenschap, parlementairen, beroepsjournalisten, thuisverpleegkundigen en uitoefenaars van de eredienst. Buitenlanders kunnen aan de grens een ‘rijvignet’ krijgen, maar alleen als ze op doorreis zijn. De Belg die toch gaat zondagsrijden, riskeert zeer zware straffen: een gevangenisstraf van 1 maand tot 5 jaar en geldboetes van 100 tot 1 miljoen Belgische frank (2,5 tot 25.000 euro).

'De Belg die toch gaat zondags­rijden, riskeert zeer zware straffen: een gevangenis-straf van 1 maand tot 5 jaar en geldboetes van 100 tot 1 miljoen Belgische frank (2,5 tot 25.000 euro).'

12 november. Meerdere kleine en middelgrote brandstofverdelers blijken niet meer bevoorraad te worden door de petroleummaatschappijen. In lezersbrieven schrijven bejaarden dat ze in de kou zitten omdat ze geen brandstof meer kunnen krijgen voor hun mazoutkachel.


Zachte Voet

13 november. In het middelbaar onderwijs wordt verplicht om de lessen van zaterdagvoormiddag (ja, er waren zés lesdagen!) te verschuiven naar de vrije woensdagnamiddag, om in het weekend twee volle dagen brandstof te kunnen besparen. De minister van Verkeer deelt mee dat de lopende snelheidsbeperkingen al een gunstig effect hebben op de weekendongevallen: gemiddeld vallen er zeven doden, vorig weekend waren er slechts drie.

Zondag is er de belangrijke interland Nederland-België, die de Rode Duivels móéten winnen om naar het WK in Duitsland te mogen. Autocars die erheen rijden, krijgen een rijvergunning. Ook in Duitsland zijn er autoloze zondagen, net zoals in Luxemburg, Nederland, Zwitserland en Denemarken.

Op de autobladzijde van Gazet van Antwerpen oppert de redacteur dat het ‘gedaan is met volle petrol te geven, het wegspurten aan de verkeerslichten en het gieren door de bochten’. Daartegenover staat nu ‘De fluwelen voet’, een manier om zuiniger te rijden met traag optrekken en afremmen. Aan autobestuurders wordt aanbevolen om ’s morgens een fles water in de koffer te plaatsen, ‘en als die ’s avonds nog rechtop staat, heeft men zeer zuinig gereden’. Geen grap.


MinIster-hardrijder

14 november. De politiecommissariaten en gemeentebesturen worden overstelpt door aanvragen van mensen die zondag hun auto niet kunnen missen en dus een ontheffing vragen.

16 november. Op deze koude, buiige dag beloven de Arabieren een olieboycot ‘tot het bittere einde’. Met name de Arabische olieproducerende landen stellen dat hun leden hun productie zullen blijven verminderen tot de ‘internationale gemeenschap Israël verplicht om de bezette gebieden te ontruimen’.

In Japan gaan winkels en warenhuizen vroeger dicht, cinema’s verminderen het aantal vertoningen, lichtreclames zijn verboden, het luchtverkeer wordt beperkt. In Kopenhagen moeten overheidsambtenaren de helft van de lichten doven ‘in de werkvertrekken’. In Nederland zal de komende kerstvakantie van de scholieren geen zestien maar twintig dagen duren, ‘uit energiebesparing’.

In Engeland neemt de regering zoveel maatregelen dat de bevolking van ‘Operatie Koelkast’ spreekt. Aan de burgers wordt gevraagd om gedurende de ganse winter maar één kamer per woning te verwarmen. Er is niet alleen een olietekort maar ook een tekort aan steenkool, omdat de mijnwerkers al sinds begin november staken. Die steenkool is nodig om de elektriciteitscentrales te laten draaien, en zo komen er ook drastische maatregelen om het gebruik van stroom te beperken. Kantoren, winkels, banken, scholen, bibliotheken, kerken, restaurants en cafés krijgen een verbod op het gebruik van elektrische verwarming. Wie betrapt wordt op het aansteken van een straalkacheltje of een elektrische radiator, kan een zware boete verwachten. Voetbalmatchen in de Premier League en andere grote sportevenementen worden afgelast omdat de schijnwerpers uit moeten blijven. De Britse tv-zenders moeten hun uitzendingen al staken om halfelf ’s avonds, in plaats van om half één ’s nachts.

17 november. Alle voorpagina’s spreken maar over één ding: ‘Van zondagmorgen 3 uur tot maandagmorgen 3 uur zal het overgrote deel van de 4,3 miljoen Belgische wagens op stal worden gehouden.’ Op een normale zondag rijden er twee miljoen bestuurders rond. De staf van de rijkswacht herhaalt dat ‘paarden, fietsers en voetgangers de snelwegen onder geen beding mogen benutten, ook als er geen auto’s te zien zijn’. Ook werd het aan de kinderen verboden om ‘in het midden van de straat te spelen’. Al die overtredingen waren in Nederland al erg populair op hún eerste autoloze zondag.

Overal ter wereld geven staatshoofden het goede voorbeeld door hun chauffeurs trager te doen rijden. Zelfs de Amerikaanse president Nixon doet mee. In Gazet van Antwerpen verschijnt een straffe lezersbrief. Een man uit Diest heeft de dramatische tv-oproep van Willy Claes gezien, waarbij de minister van Economische Zaken de burgers vroeg om de ernst van de situatie in te zien, ‘maar door wie werd ik gisteren omstreeks zeven uur voorbijgestoken op de baan Leuven-Diest? Door een ministerwagen met nummerplaat A-12. Dat is minister Claes!’ Een andere automobilist was de wagen gevolgd ‘en de snelheid schommelde bestendig tussen 140 en 160!’

Nog een andere lezer klaagt de verzekeringsmaatschappijen aan. De premie is vooraf betaald en geldt voor 365 dagen: ‘Bijgevolg moet de polis verlengd worden voor alle dagen dat wij niet mogen rijden!’


Stapvoets

19 november. De eerste autoloze zondag is achter de rug. Het rijverbod blijkt scrupuleus nageleefd: ‘Er zijn amper overtredingen, allicht door de hoge vooropgestelde boetes.’ In horecakringen spreekt men van een ‘katastrofale zondag: de kust was een kerkhof’.

Een verslaggever heeft op deze zonnige zondag ‘een heleboel ongekende waarden ontdekt: rust, steden zonder uitlaatgassen, en dus veel blije en opgewekte gezichten’. Gazet van Antwerpen spreekt van ‘een klein paradijs van kalmte. Het was of iedereen zijn land herontdekte in een soort prehistorische ongereptheid’. Er is zelfs sprake van een ‘nieuwe zondagsintimiteit, de prille belofte van een nieuw mens-zijn op zondag’. Terwijl dat nieuwe mens-zijn zich aandient, lijkt ook het platteland een ander gezicht te hebben gekregen: ‘Het platteland leek bijna middeleeuws geworden. Je hoorde vogels fluiten en honden blaffen tot heel ver weg.’ ‘Ja,’ zo wordt geconcludeerd, ‘dit was het geschenk van de Arabieren.’

‘Het blikken paard’ moet overal op stal blijven, en intussen ontwaart men in vele steden en gemeentes ‘ruiters en amazones, alsook paardentrams, huifkarren, praalkoetsen en bierwagens met gespan’. Op de Brusselse Grote Markt hangt er vanwege de vele ruiters ‘een sfeer zoals rond de saloons in Amerikaanse westerns’. In Brugge speelt burgemeester Van Maele voor koetsier, hij rijdt met een sjees over het marktplein.


Auto achter paard

In het Kempense Noorderwijk doet de familie Van Dijck van zich spreken. Ze haalt de voorpagina van Gazet van Antwerpen. Zoon Jos wil de match Nederland-België op de nieuwe kleuren-tv van zijn schoonouders gaan zien en omdat hij absoluut wil autorijden, heeft hij een lumineus idee.

Jos «Ik dacht: we zetten onze auto op een kar en we spannen het paard ervoor. Met een tractor en laadplanken hebben we onze ouwe Fiat op die kar geduwd.»

'Omdat Jos Van Dijck absoluut wilde autorijden, had hij een lumineus idee: 'Ik dacht: we zetten onze auto op een kar en we spannen het paard ervoor.''

Vader Denis «Mijn vrouw zat achter het stuur. De passagiers waren mijn schoondochter en de kleinkinderen.»

Jos «Gij leidde het paard. Ik stond op de kar en naast de auto. En volk dat er op straat kwam! En bekijks dat wij hadden!»

Denis «Jos is met zijn gezin afgestapt bij die schoonouders in Olen. Ik ben voortgereden, nog eens drie kwartier erbij, naar mijn moeder in Vorselaar, die móést ons zien! Mijn vrouw en ik zijn daarvoor door Herentals-stad gereden! En overal kwamen de mensen uit hun huizen, en hoe ze in hun handen klapten, iet ongelooflek! En de volgende dag stonden we in de gazet. En ineens sprak alleman over ons. Nog weken, nog maanden. Die gazet hebben we ingekaderd en ze heeft altijd in onze woonkamer gehangen.»

Diezelfde zondag rijdt een motorrijdersclub met de fiets naar de Antwerpse Grote Markt: ‘In plaats van hun motor hadden ze wasknijpers met speelkaarten die ze in hun spaken lieten klapperen.’

Rijkswacht en politie zien intussen met lede ogen aan hoe de zwakke weggebruikers de weg plots ánders gaan gebruiken. ‘Troepen ruiters nemen de hele breedte van de rijksweg in. Voetgangers gedragen zich als koningen van de weg. Fietsers vermijden angstvallig de aangeduide fietspaden en wensen alleen op de brede betonbanen te rijden.’ Er worden zelfs heel wat fietsers op de snelwegen gesignaleerd. Meer nog: ‘Sommigen rijden zelfs tegen de richting.’ Volgens Het Nieuwsblad hadden de ordediensten ‘de handen vol met deze tuchteloosheid’. In Sint-Maria-Oudenhove wordt een boer beboet omdat hij met een tractor aan het werk was, ‘de contactsleutel werd in beslag genomen’.

Hét beklijvende beeld zijn de verlaten snelwegen, ‘met alleen kladden kraaien, duiven en spreeuwen’. Op de snelweg nabij Zwijnaarde wordt ook een pechvogel gesignaleerd, een Britse lifter die niet wegraakt omdat er amper auto’s rijden. Reporters die met de auto onderweg zijn, krijgen vijandige reacties. ‘Sommige kinderen steken zelfs hun tong uit omdat ze in hun spel gestoord worden.’ Dat spel betrof vooral voetballen en rolschaatsen op straat.


Hold-up

Het spannendste moment van de autoloze zondag hebben de meeste Belgen gemist. Dat speelt zich af in de nacht van zaterdag op zondag. ‘Klokslag drie uur viel er plotseling een doodse stilte over de wegen in Vlaanderen. Het was zo tastbaar en zo stipt afgemeten, en zo zonder enige overgang, dat het een beetje angstig aandeed, alsof de wereld was stilgevallen. Tussen één en twee uur was het een enorme drukte geweest: lange rijen voertuigen die bijna bumper aan bumper naar huis reden en waarvan de bestuurders af en toe ongeruste blikken wierpen op het uurwerk.’ Sommigen gaan toch versnellen om tijdig thuis te zijn. In Waimes gaat een auto om drie uur ‘met grote snelheid’ uit de bocht en knalt tegen een boom. Twee inzittenden zijn dood, drie anderen raken zwaargewond.

Er gebeurt die dag ‘geen enkele autodiefstal’, maar in Brussel vindt toch een hold-up plaats. Een tiercékantoor wordt gewapenderhand overvallen, ‘en de dader gaat er te voet en met 60.000 frank vandoor’.

De autoloze zondag eindigt in Antwerpen met een zwaar ongeval. Twee trams botsen op elkaar, met zeventien gewonden als gevolg. De takelwagen voor de trams kan niet uitrukken omdat hij niet over een rijvergunning beschikt.

20 november. Een verkeersexpert heeft flink wat bedenkingen over de besparing van afgelopen zondag: ‘Die wordt grotendeels tenietgedaan omdat er zaterdag meer dan normaal gereden is.’

21 november. De regering beslist om het rijverbod ook nog volgende zondag te handhaven. Aan een rantsoenering van benzine en stookolie ‘wordt voorlopig nog niet gedacht’.

26 november. Op de tweede autoloze zondag was ‘er al veel minder lol’ volgens de kranten: ‘Het nieuwe was eraf. Zelfs de ruiters daagden nog amper op.’ De horeca buiten de steden met openbaar vervoer had opnieuw stevig te lijden en op vraag van die horeca wordt het rijverbod versoepeld. Vanaf de derde autoloze zondag mag er opnieuw gereden worden vanaf zondagavond acht uur. Gevolg: om vijf voor acht zit ‘half België in zijn auto’ om vervolgens stapvoets uit zijn eigen straat weg te komen en dan ook verderop in moeizame files te belanden.

'Rijkswacht en politie zien met lede ogen aan hoe de zwakke weggebruikers de weg plots ánders gaan gebruiken. 'Voetgangers gedragen zich als koningen van de weg.''

Niet alleen de horeca, maar ook het verenigingsleven krijgt klappen. Eén voorbeeld van de vele: op zondag 5 december zou in Maarkedal het Belgisch kampioenschap voor vogelkwekers plaatsvinden. Er worden vierduizend vogels ingeschreven, maar die moeten allemaal thuisblijven.

1 december: De olieschaarste zorgt voor onzekerheid en een ‘massahysterie’. In winkels en supermarkten wordt massaal gehamsterd: rekken van koffie, zout, bloem, lucifers, specerijen én nylonkousen staan leeg. (In Groot-Brittannië wordt nu opnieuw gehamsterd door inwoners die bevoorradingsproblemen voorzien door de brexit. Deze brexit-preppers verwijzen naar de oliecrisis als voorbeeld van een ontwrichte distributie.) In Nederland wordt een rantsoenering voorbereid: de brandstofbonnen liggen vanaf 10 december bij de post. Ze gaan in vanaf 7 januari, met een rantsoen van mogelijk 10 liter per Nederlander per week.

3 december: Italië kende gisteren zijn eerste autoloze zondag. De gondeliers in Venetië deden gouden zaken omdat alle motorboten vaarverbod hadden. Wel moesten restaurants en bioscopen in de vroege avond dicht. De Nederlandse premier Den Uyl houdt een sombere tv-toespraak: ‘De wereld van voor de oliecrisis keert niet meer terug. Wij zullen ons blijvend moeten instellen op een levensgedrag met zuiniger gebruik van grondstoffen en energie.’

8 december: Het Autosalon in Brussel wordt om voorspelbare redenen uitgesteld ‘tot na Pasen’. De luchtvaart kampt wereldwijd met een terugval: er wordt ‘trager gevlogen om te besparen’, onrendabele lijnen worden afgeschaft, en duizenden personeelsleden worden afgedankt of raken technisch werkloos. In België is de autoverkoop de laatste zes weken met 40 procent gedaald. Er is één troost: de twee autoloze zondagen tijdens kerst en eindejaar worden ingetrokken. Ook op Kerstmis en Nieuwjaar zelf mag er gereden worden. De feestverlichting in de straten moet wel om tien uur gedoofd worden. In Amerika wordt gevraagd om de kerstverlichting rond het huis en in de tuin niet aan te steken.

3 januari: Tijdens de feestdagen leek de crisis op de achtergrond, maar niet in Engeland. Daar zet men zich schrap: in de gehele industrie wordt de driedaagse werkweek ingevoerd. Mét inkrimping van het loon tot 40 procent ‘voor honderdduizenden werknemers’. Massa’s Britten beginnen het nieuwe jaar in het stempelkantoor. Ook winkels, banken en kantoren kunnen door het energietekort maar op halve kracht werken, ‘en soms moeten we werken bij kaarslicht’.

8 januari: Nederland kende al zijn tiende autoloze zondag. De regering raakt het niet eens over de rantsoenering en andere besparingen: het woord ‘paniekvoetbal’ wordt voor het eerst gebruikt. Er wordt toch een halfslachtig systeem van rantsoenbonnen ingevoerd, waardoor duizenden gaan voltanken aan de tankstations over de Belgische grens. Daar staan rijen van ‘soms een kilometer lang’. Er wordt ’s nachts ook brandstof uit auto’s gestolen, en er ontstaat een rush op ‘afsluitbare tankdoppen’. In de VS zijn al tankwagens overvallen en van hun inhoud beroofd. Sommige Amerikaanse tankstations rekenen woekerprijzen, tot drie keer het normale tarief. De schaarste is daar zo groot dat begin februari één op de vijf benzinestations zonder brandstof zit. Er wordt gekampeerd bij de tankstations tot ze opnieuw bevoorraad worden.

'De Britse regering vraagt haar burgers om gedurende de ganse winter maar één kamer per woning te verwarmen ''

Eind januari 1974 komt de olie-import weer op gang en is er een normalisering van het sociaal-economische leven. België had toen zes autoloze zondagen achter de rug. De verzekeringmaatschappijen doen een uitstekende zaak. Zes zondagen betekenen normaal 1.800 ongevallen, nu waren het maar een handvol. De snelheidsbeperkingen zullen in België nog zes maanden van kracht blijven.

Midden februari 1974 bestaat de groep The Pebbles tien jaar. Felice Gimondi wint Milaan – San Remo. Anderlecht leidt in de competitie en het carnaval van Aalst staat helemaal in het teken van de oliecrisis: iedereen is een oliesjeik met een keukenhanddoek en een zonnebril.

De oliecrisis werd als de grootste naoorlogse economische crisis beschouwd en zorgde voor een krimp in de wereldhandel en een forse inflatie. Landen als Groot-Brittannië en Italië ‘stonden op de rand van de financiële afgrond’. De Britse autobestuurders kregen pas in juli 1975 de toelating om hun boekje met brandstof-rantsoenbonnen te vernietigen.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234