'Driftig geborstelde tekstflarden'Dwarskijker over 'Rijker dan je denkt' en 'De herontdekking van de wereld'

De ziel is een verkleedkist: soms voel ik me een gewatergolfde, met een parelsnoer verfraaide dame van een zekere leeftijd.


Rijker dan je denkt

VTM – 29 nov. - 562.099 kijkers

Stel dat ik de opgeruimde Staf Coppens niet zou kennen van de televisie. Stel dat hij zich bij mij thuis aanmeldt als ledenwerver van de Katholieke Liga tegen Kinkhoest en Kroep. Wel, dan acht ik de kans groot dat ik tot dat fictieve en dus bedrieglijke verbond zou toetreden. Uiteraard tegen contante betaling van contributie. Alleen al de no-nonsensevoornaam Staf, die goed leesbaar op zijn naamspeldje prijkt, zou me vertrouwen inboezemen. De totale Coppens wekt, of hij dat nu wil of niet, de indruk dat hij altijd een gewone jongen is gebleven. In ‘Rijker dan je denkt’ moet hij voor loslopende en erg aanspreekbare presentator spelen, maar hij lijkt veeleer een toevallige voorbijganger die zich ongevraagd met dit programma bemoeit. En daar komt hij mee weg, alsof de programmamakers intussen denken: ‘Ach, laat ’m maar, hij doet niemand kwaad.’

De ziel is een verkleedkist: soms voel ik me een gewatergolfde, met een parelsnoer verfraaide dame van een zekere leeftijd. In die stemming – of zal ik in het Engels van een mindset gewagen? – wend ik me gaarne tot ‘Antiques Roadshow’ of ‘Tussen kunst en kitsch’ en occasioneel ook tot ‘Rijker dan je denkt’. Dat ‘rijker’ in de titel staat me enigszins tegen, want naïevelingen van mijn slag zijn meer op de schoonheid van oude dingen uit dan dat ze benieuwd zijn naar de handelswaarde ervan. Wij zullen arm sterven, volgens mensen aan wie we een hekel hebben.

Ik heb zo nu en dan te doen met sommige experten in dit programma, die het moois en merkwaardigs dat hun wordt voorgelegd vaak erg enthousiast toelichten, terwijl je de bezitter van het object meer dan eens brandend van ongeduld ziet denken: ‘Genoeg geluld. Hoeveel krijg ik voor die rommel?’ Als het geschatte bedrag tegenvalt, luiden de wegwezers haast altijd: ‘Ik was toch niet van plan dit prachtobject te verkopen’ of ‘’t Gaat toch vooral om de emotionele waarde, hè?’ De bijbehorende gezichtsuitdrukking is doorgaans moeizaam op teleurstelling bevochten.

Een man kwam in opdracht van zijn buur met een portret aanzetten dat, naar hij had horen zeggen, de gravin van Zottegem voorstelde, wat hem zichtbaar geen hol kon schelen. Hoewel de bepaling ‘van Zottegem’ misschien iets afdeed aan heur adellijke titel was ze toch een aristocratische en elegante verschijning, navenant geschilderd door Henri Van Straten (1892–1944), een mij onbekende meester. Achteraf las ik op het internet dat hij in 1944 spoorloos verdwenen was. Aangezien ik me, nu mijn geheugen het nog doet, tegen de vergetelheid kant, is het mooi dat ‘Rijker dan je denkt’, hoe vluchtig ook, een verdwenen en ook nog eens vergeten kunstenaar als Henri Van Straten even memoreert. De man die ‘De gravin van Zottegem’ onder de aandacht van een expert bracht, zei dat zijn buurman het portret op een zolder had gevonden. Het was naar schatting 6000 euro waard. ‘’t Is niet voor mij maar voor mijn buurman’ sprak de man zo onverschillig mogelijk. Zijn toon deed me ernstig aan het bestaan van die buurman twijfelen.

Er doken in deze aflevering ook enkele bekendheden op die ten bate van Rode Neuzen Dag een persoonlijke bezitting ter veiling brachten. De acteur Axel Daeseleire kwam met een groot schilderij aanzetten dat vervaardigd was door een kunstenaarscollectief waartoe hij zelf ook behoorde: het soort kunstwerk waarvoor hij in ‘Axel opgelicht’ in een met zorg uitgekozen nare buurt moedwillig veel te veel geld zou neertellen, om de verkoper ervan achteraf in een aan het Antwerps verwante vreemde taal te kunnen uitfoeteren, op een veilige afstand. Ten bate van Rode Neuzen Dag – het goede doel heiligt de middelen – zag de expert Karl Marcelis voor het goede doel zowel reminiscenties aan Karel Appel, Corneille als Dubuffet in dit doek. De bijdrage van Axel Daeseleire aan dit schilderij was een driftig geborstelde tekstflard: ‘Ik eet en slik een indigestie van ontastbare suggestie’ stond er. Die woorden waren zomaar in hem opgekomen, bekende Axel Daeseleire. ‘Een prachtige tekst,’ vond Karl Marcelis speciaal voor het goede doel, en ik vroeg me van de weeromstuit af waar Staf uithing en dacht terug aan de lachstuip die hij laatst in dit programma kreeg toen een man een flageolet, een fluit, naar waarde had laten schatten. Proestend vroeg Staf: ‘Wat ga je nog doen met je fluit?’ ‘Ze bewaren en er af en toe naar kijken,’ luidde het antwoord, waarna Staf zich vermoedelijk bedeed. Ach, laat ’m maar, hij doet niemand kwaad.

'Kim Kardashian zal wegens haar staartstuk altijd wel bekender zijn dan Stanley Milgram wegens zijn inzichten'


De herontdekking van de wereld

Canvas – 28 nov. - 128.054 kijkers

In de eerste aflevering van ‘De herontdekking van de wereld’, een serie waarin Vlaamse wetenschappers op zoek gaan naar sporen van hun wetenschappelijke idool, zagen we de wijsgeer Johan Braeckman het woord tot een afgeladen collegezaal richten. Hij maakte een grapje dat mogelijk tot zijn vaste repertoire behoorde, maar dat weten die eerstejaars met hun nagelnieuwe laptops lekker niet. Ik vermoed dat hij zijn gehoor vooral niet wil vervelen en dat hij er dus niet van uitgaat dat humor een schromelijk gebrek aan ernst is. De professor heeft praktische ervaring met rock-‘n-roll, meen ik te weten, en hij draagt weleens Texaanse cowboylaarzen. Ik vond hem erg goed in ‘Simpel gezegd’, een rubriekje in het betreurde ‘Man bijt hond’ waarin hij bijvoorbeeld de term ‘sofisme’ voor een ruim publiek verklaarde aan de hand van huis-, tuin- en keukenattributen: de fietspomp en de banaan als didactisch materiaal.

In ‘De herontdekking van de wereld’ rakelde hij Stanley Milgram op en dus ook het ophefmakende en in moreel opzicht omstreden Experiment van Milgram uit 1961. Uit die proefneming bleek dat gezagsgetrouwe goeierds, die dachten dat ze aan een experiment over leren meewerkten, bereid waren op bevel van de dienstdoende autoriteit levensgevaarlijke stroomstoten door een medemens te jagen, ook al hoorden ze die medemens, een acteur, zijn pijn uitschreeuwen en panisch kermen dat hij een zwak hart had. Tenslotte gaf de acteur geen kik meer, maar op bevel van de autoriteit bleven sommige proefpersonen, ook al roken ze zoetjesaan onraad, blindelings stroomstoten geven.

Ik zag het iconische beeldmateriaal van dat experiment voor het eerst in 1991, toen de psycholoog Piet Vroon (1939-1998) het aanhaalde in ‘Zomergasten’. Ik was er toen zeker van dat ik bij het Experiment van Milgram, in tegenstelling tot 63% van de toenmalige proefpersonen, zou weigeren stroomstoten aan medemensen toe te dienen, en daar ga ik nog steeds het liefst van uit. Maar aan de stelligheden van mijn jeugd waag ik me allang niet meer.

Johan Braeckman trok in Amerika na wat er van Milgram was overgebleven in de herinnering van onder anderen een hoogbejaarde klasgenoot en vriend, de bioloog Bernard Fried, die nog lang niet verdwaald was in het Alzheimer Wald en het dus nog monkelend kon navertellen. Net als de cameraman die het Experiment had gefilmd. In de New Yorkse high school waar Milgram al excelleerde – hij ging onder een IQ van 158 gebukt – bleef professor Braeckman even stilstaan bij een teken van deze tijd: de detectiepoort waar elke middelbare scholier vandaag de dag doorheen moest. Uit een jaarboek van die school bleek dat Stanley Milgram toneelknecht was geweest bij het schooltoneel. Het theatrale aspect – illusiespel, het gebruik van acteurs – van zijn Experiment leek Johan Braeckman te intrigeren, want hij kwam er een aantal keren op terug. In Harvard kreeg hij de gedetailleerde bouwtekeningen van het Experiment te zien: een setting met rekwisieten. Zelfs de loze schakelkast waarmee de proefpersonen zogenaamde stroomstoten toedienden, had Milgram nauwkeurig getekend. Het viel mij op dat perspectieftekenen zelfs met een IQ van 158 flink kan tegenvallen.

Milgram stierf jong: hij was 51 toen zijn vijfde hartaanval hem fataal werd. Naar verluidt was hij aan het einde van zijn leven nogal bitter omdat hij wegens zijn omstreden Experiment niet aan Harvard verbonden mocht blijven. Zijn zoon wist dat officieren in Westpoint, de militaire academie, met de inzichten van zijn vader geconfronteerd worden: er mag dus nagedacht worden over de bevelen die ze krijgen. Tot slot noemde Johan Braeckman de inzichten van Milgram fundamenteel en ‘ten onrechte nog steeds geen verplichte leerstof’. Kim Kardashian zal wegens haar staartstuk altijd wel bekender zijn dan Stanley Milgram wegens zijn inzichten. Daar zal ‘De herontdekking van de wereld’ geen verandering in brengen, maar het was wel een helder, toegankelijk en onderhoudend televisieprogramma. Misschien moeten we er zo nu en dan aan herinnerd worden dat met rede ongehoorzaam zijn een heilzame attitude is, en niet alleen als het gezag het op een blaffen zet.

Rudy Vandendaele

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234