Droog, droger, drama: België stevent af op de derde landbouwramp in anderhalf jaar

De uitzonderlijke droogte van de laatste weken krijgt het karakter van een ramp. Gras en maïs zijn gestopt met groeien en ook aardappel- en groenteboeren kijken tegen mislukte oogsten aan. Misschien regent het terwijl u dit leest eindelijk oude wijven en pijpenstelen, maar dan nog moet er vóór 5 juli minstens 50 liter per vierkante meter vallen, wat véél is voor de tijd van het jaar.

'Oostende en Scheveningen worden de nieuwe costa's'

Rik Leemans is klimaatdeskundige en hoogleraar milieusysteemanalyse aan de universiteit van Wageningen. Hij kan het vervolg van deze zomer niet voorspellen, maar wel het karakter van onze toekomstige zomers. Dat worden zomers met zomerellende.

HUMO Vorig jaar dreigde Rock Werchter te verzuipen en beleefden we het natste voorjaar sinds 1833, nu gebeurt het tegendeel: extreme droogte.

Rik Leemans «Een droog na een nat jaar, dat kan. Maar wat je ziet, is dat de records elkaar opvolgen, dat de extremen frequenter voorkomen. En dat extremere weer hangt samen met de klimaatopwarming.»

HUMO Donald Trump zal zeggen: nu eens droog dan weer nat; het is een golfbeweging. Niks aan de hand!

Leemans «Het is geen golfbeweging als het elk jaar té is. Dan heb je geen normaal jaar meer. Klimaatwetenschap is gebaseerd op gemiddelden, maar als die gemiddelden nutteloos worden omdat er zoveel extremen zijn, dan krijg je veel onvoorspelbaarheid. En onvoorspelbaar weer betekent meer risico op schade.

»In juni 2016 had je die intensieve onweersbuien met vorming van grote hagelstenen, en met felle schade. Tegelijk krijg je ook meer zomers met zware onweersbuien en wolkbreuken. Dan krijgt de droge grond wel water, maar zo heftig dat het niet in de bodem dringt, maar wegspoelt.»

HUMO Vroege droogtes lijken vooral de landbouw te treffen.

Leemans «De landbouw is erg kwetsbaar. Gras moet kunnen groeien om hooi te worden. En graangewassen vullen voor de zomer hun graankorrel met zetmeel. Maar als het te vroeg te warm is, dan stopt dat proces, en krijg je lege graankorrels en een slechte oogst. Vroeger was het weer een stuk stabieler: je wist dat je in juni moest hooien en in de nazomer moest oogsten. Die zekerheid is sterk afgenomen; hoe kunnen boeren hun werk dan nog deftig plannen?

»Ook andere bedrijvigheid loopt hinder op. Bij langdurige droogte wordt de scheepvaart gehinderd en vallen kerncentrales stil omdat ze uit die lage rivieren geen koelwater meer kunnen pompen. In de hete, droge zomer van 2003 zag je die weerslag in allerlei sectoren. Toen braken in Nederland zelfs dijken door. Duizend jaar hadden ze standgehouden, en nu werden ze te droog en te bros om water tegen te houden.»

HUMO Droogte werkt ook zelfversterkend.

Leemans «Ja, bij grote droogte heb je heel weinig verdamping, en verdamping zorgt voor verkoeling. Op temperatuurfoto’s van Amsterdam zie je dat het Vondelpark 2 à 3 graden koeler is dan de stad door de bomen en de vochtige bodem. Maar als die verdamping wegvalt door de droogte, dan wordt die temperatuur niet meer afgeremd en gaat hij sneller omhoog. Daarnaast krijg je bij te weinig verdamping minder wolkenvorming en dus ook minder kans op neerslag. Ook dat versterkt de droogte.»

HUMO Het grondwater in Vlaanderen blijkt historisch laag te staan, deels door gebrek aan neerslag. Volgens het KMI waren alle maanden sinds juli 2016 droger dan normaal, op november na.

Leemans «Hier in Nederland breekt het gebrek aan neerslag ook bijna records. Het recordjaar was 1976 en dat zijn we nu aan het benaderen. Bij zoveel droge maanden wordt het grondwater niet bijgevuld, en tegelijk wordt het sterk aangesproken omdat het zo droog is. Kortom, je leeft niet meer op de ‘zichtrekening’ van de neerslag, je zit te knagen aan de ‘spaarrekening’ van je grondwater.»


Costa Oostenda

HUMO Is het elders in Europa ook zo droog?

Leemans «Naast België en Nederland is er ook in Frankrijk, Italië, Spanje en Portugal sprake van droogte. Ook daar viel veel minder neerslag dan normaal.»

HUMO Portugal wordt al heel vroeg in het jaar geteisterd door bosbranden.

Leemans «Die bosbranden zijn voor een groot deel te wijten aan het landgebruik en de ontvolking. Maar wat Portugal extra kwetsbaar maakt, is zijn ligging aan de koelere Atlantische Oceaan. Dat temperatuurverschil tussen zee en vasteland zorgt voortdurend voor wind, en dat wakkert die bosbranden nog aan.»

HUMO Speelt de klimaatopwarming in die regio ook een rol?

Leemans «Door de opeenvolging van warmere, drogere zomers gaan bossen trager groeien en komt er meer struikgewas. En als het nog droger wordt, dan verdwijnt het bos, en komt er gras en steppe, en daarna woestijn. Dat is een trage evolutie, maar die vele bosbranden kunnen die evolutie versnellen. Het bos herstelt niet meer, en gras en steppe zien hun kans. Zover is het nog niet in Spanje en Portugal, maar tegen het einde van de eeuw voorspellen de modellen wel dat die landen een steppe- en woestijnklimaat gaan kennen.»

'Alle landen die vaak met bosbranden kampen, begrijpen maar moeilijk dat brandpreventie goedkoper is dan brandbestrijding.'

HUMO Dat zijn landen die leven van toerisme.

Leemans «Ja, en die vakantiegebieden zullen alsmaar minder comfortabel worden. Wie nu in Centraal-Spanje logeert, zit boven de 40 graden, dan kun je niks doen in je vakantie. Als dat zich doorzet, dan zullen de costa’s in Spanje te heet worden, en alleen nog toeristisch attractief van januari tot april. Tja, en dan worden Scheveningen en Oostende de nieuwe costa’s.»

HUMO In 1996 voorspelde je dat België en Nederland bij het begin van deze eeuw het klimaat van de Provence zouden krijgen.

Leemans «Mijn voorspelling klopt. Het huidige klimaat van Nederland en België is het klimaat van Lyon van de jaren 80, maar dan inclusief onze hogere vochtigheid, die zo’n klimaat moeilijker te verdragen maakt. Die voorspelling was dan nog gebaseerd op een kleine opwarming, terwijl we eigenlijk afstevenen op een grote opwarming. Dat die extremen elkaar zo opvolgen, doet alles sneller gaan dan verwacht.»


Gestopt met groeien

Landbouwexpert en schadedeskundige Luc Busschaert krijgt doorlopend telefoons van ongeruste boeren die willen weten wat hen te wachten staat. Hij heeft er absoluut geen goed oog in.

Luc Busschaert «De grootste oppervlakten in Vlaanderen en Wallonië zijn grasland voor het vlees- en het melkvee. Maar in dat grasland zit al drie weken geen groei meer. Dat gras verdort, en als het nog dieper geraakt wordt, dan is het helemaal verloren en zullen vele hectaren opnieuw moeten ingezaaid worden. Het vlees- en melkvee moet intussen wintervoer krijgen, en vaak moet dat aangekocht worden, wat kostelijk is voor de boer.

»De graangewassen krijgen bij watergebrek geen voedingsstoffen, wat maakt dat die granen verschrompelen en van slechte kwaliteit zijn. Voor tarwe zou dat een verlies van 15 procent kunnen zijn. En voor de vroege aardappelen, die eind juni geoogst worden en zeer belangrijk zijn voor de frietindustrie, raam ik een verlies van 25 tot zelfs 35 procent. Die industrie zit echt op die oogst te wachten nadat de oogst van vorig jaar mislukt was door het natte voorjaar, maar ze krijgen opnieuw met schaarste te maken.

»Het grillige weer heeft ervoor gezorgd dat een grote aardappelboer uit Knokke zijn akkers nu spreidt over Vlaanderen, Wallonië, Frankrijk en Nederland. Zo kan hij het risico op schade spreiden en minimaliseren. Maar dat uitwijken is alleen voor de allergrootsten weggelegd.»

HUMO Een eerste agrarische klimaatvluchteling dus. Hoe is het intussen met de maïs?

Busschaert «Maïs is een subtropische plant, die kan tegen warmte, maar niet tegen droogte. In de Kempen staat hij er slecht bij. Elders, waar men later zaait, is er mogelijk nog wat hoop. Maar als het nog tien dagen droog blijft, dan krijgen al die hectaren maïs een groeischok: dan komt die bloempluim er te vroeg in en groeit het gewas niet hoger, met miserabele kolven als gevolg. De maïs moet dienen als wintervoer voor de dieren; als die oogst mislukt, dan moet de boer elders voer kopen, en dat kost veel geld.

»In de open tuinbouw (onder andere bloemkool en spinazie, red.) zal de oogst ook tegenvallen. Met dat verbod op het oppompen van water in het IJzer- en Leiebekken kan er niet meer beregend worden, en komen die telers nog meer in het nauw. Tegelijk staan de jonge plantjes van kool, selder, prei en spinazie te wachten, maar in dat stuifzand is het onzinnig om te planten. Die producenten van jonge plantjes zitten ook gewrongen, ze willen leveren aan de groenteboeren, maar die houden dat af. Contractueel zijn ze echter verplicht om af te nemen, maar ze kunnen die plantjes hoogstens een paar dagen in een koude ruimte bewaren, dan houdt het op.»


200 liter in het rood

HUMO Hoeveel regendagen hebben we eigenlijk nodig om die teelten terug op hun plooi te krijgen?

Busschaert «Je hebt al 30 liter per vierkante meter nodig om de grond op wortelniveau te bereiken. Voor aardappelen die dieper zitten, heb je zeker 50 liter nodig. Niet in een wolkbreuk, hè, maar in gestage, zachte neerslag.»

HUMO Juni en juli hebben een gemiddelde van 70 liter neerslag over de héle maand. Dat wordt krap.

Busschaert «Het precaire is dan nog dat we die 30 à 50 liter vóór 5 juli nodig hebben. Dat wordt een dubbeltje op zijn kant. En 30 à 50 liter is het uiterste minimum, eigenlijk hebben we minstens 120 liter nodig in de eerstkomende weken om enigszins gerust te zijn. Met 30 à 50 liter zitten we binnenkort opnieuw met dezelfde droogte.»

'Vorig jaar nog het natste voorjaar sinds 1833, met een bijna verzopen Rock Werchter. En nu één van de droogste zomers sinds decennia: 'De extremen en de records volgen elkaar op.'

HUMO Is het in Wallonië ook zo droog?

Busschaert «Ik woon in Waals-Brabant, en het is hier even droog als over de taalgrens. Maar Wallonië wacht altijd twee weken langer met waterbeperkingen dan Vlaanderen. Dat is de kop in het zand steken, dat is twee weken willen winnen waarin er geen schadedossiers voor hun rampenfonds binnenkomen omdat er officieel nog geen noodmaatregelen zijn. Maar op lange termijn kan de schade zwaarder uitvallen.»

HUMO Vorig jaar was er het doornatte voorjaar, begin dit jaar kregen heel veel fruittelers af te rekenen met forse vorstschade. En nu die droogte, dat wordt een lawine aan schadedossiers.

Busschaert «Het wordt ook een administratieve catastrofe: van de 6.000 schadedossiers voor 2016 heeft de Vlaamse overheid er nog maar 2.400 kunnen openen. En daar komen nog eens de schadedossiers van 2017 bovenop.»

HUMO Blijkbaar evolueren we van een stabiel, gematigd klimaat naar een continu grillig klimaat.

Busschaert «Ik heb dagboeken van mijn vader en grootvader, allebei boeren, en die hadden zo’n pieken van droogte of neerslag maar eens om de vijf à acht jaar. Nu hebben we drie landbouwrampen op anderhalf jaar. Dat is werkelijk een klimaatverandering.»

HUMO Men maakt stilaan de vergelijking met de droge en rampzalige zomer van 1976.

Busschaert «Ik denk dat deze zomer erger wordt, de ergste die we ooit hebben meegemaakt. Omdat het al een jaar droger is dan normaal, staan we ongeveer 200 liter per vierkante meter in het rood. We zullen écht geluk moeten hebben om een grote landbouwramp af te wenden.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234