Dwarskijker over 'Het collectief geheugen', 'M/V/X' en 'Cathérine: Boudewijn wordt Bo'Schuddebuiken zonder buik

Je kon in deze special over Bo de indruk krijgen dat er geen sprake was van een complexe problematiek


Het collectief geheugen
Eén – 27 januari – 598.597 kijkers

Laatst had ik het in deze barre kolommen over ‘het middelpuntvliedende gezwatel van flapuiten die tot hun eigen dolle pret in panelshows samenklonteren’. Een insider liet me weten dat zelfs zulke tv-programma’s vandaag de dag geheel en al gescript zijn, zoals dat in het Nederengels van insiders heet. Een insider is, op de keper beschouwd, een binnenstaander, maar wat is ‘op de keper beschouwd’ alweer?

‘Gescript’: de eventuele grappen van de panelleden zijn dus voorgebakken door naar schatting een stagiair die liever bij VTM in ‘Beste kijkers’ aan de slag zou gaan. Vandaar wellicht dat de wel erg goedlachse presentator Kamal Kharmach – schuddebuiken zonder buik – het in de inleiding van dit programma over ‘straffe stunten’ had. Lang geleden, toen de dieren nog Nederlands spraken, was ‘stunts’ het meervoud van ‘stunt’, maar daar zit natuurlijk geen greintje humor in. ‘Stoels’ is het humoristische meervoud van ‘stoel’. Ja, als je ervoor in de wieg bent gelegd, blíjf je lachen.

Twee tweetallen moesten in deze panelshow, die op papier wel om de nobele conversatiekunst zal hebben gedraaid, tegen elkaar op beslissen of één of ander voorval of personage het collectieve geheugen in mocht of niet. Baat het niet, het schaadt niet. De eindbeslissing ligt bij een Bekende Vlaming die voor de gelegenheid ‘de geschiedschrijver’ wordt genoemd, hoe onbevoegd hij dienaangaande ook mag zijn. Deze keer bekleedde Marcel Vanthilt dat ereambt, de smaakvolst geklede man van de Reyerslaan. Generatiegenoten trek ik vanaf nu altijd voor. ‘Ik heb geen geheugen, laat staan een collectief,’ sprak Marcel. ‘Ik ben dit programma nu al vergeten en ik zit er nog maar pas in.’ Ik vermoed dat zijn tekst niet gescript was.

Tegen een achtergrond van in vrolijke tinten uitgevoerde archiefkasten vormden Maaike Cafmeyer en Rik Verheye een samenwerkingsverband dat voor de gezelligheid het West-Vlaams niet kon laten: het syndroom van Bevergem. Ik weet niet of Stany Crets, die met Jacques Vermeire de tegenpartij vormde in dit programma, zich door een tekstschrijver had laten inspireren, maar in ieder geval zei hij hardop: ‘Praat eens een beetje algemeen Nederlands.’ Rik Verheye barstte daarop met parodistisch oogmerk uit in het ronkende, gietijzeren Nederlands van toneelspelers uit de jaren 50, die hij ook maar van horen imiteren heeft. Laat ik voor de volledigheid zeggen dat zijn parodie knudde met de pet op was. Laat ik ook opperen dat ik het jammer vind dat het Nederlands, dat wendbaar en rijk is, zich stilaan uit Vlaanderen heeft teruggetrokken, ook al wordt die taal hier nog altijd onderwezen, vermoedelijk in het West-Vlaams.

‘Het collectief geheugen’, een hulpfonds voor loslopende BV’s, rakelde beeldfragmenten op die ik al één keertje te vaak had gezien: onder andere de neokoloniale sketch waarin Papa Wemba ‘Viva bomma, patatten met saucissen’ aanhief toen die hooghartige Leo Tindemans en zijn gevolg bij Mobutu aan de dis zaten in 1975. Of Armand Pien, die deed alsof hij niet meer bijkwam van het lachen nadat hij eerst gedaan had alsof hij plots bemerkte dat de wortel waarmee hij ludiek hogedrukgebieden aanwees, van een stijf penisje was voorzien. Om kort te gaan: ’t wordt stilaan tijd om het archief van de openbare omroep een tijdlang voor gezien te houden.

Jacques Vermeire, die er voor het gemak van uitgaat dat hij de humor in Vlaanderen heeft herijkt, kreeg de lachers op zijn hand met vondsten als ‘Poepsaland’ en ‘De 24 hoeren van Francorchamps’. Ik zeg niets meer. Tenzij misschien dat ‘Het collectief geheugen’ mij tot de vraag ‘Is er op dit uur, op zaterdagavond, niets beters op de televisie?’ noopte. Ach, met een beetje goede wil kun je over om het even wat wel iets gunstigs zeggen, in een opstoot van mildheid. Maaike Cafmeyer herinnerde zich de ‘romige wasco’s’ waarmee Pien vroeger op weerkaarten tekeerging, en hoe zij er als kind naar verlangde om óók met zulk smeuïg vetkrijt te schrijven. Er zit een zekere schoonheid in zulke bijzaken.


M/V/X
Eén – 31 januari – 584.277 kijkers
CATHéRINE: Boudewijn wordt Bo
VTM – 30 januari – 706.000 kijkers

Ik wil me niet opdringen, maar voor een brede, gevoelige maar onsentimentele kijk op de wereld van de transgenders beveel ik u de mooie, ingetogen programmaserie ‘M/V/X’ aan, zelfs als u niet staat te springen om van geslacht te veranderen. Deze serie toont de verlossing van meestal jonge mensen die eindelijk samenvallen met wat ze altijd zijn geweest, ook al sprak hun lichaam hen daarin tegen. Met zo’n bevrijdende transitie zullen altijd wel allerlei soorten van verdriet gemoeid zijn. Ze kost bloed, zweet en tranen en is niet vanzelf een garantie voor geluk: elf maanden na haar geslachtsoperatie zei de melancholieke Ariane (20), die niet vrij was van sombere gedachten: ‘Het is moeilijk om het meisje dat ik wil zijn echt te vinden.’ Soms verzuimde Ariane haar hormoonpillen te nemen, wat nefast is voor de botkwaliteit. ‘Als je die pillen niet neemt, kun je acuut in de menopauze belanden,’ zei de dokter ook nog. Aan de plastisch chirurg gaf Ariane zonder moeite toe dat ze niet elke dag gedilateerd had. Wat dilateren precies is, moest ik opzoeken op de site van UZ Gent: ‘Met staafjes druk uitoefenen op de vagina, om er geleidelijk aan de lengte en de breedte van te vergroten’. ‘Vaginale dilatatie,’ las ik, ‘kan ook nodig zijn na een operatie om de diepte van de vagina te behouden.’ ‘Transgender zijn houdt nooit op,’ voorzag Ariane ook nog.

Senne, die zich goeddeels van Sanne had bevrijd, wilde, nu het nog kon, zijn eicellen, of toch die van Sanne, laten invriezen, met het oog op kroost van eigen genetisch materiaal. Hij zag vreselijk op tegen de medische ingrepen die hem nog te wachten stonden. Hoe graag ze zich eindelijk thuis wilden voelen in hun lichaam, geen van de transgenders hunkerde naar de operatietafel: een begrip als ‘borstverwijdering’ is op zichzelf al eng genoeg, ook al zijn borsten het eerste waar een meisje dringend vanaf wil als ze op weg is om een jongen te worden.

We kregen in ‘M/V/X’ ook de naasten van transgenders te zien. Toen haar dochter te kennen had gegeven dat ze au fond een jongen was die liever voetbalde dan op ballet zat, vond de openhartige moeder van Dylano dat ze rijp was voor de psychiater. ‘Ik zag een jongen lopen,’ zei ze ook nog, ‘ik had geen dochter meer.’ Nu, aan de vooravond van de borstverwijdering van Dylano, wist de aardige vrouw wel beter: ‘Hij was altijd al een jongen en ik zag het niet.’ De moeder en de vader van Selina wilden dan weer niets meer met hun zoon te maken hebben, nu hij liever hun dochter was. Een tante ontfermde zich over hem: gelukkig zijn er altijd nog tantes. Vaders kwamen tot nog toe niet voor in dit programma.

Selina, die nog geen geslachtsoperatie had ondergaan, was bevriend met Ariane. Toen ze nog jonge jongens waren die eenzelfde verlangen deelden, waar ze het met nagenoeg niemand over konden hebben, verkleedden ze zich in het bos als meisje. Voor wie er oog voor heeft, verglijdt de werkelijkheid soms in een aandoenlijke filmscène.

We kregen ook een idee van hoe die onbestemde menigte die we iets te lichtvaardig de samenleving noemen, soms op transgenders reageert. Toen Senne een feestje gaf ter gelegenheid van z’n coming-out als jongen, kreeg hij een smerige brief van vermoedelijke klasgenoten, die anoniem de uitnodiging afsloegen. En Selina vreesde dat niemand haar een appartement zou willen verhuren, maar met een cameraploeg erbij bleek dat mee te vallen.

‘M/V/X’ had ook een praktische kant: Paulien (44), voorheen Peter, vertoonde zich nog maar tien weken in het openbaar als vrouw. Ze zat in een fase waarin Peter, bij een zekere lichtval, zo nu en dan nog doorschemerde, en daar moest ze vooreerst met uiterlijke middelen tegenin gaan. Gelukkig waren er stylisten, kappers en make-upsters die transgenders op hun wenken konden bedienen. Dat mensen zich in die specifieke behoeften specialiseren, lijkt me een mooi voorbeeld van beschaving, maar een optimist kun je mij niet noemen.

Uitgerekend nu de openbare omroep ‘M/V/X’ uitzendt, maakte Boudewijn Van Spilbeeck, buitenlandverslaggever bij het VTM-nieuws, ruchtbaar dat hij wedergeboren was in Bo, een vieve blondine van 58 lentes. Toen ik dat vernam, heb ik vast één wenkbrauw opgetrokken, maar dan subtiel: meer uiterlijke verbazing strookt niet met mijn idee van cool. Zowel Boudewijn als Bo mochten zichzelf, en ook wel elkaar, ontvouwen in een special van ‘CATHéRINE’, die ‘M/V/X’ wegens een heel andere toonzetting – beetje showbizzachtig, beetje emo – volkomen overstemde.

We mochten meemaken hoe Boudewijn Van Spilbeeck voor het laatst als man de Catalaanse kwestie versloeg in Barcelona, waarna hij met een brok in de keel maar evengoed met een glimlach vaststelde dat zijn mannenleven erop zat. Nooit meer harige benen. Er restte hem niets anders meer dan Cathérine Moerkerke in de armen te vallen en zo snel mogelijk in Bo op te gaan – iemand die hij al op z’n 8ste gewaarwerd in lichaam en ziel.

Bo leek dolgelukkig en bevrijd. Zij sprak zelfs opgetogen en badinerend over de nare operaties die haar te wachten stonden. Ze besefte hardop dat ze mensen pijn had gedaan – vrouw, kinderen, familie – maar dat verpestte zo te zien haar stemming niet. De naasten van Bo kwamen niet aan het woord in dit programma, en ook niet in de rest van het mediaoffensief. ‘De mogelijkheden om je neus kleiner te maken zijn beperkt,’ zei de plastisch chirurg, maar Bo bleef stralen van geluk. Je kon in deze special van ‘CATHéRINE’ de indruk krijgen dat er geen sprake was van een complexe problematiek, alsof zo’n ingrijpende beslissing geen keerzijde had. ‘Ben je er klaar voor om het icoon van de transgenders te zijn in Vlaanderen?’ vroeg Cathérine Moerkerke. Ietsje minder was anders ook al ruimschoots voldoende geweest. Ik weet niet of Bo liever om haar geslachtsverandering dan om haar journalistieke werk bekend zou staan.

Het klapstuk was het moment waarop Bo zich voor het eerst aan de nieuwsredactie van VTM vertoonde, waar ze na een stilte op complimenten en een warm applaus werd onthaald. ‘Kom hier, dat ik u kus,’ baste Patrick Van Gompel. ‘Bo, pas in godsnaam op voor die Van Gompel,’ prevelde ik ineens. Pure intuïtie.

Toch nog even serieus nu: Bo puilde uit alle media tegelijk. ‘Een tsunami,’ noemde ze die overkill. Toen ze één dag later bij ‘Van Gils en gasten’ aanschoof en enthousiast aankondigde dat ze de volgende avond ook in ‘De wereld draait door’ te zien zou zijn, had ik ineens mijn bekomst van informatie over Bo. Bo Van Spilbeeck is een feit. En Catalonië, hoe zit het daar intussen mee?

Rudy Vandendaele

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234