'E-Team': de vliegende brigade van Human Rights Watch

Op Netflix gaat deze week voor meer dan 50 miljoen kijkers de film ‘E-Team’ in première, een documentaire over het Emergencies Team van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch. Onder leiding van de Belg Peter Bouckaert verzamelen ervaren onderzoekers bewijzen van gruwelijke oorlogsmisdaden op het moment dat ze gebeuren. Anna Neistat is één van die onderzoekers.

In het holst van de nacht rijden Anna Neistat en haar collega Ole Solvang in een rammelende auto door het niemandsland in het Turks-Syrische grensgebied. Achter hen stofwolken, links de met prikkeldraad afgebakende grens. Anna heeft een boerka aan, in zijn outdoorkledij heeft Ole iets weg van een oorlogsverslaggever. Wanneer de auto stopt, grabbelen ze zo stil mogelijk hun spullen bijeen – niemand mag weten dat ze hier zijn. Zodra hun fixer een stukje prikkeldraad plattrapt, ligt de grens naar Syrië open en zetten de twee het op een lopen. Pal de oorlog in, de ellende tegemoet.

Het klinkt als een scène uit een film, en dat is het ook. Alleen: deze film is écht gebeurd. Anna en Ole zijn behalve collega’s ook een koppel. Als ze niet aan het werk zijn in een oorlogsgebied, wonen ze met Anna’s 11-jarige zoon in Parijs. De gruwel die ze documenteren is niet in scène gezet, de slachtoffers die ze ontmoeten zijn mensen van vlees en bloed.

Meer dan drie jaar volgden videojournalisten het vierkoppige E-Team van Human Rights Watch tijdens missies in Libië en Syrië. Op vraag van de mensenrechtenorganisatie gebeurde dat uitsluitend met camerateams die uit één man bestonden – grote filmploegen zouden de activisten alleen maar doen opvallen en mogelijke getuigen afschrikken. Regisseurs Ross Kauffman en Katy Chevigny puurden er een bloedstollende documentaire uit, met Ole en Anna in de hoofdrol.

‘Dat was op voorhand niet afgesproken,’ zegt Anna Neistat. Ik spreek haar in Londen, waar ze intussen onderzoeksdirecteur is bij Amnesty International.

Anna Neistat «Ik wist wel dat Ross en Katy gefascineerd waren door de spreidstand tussen ons werk en ons privéleven. Ze hadden meer dan vijfhonderd uur beeldmateriaal – allemaal tafereeltjes die op zich wel interessant zijn, maar the bigger picture ontbrak. Tijdens onze missies heb ik ze de oren van het hoofd gezaagd: hoe gingen ze daar in godsnaam een samenhangend verhaal van maken? Tot op het laatste moment bleef Ross zeggen dat hij het niet wist (lacht). Blijkbaar is dat iets wat je pas tijdens de montage ziet.»

Hun status als hoofdpersonages hebben Anna en Ole wellicht ook te danken aan het feit dat Anna tijdens de opnames zwanger werd. Al hebben de makers de grootste brok emo tot op het einde bewaard: in de aftiteling dragen ze de film op aan James Foley, de Amerikaanse journalist die als eerste westerse gijzelaar onthoofd werd door IS. Foley filmde bijna alle scènes die zich in Libië afspelen – hij was er samen met Peter Bouckaert toen Kadhafi werd vermoord.

Vijandelijkheidstraining

HUMO Moord, marteling, opsluiting, verdwijningen: jullie worden tijdens jullie werk voortdurend met het slechtste van de mens geconfronteerd. Hoe houd je dat vol?

Neistat «Het is zwaar werk, maar ik ervaar het als een voorrecht: we krijgen niet alleen het slechtste, maar ook het beste van de mens te zien. Mensen die in de moeilijkste omstandigheden hun veerkracht en hun menselijkheid bewaren: dat kom je niet elke dag tegen. Wij komen en gaan, maar de mensen met wie we lokaal samenwerken, blijven achter, met gevaar voor hun leven. Velen van hen zouden naar een buitenlandse universiteit kunnen, maar ze kiezen ervoor om in hun land te blijven. Hetzelfde geldt voor de slachtoffers: vrouwen die hun kinderen of hun echtgenoot kwijt zijn, blijven doorgaan. That blows my mind

HUMO Ze hebben weinig keuze, lijkt me.

Neistat «Ik weet niet of ik het zou kunnen. Een deel van ons werk vraagt ons om afstand te bewaren, om ons niet in de plaats van de slachtoffers te stellen – maar het gebeurt toch. Vrouwen die na de verdwijning van hun man eten beginnen te maken voor de kinderen: dat zet je eigen leven in perspectief, geloof me.

»Behalve de veerkracht neem je ook de verhalen van de mensen mee – het is jouw verantwoordelijkheid om er iets mee te doen. Dat is iets wat ik heb moeten leren: ik ben vroeger journalist geweest, rapporteren was voor mij voldoende. De vraag is niet hoeveel horror ik mezelf toesta, het is de bedoeling dat ik met die horror aan de slag ga, opdat er iets zou veranderen.»

HUMO In de opleiding voor het E-Team zit een luik hostile environment training. Wat houdt dat in?

Neistat «Human Rights Watch geeft haar onderzoekers in eerste instantie een algemene veiligheidstraining – basisvaardigheden om in een vijandige omgeving aan de slag te kunnen gaan: hoe zorg je voor je eigen veiligheid en die van je team, hoe beveilig je je informatie? Het ergste wat je tijdens een missie kan overkomen, is dat je een paar dagen opgesloten wordt. Het is dan zaak om je bronnen en je informatie af te schermen.

»Daarnaast is er de specifieke hostile environment training, die wordt aangeboden door verschillende beveiligingsbedrijven. Zij leren hoe je je moet gedragen bij gijzelingen of wanneer je onder vuur wordt genomen. Je krijgt ook een uitgebreide medische opleiding. Met een EHBO-cursus van het Rode Kruis spring je niet ver: die gaat ervan uit dat je na een paar minuten bijstand krijgt van een ambulance.»

HUMO Hoe beslis je waar je naartoe gaat? Er zijn zo veel brandhaarden in de wereld, en in elke oorlog worden wreedheden begaan.

Neistat «We maken een afweging van de zwaarte van de feiten, onze mogelijkheden om ze te documenteren en de impact die ons werk zal hebben. Soms zijn er conflicten die we gemakkelijk kunnen bereiken en waar sprake is van zware misdaden, maar waar we niets kunnen doen. Soms is het ook een personeelskwestie: hebben we wel de juiste mensen om die missie te doen?»

HUMO Zijn er plekken waar jullie niets meer kunnen doen?

Neistat «Syrië – wat overigens niet wil zeggen dat we niet meer op dat land werken.»

HUMO Volgens Peter Bouckaert zit er op dit moment een team van Human Rights Watch in Syrië.

Neistat (verrast) «Dat is goed om te horen. Amnesty International heeft een ploeg in Kobani, de Koerdische stad in het noorden van Syrië, om mensenrechtenschendingen te onderzoeken in het door IS gecontroleerde gebied. Maar verder gaan we niet: te gevaarlijk.»

HUMO Is Syrië de gevaarlijkste plek waar je ooit geweest bent?

Neistat «Nee, dat was Xinjiang, een autonome regio in het noordwesten van China, waar de Oeigoerse separatisten al jaren voor onrust zorgen. Ik was er volledig undercover en had geen netwerk om op terug te vallen. Als het daar misliep, zou ik jarenlang opgesloten zijn geweest, zonder dat iemand er iets aan had kunnen doen.»

HUMO Er lijkt veel improvisatie te zijn gemoeid met jullie missies. De manier waarop jullie Syrië moeten binnenreizen, doet nogal amateuristisch aan.

Neistat «Vergis je niet: aan die missie zijn maanden voorbereiding voorafgegaan. Ik was de eerste keer in Syrië in april 2011, toen de protesten tegen het regime begonnen. Toen kon ik nog gemakkelijk rondreizen. Daarna is het maandenlang gestopt en hebben we vanuit Libanon, Jordanië en Turkije met vluchtelingen moeten werken om aan onze informatie te geraken.

»De oversteek die je in de film ziet, hebben we besproken met collega’s in New York en Beiroet: was het wel mogelijk? Liepen we niet te veel gevaar? Er gingen een paar dingen verkeerd – onze smokkelaars bleken niet de meest professionele, en de auto viel om het halfuur stil. De oversteek moest eigenlijk ’s nachts gebeuren, maar in de film zie je het langzaam licht worden. (Grijnst) Dat was níét het plan.»

HUMO Is het een voordeel om tijdens zulke gevoelige missies een vrouw te zijn?

Neistat «Absoluut: je doet een boerka aan en niemand vraagt je wat. Als de politie me van dichtbij had bekeken, zou ik natuurlijk door de mand zijn gevallen. Maar dat doen ze niet. In Tsjetsjenië, bij mijn eerste grote buitenlandse opdracht, kéken ze niet eens naar me. Aan de grens wilde de politie alleen met mijn chauffeur praten: prima, hoor!

»Daders zijn ook sneller bereid met je te praten, omdat ze vrouwen niet als een bedreiging zien.»

Fucken met slechte mensen

Anna Neistat groeide op in Moskou tijdens de Sovjetperiode. Haar moeder is professor chemie aan de universiteit, haar vader een beeldhouwer. In ‘E-Team’ zit in een scène waarin ze op bezoek gaat bij haar ouders, nadat ze in Moskou een rapport heeft voorgesteld over Syrië. Gezellig bijpraten in de keuken is er niet bij: Anna moet voortdurend telefoontjes beantwoorden. ‘Altijd hetzelfde,’ schokschouderen haar ouders, waarna ze de deur achter zich dichttrekken en naar de woonkamer verhuizen.

HUMO In Syrië vraagt jullie fixer om niet tegen zijn moeder te zeggen dat hij naar gevaarlijke gebieden reist. Waarop jij antwoordt: ‘Zeg ook maar niets tegen de mijne!’

Neistat «Dat was een grapje: mijn ouders weten bijna altijd waar ik uithang. Mijn mama is een sterke vrouw, zij kan daartegen. Mijn vader maakt zich sneller zorgen, dus hem vertel ik minder. Ik zeg hem wel dat ik op missie ga, maar over de precieze bestemming blijf ik vaag.»

HUMO Je hebt ooit gezegd dat de wortels van je engagement in Rusland liggen.

Neistat «In de film zie je bij mijn ouders thuis een foto van mij als kind met een rood sjaaltje: ja, ik was een Pionier (lid van de communistische jeugdbeweging, red.). Ik heb de laatste stuiptrekkingen van de Sovjet-Unie meegemaakt. De coup in 1991 heeft voor mij alles in beweging gezet: ineens maakte ik kennis met onafhankelijke journalistiek. Ik luisterde naar Echo van Moskou, een radiozender waar ik later zelf ben gaan werken. Zij bleven uitzenden tijdens de coup, terwijl andere media gesloten werden. Dat vond ik zo krachtig dat ik toen besloten heb dat journalistiek de beste manier was om betrokken te zijn bij de geschiedenis van mijn land.»

HUMO Hoe ga je van journalist naar mensenrechtenwaarnemer?

Neistat «Ik had op de radio een programma waarin veel werd gepraat over gevangenissen en hervormingen. De advocaten die ik interviewde, moedigden me aan om er verder in te gaan. Ik heb een ngo voor politieke gevangenen opgestart en ben rechten gaan studeren. Daarna ben ik naar Harvard gegaan, waar ik me gespecialiseerd heb in strafrecht. Het zag ernaar uit dat ik daar mijn beroep van ging maken, tot Human Rights Watch me polste om directeur te worden in Rusland. Ik was helemaal niet van plan om terug te gaan, maar al op mijn eerste werkdag wist ik: dit is het.»

HUMO In de film zegt Peter Bouckaert dat hij mensenrechtenwaarnemer is geworden omdat het fijn is om aan de goede kant te staan. Hij omschrijft zijn job als ‘fucking with bad people’.

Neistat «Dat drijft ons allemaal, denk ik: een stem geven aan zij die niet gehoord worden. Wij komen op plekken waar mensen enorm verbaasd zijn ons te zien – hun lijden lijkt zich in een vacuüm af te spelen, ze denken dat niemand om hen geeft. Wat kan ons een uithoek in Nepal schelen, waar iemand wordt opgesloten en verdwijnt?

»Fred Abrahams, het vierde lid van ons team, heeft ooit gezegd dat hij licht probeert te laten schijnen op heel donkere plaatsen. Dat vat het goed samen.»

HUMO Is het niet eng om oorlogsmisdadigers te confronteren met hun daden? Hoe veilig ben je dan zélf nog?

Neistat «Natuurlijk is dat eng, maar die confrontaties gebeuren niet altijd face to face. Soms sturen we onze bevindingen per brief op. Wij stellen ons altijd de vraag of we na een rapport nog terug kunnen naar het bewuste land. Dat lukt niet altijd.

»Dat we undercover werken en niet altijd transparant zijn, heeft niks te maken met een voorliefde voor spionageverhalen: het is een manier om onszelf te beschermen.»

HUMO In de film vraagt een Syriër aan Ole of hij niet bang is om in een vreemd land te sterven. Hij geeft toe dat hij soms ‘nerveus’ wordt van die gedachte.

Neistat «Als angst het enige gevoel was dat speelde, dan zou ik hier niet zijn. Niemand dwingt mij dit werk te doen. Ik ben bang genoeg om risico’s uit te sluiten, ik ren niet rond als een kip zonder kop. Maar de angst verlamt me niet.

»Hetzelfde geldt voor de gruwel: als je voortdurend gechoqueerd bent door wat je ziet op een missie, dan ben je niet erg nuttig voor de organisatie. Maar als het je niet meer raakt, dan is het misschien tijd om iets anders te gaan doen. Wij bewandelen voortdurend de lijn tussen betrokkenheid en afstand, en dat is een wankel evenwicht. Je gaat niet op missie om te sympathiseren, maar om je werk te doen.»

HUMO ‘E-Team’ is opgedragen aan James Foley. Heb je met hem samengewerkt?

Neistat «Niet voor de film. Ik heb hem een paar keren ontmoet in Syrië, maar ik heb hem niet goed gekend. Zijn dood was een absolute shock, ik las het op Facebook. Mijn eerste reactie was: dit moet er onmiddellijk af, dit wil ik niet zien.»

HUMO Het kon ook met jou gebeuren.

Neistat «In het gebied waar James ontvoerd is, ben ik nooit geweest. Wij werkten op een veiligere plek in Syrië.

»James is ontvoerd in 2012: op dat moment was IS een nietsbetekenende groep, bijlange niet zo groot en machtig als vandaag.»

Lekker anoniem

HUMO In de film suggereer je dat de toestand in Syrië hopeloos is. ‘Ik wil er nooit meer naartoe,’ zeg je. ‘We hebben alles gedaan wat we konden, maar het heeft niet geholpen.’

Neistat (twijfelt) «De term ‘hopeloos’ zou ik niet gebruiken, maar de situatie is wel extreem... érg. Kijk, als een staat misdaden pleegt, dan is er de Veiligheidsraad, het Internationaal Strafhof in Den Haag – een hele machinerie treedt dan in werking. Maar wat doe je met een groep als IS? Wat zijn dan de mogelijkheden? Zowel Human Rights Watch als Amnesty International worstelen daarmee.

»Eén van de sterkste momenten in de film is wanneer Fred in Den Haag tegenover Milosevic komt te staan. Net omdat hij de misdaden zo goed gedocumenteerd had, kon Fred bewijzen dat Milosevic wel degelijk geweld had gebruikt tegen zijn eigen volk. Dat moet ons hoop geven: in de jaren 90 dacht men nog dat Milosevic nooit berecht zou kunnen worden.»

HUMO Jij gelooft dat Abu Bakr Al-Baghdadi, de kalief van IS, voor het gerecht te brengen is?

Neistat «Waarom niet? Een onderzoek van het Internationaal Strafhof hoeft niet over een staat te gaan.»

HUMO Osama bin Laden was geen staatshoofd en hij is nooit berecht.

Neistat «Er is een groot verschil tussen Al-Qaeda en IS: die laatste groep heeft controle over een bepaalde oppervlakte, er is sprake van een bevelstructuur. Dat maakt van IS een non-state actor. Bovendien zijn veel leden van de groep onderdanen van Europese landen. Dat is genoeg om ze voor het gerecht te slepen.»

HUMO Is er in jullie rapporten veel ruimte voor tegenspraak?

Neistat «Voor we een overheid op papier van oorlogsmisdaden beschuldigen, hebben we het dossier maanden onderzocht. We hebben met tientallen, soms honderden getuigen gesproken en bewijzen verzameld. We gaan niet over één nacht ijs – en wie denkt dat we de bal misslaan, mag ons daarop aanspreken.»

HUMO Sommigen doen dat: het rapport van Human Rights Watch over de gifgasaanval in augustus van vorig jaar in Syrië wordt in twijfel getrokken door een professor van het Massachusetts Institute of Technology én door een voormalige VN-wapeninspecteur.

Neistat «In die zaak vind ik dat de Syrische overheid zich moet verdedigen. Als wij het regime valselijk beschuldigen van een gifgasaanval... Come on! Zeg dan iets – en liefst iets méér dan: ‘Het is niet waar.’»

HUMO Ook jouw rapport over Sri Lanka wordt aangevallen: politicus en schrijver Rajiva Wijesinha is de enige die genoemd wordt in een lijvig document over regeringsgeweld tegen burgers. Hij vindt dat hij valselijk wordt beschuldigd op basis van anonieme bronnen en klaagt aan dat jullie niet met hem in debat willen treden.

Neistat «We moeten de anonimiteit van de mensen die met ons spreken beschermen – we hebben wel degelijk hun namen. Mocht het ooit tot een rechtszaak komen, dan kunnen we hun beweringen staven. Het is ook niet voldoende dat één persoon ons vertelt dat hij is ontvoerd, opgesloten en vervolgens mishandeld. Het moet om een patroon gaan. En zoals ik daarnet al zei: onze onderzoeken zijn niet louter op getuigenissen gebaseerd. De rapporten zijn een combinatie van wat slachtoffers en daders ons vertellen – die laatsten geven soms zelfs het méést informatie – en die gegevens worden vervolgens aangevuld met data uit foto- en filmanalyse, satellietbeelden en geolocalisatie.»

HUMO Je hebt in totaal zestig onderzoeken uitgevoerd in conflictgebieden en hebt tientallen landen bezocht. Is er een oorlog die aan je ribben is blijven kleven?

Neistat «Georgië zal me altijd bijblijven – en niet alleen omdat ik de regio goed ken. Het is de plek waar ik Ole heb ontmoet: we zaten zelfs even samen opgesloten. Ondertussen hebben we een kind van 1 jaar oud én zitten we samen in een film: hoeveel méér kun je verbonden zijn? (lacht)»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234