Eén jaar na het ontslag: op bezoek bij FBI-baas James Comey. 'De waarheid over Trump komt nog wel naar boven'

Een merkwaardig gesprek met de gewezen FBI-baas over Russische hoertjes, de killer van Clinton en het zonnebankbrilletje van Trump.

Het had niet op die manier mogen aflopen voor James Comey. Hij buigt zijn hoofd – Comey is 2,03 meter groot – wanneer hij het uitgeverskantoortje in Manhattan binnenstapt. De bovenste knoop van z’n hemd staat open en hij stelt zichzelf voor als ‘Jim’. We maken grapjes over Donald Trump, wijn en steak. We blijken in dezelfde voorstad van Washington te wonen, nog geen anderhalve kilometer bij elkaar vandaan. We wisselen weetjes over de buurt uit, voor we het echte onderwerp van ons gesprek aanvatten: Comeys boek ‘A Higher Loyalty’ – dat in de Nederlandse vertaling ‘Loyaliteit. Waarheid, leugens en leiderschap. De voormalig FBI-directeur spreekt’ zal heten – en de klappen die hij moet incasseren vanuit beide politieke kampen.

Comey hoort eigenlijk niet ‘Jim’, de vader en basketbalcoach uit de voorstad te zijn. Hij zou aangesproken moeten worden met ‘Director Comey’, en de machtige man moeten zijn die halfweg zijn tienjarige mandaat is als grote baas van de FBI, Amerika’s nationale veiligheids- en inlichtingendienst. Hij zou nog altijd de topspion moeten zijn, die iconische figuur die rechtschapenheid belichaamt en die de strijd aangaat met criminelen en vijanden van de vrije wereld. Comey en de FBI hadden boven elke verdenking moeten staan, en boven de politieke twisten. De realiteit is dat Comey in het midden van de storm zit die genadeloos inbeukt op de organisatie die hij leidde. President Trump stuurde hem bijna een jaar geleden de laan uit, op een manier die even roekeloos als vernederend was. Comey, die voordien federaal procureur en topambtenaar bij justitie was geweest, vernam het nieuws over zijn ontslag toen zijn oog viel op een tv-scherm in de zaal waarin hij een lezing gaf voor FBI-medewerkers in Los Angeles.

Zelfs bijna een jaar later hakt het er nog hard in. Comey is 57, vader van vijf kinderen en gezegend met een bijna buitenaardse zelfbeheersing. Rustig en behoedzaam wikt en weegt hij zijn woorden, maar hij kan zijn emoties niet verbergen wanneer hij zich herinnert hoe hij opzijgeschoven werd door de man naar wie hij een onderzoek voerde in verband met mogelijke Russische inmenging bij de presidentsverkiezingen van 2016.

James Comey «Ik was in de war, misselijk en ontzettend verdrietig. Omdat ik de organisatie leidde die onderzocht of Rusland hulp had gekregen bij zijn pogingen om de verkiezingen te beïnvloeden, achtte ik de kans ontzettend klein dat ik ontslagen zou worden. Daarom was ik zo verrast toen ik het nieuws vernam. Ik dacht zelfs eerst dat het een grap was.»

Terwijl Comey in een aanpalend kantoor bevestiging over het nieuws probeerde te krijgen, verzamelde zich een grote groep FBI-agenten en analisten in de zaal.

Comey «Iedereen staarde me aan met waterige ogen, sommige mensen huilden. Ik besefte: ik hou van die mensen, ik hou van onze missie en nu maak ik er plots geen deel meer van uit.»

Wat Comey nog meer verontrustte, was de schade die de hele FBI leed. President Trump tweette – met zijn gebruikelijke misprijzen voor spelling en grammatica – dat ‘de reputatie van de FBI aan diggelen lag – Slechtste Ooit!’. De Republikeinen zien de traditioneel conservatieve FBI tegenwoordig als een onderdeel van een sinistere samenzwering tegen Trump vanuit het overheidsapparaat. De Democraten zien de FBI dan weer als de schuldige voor de verkiezingsnederlaag van Hillary Clinton.

De paradox is dat James Comey altijd hard geprobeerd heeft om de FBI uit politiek vaarwater te houden.

Comey «We hadden een onafhankelijke FBI nodig, die respect en vertrouwen inboezemde. Dat is in het belang van iedereen. De FBI kiest geen kant, van niemand. Maar in een wereld waarin iederéén wel aan iemands kant staat, klinkt dat ongeloofwaardig in de oren van de meeste partijaanhangers, aan alle kanten.»

Waar ging het fout? Volgens Comey bracht Barack Obama’s administratie hem in juli 2016 in een onmogelijke positie. De FBI onderzocht toen de geheime e-mailserver van Hillary Clinton, want op haar persoonlijke computer waren geheime overheidsdocumenten aangetroffen. Terwijl dat onderzoek liep, had Comeys baas, de toenmalige procureur-generaal Loretta Lynch een ongepland gesprek met de voormalige president Bill Clinton, toen ze elkaar toevallig ontmoetten op een luchthaven in de staat Arizona.

Door de publieke commotie over haar ontmoeting met Bill Clinton, trok Lynch zich terug uit het onderzoek naar Hillary. Comey kreeg de leiding en adviseerde om de aanklacht tegen Clinton te laten vallen. Tegelijk probeerde hij de reputatie van de FBI intact te houden door fel van leer te trekken tegen Clinton en haar ‘extreme onzorgvuldigheid met geheime documenten’ te verwijten.

Comey «Kijk, de FBI is een overheidsinstelling. Het geloof en het vertrouwen van de Amerikanen in de goede werking van de gerechtelijke instanties is van fundamenteel belang voor zo’n instelling. Je moet dus proberen om keuzes te maken die het vertrouwen in je instelling bekrachtigen. Daarvoor moet je kunnen inschatten hoe de publieke opinie zal reageren.»

Voor Comey betekende dat ook: rekening houden met wat journalisten en opiniemakers op tv zeiden, en zelfs met peilingen die aangaven dat Clinton de verkiezingen zou winnen. Want, redeneerde Comey, als Clinton niet eerlijk was over wat ze had gedaan, zouden mensen haar als een ‘onrechtmatige president’ kunnen beschouwen.


golden showers

Een meer traditionele FBI-directeur zoals Comeys voorganger Robert Mueller – nu speciaal aanklager in het onderzoek naar mogelijke Russische inmenging – zou wellicht andere keuzes gemaakt hebben. De FBI had bij de plaatsvervangende procureur-generaal kunnen aandringen om het onderzoek verder te voeren; ze hadden om een speciale aanklager kunnen vragen om de zaak uit handen van de FBI te nemen; of ze hadden met één korte, droge zin kunnen meedelen dat ze Clinton niet zouden vervolgen. Maar dat was niet de stijl van Comey, die een modernere en meer extraverte directeur was dan Mueller, die elke dag van zijn twaalf jaar als directeur in een wit hemd ging werken, zich op de achtergrond hield en weinig gaf om de gevoelens van mensen. Comey deed het goed voor de camera’s, en dat wist hij. In zijn boek is hij openhartig over zijn neiging om te zelfverzekerd, zelfs arrogant te zijn: ‘Ik worstel er al mijn hele leven mee.’

Comeys hang om soms ietwat dramatisch te tonen hoe onafhankelijk hij wel was, was één van de redenen waarom Barack Obama hem had aangesteld als FBI-directeur.

Comey «Een andere directeur had misschien andere keuzes gemaakt, dat geef ik toe. Het zou kunnen dat Mueller een speciale aanklager had laten aanstellen, of dat hij het ministerie van Justitie had laten uitzoeken hoe het onderzoek afgesloten had kunnen worden.»

De voorspelbare uitkomst van Comeys interventie was dat de Republikeinen woest waren dat Clinton niet vervolgd werd, en dat de Democraten hem onder vuur namen omdat hij een schijn van schuld over hun kandidaat had laten hangen.

Comey «Wat ik ook deed, ik zou de helft van politiek Amerika tegen me in het harnas jagen. Daar was ik me vooraf van bewust. Wat ik niet had kunnen voorspellen, was dat ik ze allemáál op stang zou jagen.»

In oktober dook een nieuwe lading e-mails van Clinton op, wat Comey deed besluiten om het onderzoek naar haar te heropenen. Daarmee zette hij de poort open voor een stortvloed aan negatieve krantenkoppen over de Democratische presidentskandidate. De verkiezingsdag vond over amper elf dagen plaats. Het campagneteam van Trump kon nauwelijks geloven hoeveel geluk het had.

Met nog 48 uur te gaan maakte Comey bekend dat alle e-mails gecontroleerd waren en dat Clinton niks te verwijten viel. Maar het was al te laat. Trump won de verkiezingen met zo’n klein verschil dat de kans heel groot is dat Comeys daden een cruciale invloed gehad hebben.

Comey «Ben ik verantwoordelijk voor de uitslag van de verkiezingen? Misschien heb ik beslissingen genomen die partijaanhangers boos gemaakt hebben. Maar dat gebeurde bij beide partijen. Ik tuimelde van de ene onmogelijke situatie in de andere. Er was nooit een goede optie.»

Wat Comey niet bij het grote publiek bekendgemaakt had: terwijl de zaak-Clinton afgesloten werd, begon een nieuw onderzoek naar mogelijke banden tussen het campagneteam van Donald Trump en Rusland. Plots voerde Comey onderzoek naar zijn baas.

Comey «Al van het begin af zag ik Trump als iemand die geen hoge pet opheeft van de waarheid. De alarmbellen in mijn hoofd gingen al snel af. Trump opereerde als een maffiabaas. Hij eiste loyaliteit van iedereen in zijn omgeving. En nog ernstiger: hij vroeg me om een strafonderzoek naar Michael Flynn, zijn veiligheidsadviseur, te laten vallen. ‘Ik hoop dat je dat kunt loslaten,’ zei de president.

»Trump begon ook te pas en te onpas over het sappige gerucht dat twee prostituees voor hem op elkaar hadden geürineerd in 2003, in een hotelkamer in Moskou – een verhaal dat opdook in een dossier over Trump van de vroegere Britse MI6-officier Christopher Steele. Trump beweerde dat het onmogelijk kon kloppen, omdat hij een fobie voor microben heeft – ‘I’m a germaphobe’ en omdat hij er de nacht niet doorgebracht heeft. Twee feiten waarmee hij alleen maar de aandacht wil afleiden.»

Volgens een memo van Comey, die vorige week naar boven kwam toen het ministerie van Justitie hem aan het Congres bezorgde, beweerde Trump dat de Russische president Vladimir Poetin hem had gezegd dat Rusland ‘de mooiste hoertjes ter wereld’ had. De memo zegt ook dat Trump naar het incident in Moskou verwees als ‘het golden showers-ding’.

'Trump wilde absoluut geen kritiek geven op Poetin, ik heb geen idee waarom. Ik acht het niet onmogelijk dat Poetin bezwarend materiaal over hem in handen heeft'

Comey onderzocht als FBI-directeur de aantijgingen van Steele. Opvallend genoeg hecht hij wél geloof aan het verhaal dat zelfs Trumps meest rabiate tegenstanders als vergezocht bestempelen.

Comey «Het kan waar zijn, ik weet het niet. Wat me ertoe aanzet om het verhaal wel te geloven, is Trumps persoonlijkheid en het feit dat hij het steeds weer zelf oprakelde. Hij vestigde er voortdurend de aandacht op, ook wanneer ik er niet om vroeg. Zelfs nadat ik al na ons eerste gesprek had laten verstaan dat het me niet interesseerde.»


kleine handen

Door de wol geverfde speuders als Comey – als procureur stuurde hij onder anderen maffiakiller John Gambino naar de cel voor afpersing – zien het gedrag van Trump als een mogelijke aanwijzing van schuld.

Comey «Wanneer iemand bezwaren maakt terwijl je er niet eens om vroeg, en die bezwaren maar blijft herhalen, dan kan dat een teken zijn van schuldbewustzijn.»

Comey begon memo’s te schrijven over zijn ontmoetingen met Trump.

Comey «Ik verwachtte niet meteen ontslagen te worden, maar de kans bestond wel. Ik vond het raadzaam om voorzorgen te nemen. Ik bewaarde bijvoorbeeld van die memo’s een exemplaar thuis in mijn kluis, en gaf een exemplaar aan mijn stafchef bij de FBI. Er kon weleens een dag komen waarop ik mezelf én de FBI zou moeten kunnen beschermen.»

Enkele dagen na zijn ontslag lichtte Comey een bevriende rechtenprofessor in over de memo’s, en hij gaf hem de toestemming om de inhoud te lekken aan The New York Times. Meesterstrateeg Comey redeneerde dat het ministerie van Justitie nu wel een speciale aanklager zou moeten aanstellen om het Rusland-onderzoek van de FBI over te nemen. Zijn analyse bleek juist, en niet veel later ging Robert Mueller aan de slag. Comey liet een duidelijk spoor achter voor Mueller, zonder hem conclusies op te dringen.

Comey «Toen Trump me vroeg om het onderzoek naar Michael Flynn stop te zetten, was dat duidelijk een bewijs van belemmering van de rechtsgang. Hij had meer dan waarschijnlijk een motief om het onderzoek te willen dwarsbomen. Ik ben maar een getuige in deze zaak, geen speurder of aanklager. Wat zijn motief was, en hoe dat als bewijs gebruikt kan worden, weet ik niet. Het is niet aan mij om conclusies te trekken. Ik kan alleen maar zeggen dat de actie van Trump me diep verontrustte.»

Het viel Comey ook op hoe Trump halsstarrig weigert om een kwaad woord over Poetin te zeggen.

Comey «Ik herinner me een besloten vergadering, we waren met z’n drieën. Trump wilde absoluut geen kritiek geven op Poetin, ik heb geen idee waarom. Ik acht het niet onmogelijk dat Poetin bezwarend materiaal over hem in handen heeft.»

Comeys bijwijlen harde standpunten en persoonlijke observaties over Trump kwamen hem zelf op stevig wat kritiek te staan tijdens lezingen over zijn boek. ‘Trump behandelt vrouwen als vlees, en hij is moreel ongeschikt om president te zijn.’ ‘Zijn gezicht heeft een licht oranje kleur, met heldere witte halve maantjes onder zijn ogen, waar wellicht zijn brilletje zat onder de zonnebank.’

Trump gaat zelf in het defensief wanneer iemand opmerkt dat hij kleine handen heeft; hij ziet dat als een insinuatie dat hij klein geschapen zou zijn. Comey schreef over zijn eerste ontmoeting met Trump: ‘Terwijl hij zijn hand uitstak, bedacht ik dat ik op de grootte ervan moest letten. Zijn hand was kleiner dan de mijne, maar niet ongewoon klein.’

Verlaagt Comey zich met dat soort observaties en opmerkingen tot het niveau van Trump? Hij verwerpt de suggestie.

Comey «Ik wil helemaal niet met Trumps handen lachen. En bovendien zei ik het tegenovergestelde: ‘Zijn handen waren groter dan ik had verwacht.’»

Trump haalt Comey op zijn beurt met een zekere regelmaat over de hekel op Twitter. Hij noemt ’m ‘schijnheilige’, ‘leugenaar’ en ‘onwaarachtige slijmbal’. Comey reageert laconiek, maar toont zich wel verontrust.

Comey «We schuiven op naar een situatie waarin politici het gerecht in een bepaalde richting pushen. Ik lees tweets van de president waarin hij zegt dat ik in de cel zou moeten zitten. Dat is niet normaal. Het is een bedreiging voor de fundamenten van onze rechtsstaat.»


Trauma’s

James Comey komt uit een Republikeins nest. Zijn vader was ooit lokaal politicus, en hijzelf werd gezien als een trouwe partijsoldaat.

Comey «Ik beschouwde mezelf als Republikein, ja. Ik heb de hoogst toegelaten bijdrage gestort voor de verkiezingscampagnes van John McCain in 2008 en Mitt Romney in 2012. Maar de Republikeinse partij heeft mij en zoveel anderen die om waarden geven in de steek gelaten.

'Ik wist dat ik de helft van politiek Amerika tegen me in het harnas zou jagen. Wat ik niet had kunnen voorspellen, was dat ik ze allemáál op stang zou jagen.'

»Ondanks alles heb ik er wel vertrouwen in dat Amerika en zijn bondgenoten Trump wel zullen overleven. Je kunt de cultuur binnen het leger, de inlichtingendiensten en het politieapparaat niet in vier of acht jaar corrumperen. De organisaties werken op zo’n hoog niveau dat ze zich niet laten beïnvloeden door wat er aan de politieke top gebeurt.»

Zelf heeft Comey geen plannen om in de politiek te gaan: ‘Dat is niet mijn ding.’ Het lijkt ook erg onwaarschijnlijk, gezien de tonnen bagger die hij van rechts én links over zich heen heeft gekregen. In zijn boek schrijft hij dat zijn vrouw Patrice een trouwe supporter van Hillary was, en dat zij en hun vier dochters mee opstapten in de vrouwenmars tegen Trump op de dag na zijn inauguratie.

Comey «Maar dat heeft geen enkele invloed gehad op mijn beslissingen. Ik vond gewoon dat mensen het recht hadden om dat te weten.»

Comey lijkt getekend door het vitriool dat hij over zich heen krijgt.

Comey «Het toont hoe gespleten onze politiek is. Aan de ene kant heb je rechtse mensen die vinden dat ik in het kamp van Hillary stond, en aan de andere kant heb je linkse mensen die menen dat ik aan de zijde van Trump stond en dat ik Hillary het presidentschap ontstolen heb. Ze kunnen niet allemaal gelijk hebben.»

Wat Comey mee op de been houdt, is de nalatenschap van twee traumatische ervaringen, die veel mensen maar moeilijk overwonnen zouden hebben. Toen hij 16 was, hield een beruchte verkrachter, die bij het gezin Comey had ingebroken op zoek naar één van zijn zussen, een pistool tegen zijn hoofd. En in 1995 stierf zijn zoon Collin aan een bacteriële infectie, negen dagen na zijn geboorte.

Comey «Roem, geld, applaus, status – who cares? Dood ga je toch. Hoe zwaar het ook was wat ik heb meegemaakt, het heeft me doen inzien wat écht telt in het leven. Familie, vrienden en doing the right

thing.

»Of vreemde mensen nu van me houden of niet, boeit me niet echt. Als het erop aankomt, koop je daar niks voor in het leven.»

James Comey heeft er het volste vertrouwen in dat Robert Mueller zijn taak tot een goed einde zal brengen.

Comey «Hij zal de onderste steen boven halen en de waarheid blootleggen die achter Trumps demarche zat. En – het zal misschien verrassen dat ik dit zeg – het maakt me niet uit wat die waarheid is. Misschien zat er helemaal niks achter, en dan is dat ook goed. Als het maar de waarheid is. Als ze Mueller zijn werk laten doen, komt die wel naar boven.»

© Sunday Times / News Licensing Vertaling en bewerking: Ruud Meert

James Comey, ‘Loyaliteit. Waarheid, leugens en leiderschap. De voormalig FBI-directeur spreekt’,
De Geus

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234