Aangespoeld plastic afval op een Indonesisch strand. Beeld Getty Images
Aangespoeld plastic afval op een Indonesisch strand.Beeld Getty Images

vragen bijde recyclage-rage

Een tweede leven voor plastic? ‘Het hele recyclageverhaal is één groot rookgordijn’

De voedingsmultinationals, de grootste plasticvervuilers ter wereld, beloven al jaren dat ze zoveel mogelijk gerecycleerd plastic zullen gebruiken, maar daar komt weinig van terecht. Door de lage olieprijzen is nieuw plastic stukken goedkoper, en het water staat de recyclagebedrijven aan de lippen. ‘Het hele recyclageverhaal is één groot rookgordijn.’

Plastic rozen verwelken niet: vragen bij de recyclage-rage

Op het terrein van Van ­Werven Plastic Recycling in Lanaken, één van de weinige bedrijven in ons land die plastic recycleren, ligt plasticafval zover het oog reikt: afgedankte tuinstoelen, emmers, tonnen, speelgoed, op elkaar geperste verpakkingen, deurlijsten en nog veel meer. Het meeste is afkomstig van containerparken en wordt hier gesorteerd, gewassen en vermalen. ‘We verwerken vooral harde kunststoffen,’ zegt Peter Brughmans. ‘Daar maken we hoogwaardige en herbruikbare grondstoffen van. Plastic afval dumpen of verbranden is niet duurzaam: het is het domste wat we als samenleving kunnen doen.’

De grote voedings­bedrijven treden hem bij. Mondelez, bij ons bekend van de merken LU, Milka, Côte d’Or en Philadelphia, wil tegen 2025 alleen nog verpakkingen gebruiken die 100 procent recycleerbaar zijn. Frisdrankenfabrikant PepsiCo zal in 2022 voor 100 procent gerecycleerde flessen gebruiken. En bij grote concurrent Coca-Cola moet al het verpakkingsmateriaal in Europa in 2025 volledig recycleerbaar zijn. In alle verpakkingen moet al in 2023 voor minstens 50 procent gerecycleerd materiaal verwerkt zijn en over tien jaar mag er geen nieuw plastic meer gebruikt worden voor de productie van frisdrankflessen.

‘Het klinkt allemaal mooi, maar de industrie belooft al dertig jaar om het beter te doen. Alleen maken ze die beloften nooit waar. Het is een makkelijke manier om aan je imago te werken,’ zegt Patrick Doyen, die acht jaar voor flessen­waterfabrikant Spadel en daarna zeventien jaar lang als topman voor Coca-Cola België heeft gewerkt, tot 2012. Vandaag promoot hij met zijn bedrijf Robinetto alternatieven voor flessenwater.

Vooral Coca-Cola heeft niet zo’n goede reputatie, blijkt uit onderzoek van Changing Markets Foundation, een ngo die onderzoek doet naar duurzaamheid. In 1990 maakte ’s werelds grootste frisdrankenbedrijf zich sterk dat zijn flessen tegen 2015 voor een kwart uit gerecycleerd materiaal zouden bestaan, maar het werd slechts 10 procent. Het was van plan om tegen 2010 de helft van zijn flessen te recycleren en tegen 2020 voor 30 procent flessen uit plantaardig materiaal te gebruiken, maar ook die doelstellingen zijn niet gehaald volgens het onderzoek.

‘De frisdrankenfabrikant verdient veel meer aan kleine flesjes, maar dat betekent ook meer plastic en dus meer vervuiling.’ Beeld Lukas Verstraete
‘De frisdrankenfabrikant verdient veel meer aan kleine flesjes, maar dat betekent ook meer plastic en dus meer vervuiling.’Beeld Lukas Verstraete

Een woordvoerder van Coca-Cola erkent dat, maar voegt eraan toe dat het bedrijf ‘zich engageert om meer te doen’. ‘Dat we die doelstellingen misten, geeft ons een kans om te leren. We hebben vandaag nieuwe doelstellingen en we hebben er alle vertrouwen in dat we die zullen halen, ook al zijn ze nog ambitieuzer dan die uit het verleden.’

Voedings- en dranken­reuzen slagen er keer op keer niet in hun beloftes na te ko­men. Integendeel zelfs: volgens onderzoek van Break Free From Plastic, een collectief van ngo’s, zijn de multinationals Coca-Cola, PepsiCo en Nestlé voor het derde jaar op rij de grootste drie milieu­vervuilers ter wereld. Het komt tot dat besluit na analyse van plastic afval dat is teruggevonden op stranden, in parken en op vuilnisbelten in 55 landen. Afval van de drie multinationals dook op in 51 van de 55 landen. Volgens de ngo Tearfund zijn Coca-­Cola, Pepsi­Co, ­Nestlé en Unilever verantwoordelijk voor een half miljoen ton plasticvervuiling per jaar in zes ontwikkelingslanden. Gevraagd om een reactie wijst Nestlé er wel op dat het zijn inspanningen opdrijft en volop bezig is om tegen 2025 verpakkingen te maken die 100 procent recycleerbaar of herbruikbaar zijn. Maar ondanks alle recyclagebeloften blijft de consumptie van nieuw plastic toenemen.

PATRICK DOYEN «Er zit een harde commerciële ­logica achter. De drankenindustrie maakt de verpakkingen zo klein mogelijk, omdat consumenten bereid zijn meer te betalen voor kleinere flessen. Je kunt bijvoorbeeld Coca-­Cola kopen in flessen van 2 liter, maar ook in flesjes van 25 cl. De cola in het kleine flesje is wel tweeënhalve keer duurder per liter, terwijl de kostprijs amper verschilt. De fabrikant verdient er veel meer aan en zal dus kleinere verpakkingen blijven gebruiken, maar dat betekent ook meer plastic en dus meer vervuiling. Tegelijk hebben ze de mond vol over recycleren, maar daar komt niet zoveel van in huis.»

Ook Rob Buurman, algemeen directeur van milieu­organisatie Recycling Netwerk Benelux, ziet dat recyclage vooral een marketinginstrument is voor de multinationals.

ROB BUURMAN «Het is opmerkelijk hoe de discussie rond de plasticvervuiling telkens weer in de richting van recyclage wordt geduwd in Vlaanderen: als we goed inza­melen, kunnen we plastic blijven ge­bruiken, is de teneur.»

DOYEN «Ze redeneren soms heel cynisch. Tijdens mijn laatste jaar bij Coca-­Cola zei iemand: ‘We doen niet zoveel rond recyclage, maar we moeten veel meer lawaai maken rond het weinige wat we doen.’ Ze pakken uit met het nieuws dat de kleine flesjes op festivals uit 100 procent gerecycleerd plastic zijn vervaardigd, maar dat gaat om 0,1 procent van het totale aantal flessen.»

HUMO Recyclage is niet meer dan marketing voor veel bedrijven?

DOYEN «In mijn tijd geloofde niemand daar in recyclage. Anders zouden ze er veel meer in geïnvesteerd hebben. De verantwoordelijkheid wordt doorgeschoven naar de consument. Die moet zijn plastic afval sorteren, en dan komt alles in orde. Daarom staan de multinationals ook achter initiatieven als Mooimakers, een actie tegen zwerfvuil, dat is makkelijker dan naar de oorzaken te ­kijken.»

Schijnheilig

Nathalie Gontard, directeur van het Franse onderzoeksinstituut INRAE, heeft vorig jaar het boek ‘Plastique, le grand ­emballement’ gepubliceerd. Zij omschrijft de recyclage van plastic als ‘een rookgordijn’.

NATHALIE GONTARD «­Recycleren betekent dat je iets een onbeperkt aantal keren kunt hergebruiken, maar bij plastic is dat nooit het geval. Vandaag worden vooral petflessen gerecycleerd, maar je moet dat vermalen plastic ­tijdens het verwerkingsproces met nieuw plastic mengen om dezelfde kwaliteit te bereiken. Alle andere vormen van plastic­recyclage zijn eigenlijk ­decyclage: het plastic wordt gebruikt voor andere toepassingen, zoals tuin- of straatmeubilair. Het is een manier om plastic op te slaan: het verdwijnt niet, het neemt gewoon een andere vorm aan. We denken dat we het probleem oplossen en blijven nieuw plastic produceren, alsof er niets aan de hand is. Er is maar één manier om van plastic af te raken: het verbranden, maar dan stoot je CO2 uit.»

BUURMAN «De overheid doet veel te weinig om de productie van plastic te verminderen. Het verbruik blijft toenemen, en de industrie stelt de recyclagecijfers in België al jaren rooskleuriger voor dan ze zijn. Europa legt vanaf dit jaar wel striktere criteria op. Vroeger werd álle plastic afval dat naar een recyclage­bedrijf werd gebracht, als gerecycleerd beschouwd. Nu mag je alleen meetellen wat echt wordt gerecycleerd. Op die manier zal het cijfer van gerecycleerde kunststoffen in Nederland bijvoorbeeld van 52 procent naar iets meer dan 35 procent zakken.»

Recyclage Beeld Lukas Verstraete
RecyclageBeeld Lukas Verstraete

Dat is zelfs nog een optimistisch cijfer. ­Professor Kim Ragaert is plastic-­expert aan de Universiteit Gent en heeft samen met collega’s van Wageningen University berekend dat 26 procent van het plastic afval in Nederland wordt gerecycleerd.

KIM RAGAERT «En dan is Nederland nog één van de beste leerlingen van de klas. Er is dus nog veel werk aan de winkel. Maar je kunt het ook positief bekijken: de recyclage staat in de kinderschoenen, dus er is veel groeimarge.»

HUMO Europa zet nu zwaar in op recyclage en de circulaire economie: is dat een kentering?

GONTARD «De Europese doelstellingen voor de recy­clage van plastic zijn absurd. Ik ­bestudeer plastic al dertig jaar, en ik ken de beperkingen van recyclage. De overheid sust het grote publiek: ‘Maak je geen zorgen, we zullen alles recycleren.’ Wie zoiets zegt, is naïef of van slechte wil. We zullen zelfs nooit 60 procent halen als je met recyclage het onbeperkte hergebruik van plastic bedoelt, wat toch het doel is in een circulaire economie.»

Steven De Meester, hoofddocent van de vakgroep Groene Chemie en Techno­logie aan de universiteit Gent, ziet wel mogelijkheden.

STEVEN DE MEESTER «Misschien ben ik naïef, maar ik denk dat we de komende jaren grote stappen vooruit zullen zetten, onder druk van de politiek en de publieke opinie. Ik beschouw het verfijnen en verbeteren van de plasticrecyclage als een traject van tien jaar, waarin we nu twee à drie jaar ver zijn. Het helpt zeker dat Europa stevige ambities heeft uitgesproken: het wil tegen 2030 55 tot 70 procent van het plastic afval gerecycleerd zien, en de industrie heeft zich akkoord verklaard. Je merkt dat er veel beweegt: zo letten fabrikanten nu op de recycleerbaarheid van verpakkingen.»

GONTARD «Het is volgens mij onmogelijk dat we plastic ooit zelfs maar 50 procent zullen kunnen recycleren, laat staan dat we over tien jaar technisch ver genoeg zullen staan om het grotendeels te recycleren. Er zijn nu al miljarden tonnen plastic in onze leefomgeving aanwezig. Ik ben voor alle duidelijkheid niet tegen recyclage, integendeel. Maar we moeten iets doen aan het ongeremde gebruik van plastic, want onze economie is er verslaafd aan.»

BUURMAN «Mij valt de dubbelzinnige houding van politici op. Vlaanderen wil zichzelf op de kaart zetten als pionier van de ­circulaire ­economie, maar het doet wel al het mogelijke om ­Ineos naar de haven van Antwerpen te halen, een producent van grondstoffen voor plastic. Hoe valt dat te rijmen? Die schizofrenie – of schijnheiligheid, zo je wilt – zie je telkens weer bij over­heden en bedrijven. ­Chemie- en oliebedrijven pakken graag uit met initia­tieven rond milieubewustzijn: Dow, Shell en Exxon­Mobil maken sinds 2019 deel uit van de Alliance to End Plastic ­Waste, terwijl ze tegelijkertijd miljoenen investeren in plastic­fabrieken.»

Ongelijke strijd

HUMO Recyclagebedrijven verwerken vooral plastics die makkelijk en goedkoop te verwerken zijn. Voor andere plastics hebben ze minder interesse.

DE MEESTER «Dat is inderdaad een probleem. Folie is bijvoorbeeld het moeilijkste plastic om te recycleren. Eén enkele voedselverpakking kan tot twaalf soorten plastic bevatten, en dan hebben we het nog niet over de inkt en de labels. Dat maakt de recyclage complex en duur. Bovendien is de kwaliteit veel lager dan die van het oorspronkelijke plastic. Het Europese voedselagentschap geeft om veiligheidsredenen meestal geen toestemming om gerecycleerd plastic als voedselverpakking te gebruiken. Het kan vermengd zijn met andere materialen.»

HUMO Door de lage olieprijzen is nieuw plastic maken goed­koper dan recycleren. Hoe kunnen recyclagebedrijven daartegen concurreren?

PETER BRUGHMANS «We hebben het moeilijk, zoals alle collega’s in de sector, maar we blijven optimistisch. Recyclage van plastic is de toekomst. Wij pleiten er ook voor dat het verplicht wordt om gerecycleerd plastic in alle plastic producten te verwerken.»

DE MEESTER «Het zijn vooral kmo’s die plastic recycleren. Telkens als de olieprijzen stevig zakken, zoals de voorbije decennia toch een paar keer is gebeurd, wordt nieuw plastic goedkoper dan gerecycleerd plastic. Dan is het moeilijk voor recyclagebedrijven om te overleven. In Vlaanderen zijn er ook maar een paar recyclagebedrijven. Sommige maken er bijvoorbeeld tuinbanken van in plaats van ze als grondstof aan te bieden, waardoor ze rendabel kunnen zijn. Maar zo zullen we de Europese doelstellingen niet halen.

»Bedrijven investeren ook alleen maar in recyclage als ze zeker zijn dat hun investering zal renderen. Op dit moment doen ze dat niet, omdat de onzekerheid te groot is.»

BUURMAN «Die onzekerheid weegt op de sector. We pleiten voor een mechanisme waardoor nieuw plastic nooit goedkoper mag zijn dan gerecycleerd plastic. Anders blijft het een ongelijke strijd. Als je wilt dat de vraag naar gerecycleerd plastic stijgt, mag het niet duurder zijn. De overheid moet ook eisen dat nieuwe plasticproducten gerecycleerd plastic bevatten. Zo maak je producenten afhankelijk van hun eigen afval.»

DE MEESTER «Daar moeten politici iets aan doen. Rob Buurman en ik hebben met vertegenwoordigers van alle Vlaamse partijen gesproken. Ze gaven ons allemaal gelijk, maar we hebben niets meer van hen gehoord.»

RAGAERT «De Italiaanse re­gering heeft geprobeerd een belasting in te voeren op nieuw gefabriceerd plastic, maar er kwam ­stevige tegenwind van de industrie. De politici zijn gezwicht: de belasting is er niet gekomen. In plaats daarvan heeft Europa vorige zomer onverwacht een belasting op niet-­gerecycleerd plastic ingevoerd: elk land moet 80 cent betalen per kilogram plastic die niet wordt gerecycleerd. Er is jammer genoeg geen mechanisme ingebouwd waardoor de opbrengst van die belasting naar de recyclagesector gaat: met dat geld willen ze de Europese begroting in evenwicht krijgen.»

GONTARD «Het gaat altijd om economische logica. Zelfs de sector van de afvalverwerking moet welvaart creëren. Ik heb als wetenschapper verschillende keren deelgenomen aan rondetafelgesprekken over plastic en de recyclage ervan. De economische belangen waren zo groot dat bedrijven er hun advocaten naartoe stuurden. Maar het is juist de economische logica die ons in de problemen heeft gebracht.»

HUMO Een omslag zal geld kosten. Wie moet die rekening betalen?

RAGAERT «De samenleving zou er gerust miljarden in mogen investeren. Maar de overheid speelt een belangrijke rol: als zij recyclage niet belangrijk vindt, gebeurt er niets. Het zal veel inspanningen vergen, ook van consumenten.

»Er gebeurt wel al veel: we zijn de beste leerling van Europa, we recycleren 30 procent van alle verpakkingsafval. Tegen 2025 moet dat 55 procent zijn. We mogen plastic ook niet als de vijand zien, de productie ervan stoot relatief weinig CO2 uit.»

DE MEESTER «Laten we ook niet vergeten dat plastic een geweldig materiaal is: je kunt het voor ongelofelijk veel toepassingen gebruiken. Zonder plastic zou elektronica erg zwaar zijn. Bovendien is het heel goedkoop. Oké, misschien te goedkoop als je alle maatschappelijke kosten verrekent, maar dat geldt ook voor andere materialen. Dat kun je opvangen door bijvoorbeeld de recyclagesector een duwtje in de rug te geven.

»We mogen ook niet alleen naar de industrie wijzen: consumenten willen nu eenmaal goedkope verpakkingen die voeding langer vers houden.»

RAGAERT «Ik denk wel dat we het gebruik van nieuw plastic kunnen verminderen door het gebruik van gerecycleerd plastic aan te moedigen.»

GONTARD «Dat klopt niet. Zelfs in de landen die het best recycleren, wordt minstens evenveel nieuw plastic verbruikt als vroeger. Ik zie ook de voordelen van plastic, maar we moeten eerst en vooral onze consumptie aanpakken. Dat geldt voor de hele samenleving, van bedrijven tot consumenten. Plastics maken deel uit van ons dagelijkse leven, dat verander je niet van de ene dag op de andere. Maar we moeten ons ervan bewust worden dat ze onze gezondheid en onze omgeving in gevaar brengen. We zijn eraan verslaafd en we moeten er dringend aan ontwennen.»  

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234