'Toen Trump verkozen werd, kon ik alleen maar zeggen: ‘Hey, told you so! Zoek nog maar eens op wat ik geschreven heb over Twitter en Facebook’ Beeld Contour by Getty Images
'Toen Trump verkozen werd, kon ik alleen maar zeggen: ‘Hey, told you so! Zoek nog maar eens op wat ik geschreven heb over Twitter en Facebook’Beeld Contour by Getty Images

'Kruispunt'Jonathan Franzen

‘Een uitgever die onraad ruikt, loopt tegenwoordig meteen naar een ‘sensitivity editor’’

Jonathan Franzen (62), de schrijver van literaire monumenten als ‘De correcties’, ‘Vrijheid’ en ‘Zuiverheid’, heeft eindelijk nog eens een nieuwe roman uit. En hij gaat níét over het leven zoals het was onder Donald Trump. ‘Kruispunt’ is een familiesaga waarin het van de eerste tot de laatste pagina crisis is. Huwelijkscrisis, geloofscrisis, zenuwcrisis. Nog een geluk dat God niet dood is. ‘Ik geloof niet, ik bid niet, ik heb geen enkele band met welke God dan ook. Maar ik weet nu hoe het is om wél zo’n relatie te hebben.’

Binnenkijken met Zoom: deze keer is het ronduit saai. Jonathan Franzen zit in zijn keuken in Santa Cruz, honderd kilometer bezuiden San Francisco, aan de Amerikaanse westkust. Kasten in glanslak onder en boven een aanrecht in U-vorm. Het lijkt wel een decor uit de reclamefolder van een voorstedelijke meubelzaak. ‘Van hieruit kan ik alle bewegingen in mijn tuin in de gaten houden,’ zegt hij, over zijn computerscherm heen turend. ‘In september is dit gebied een echt vogelparadijs. De ene na de andere migrerende vogelsoort passeert hier. Waaronder de roetpijlstormvogel, de langeafstandsvlieger onder de zeevogels, die zich rond deze tijd opmaakt om de Stille Oceaan over te steken. Ik heb een vogelbad in de tuin. Het is daar nu een drukte vanjewelste.’ De schrijver is een fervente vogelaar. Tijdens ons anderhalf uur durende gesprek zal hij geregeld een lange stilte laten vallen. Ik verdenk hem ervan dat hij dan naar de vogels zit te loeren in plaats van zijn hersens te pijnigen over mijn vragen.

Jonathan Franzen is de auteur van minstens drie klassiekers over de hedendaagse condition humaine: ‘De correcties’ (2001), ‘Vrijheid’ (2010) en ‘Zuiverheid’ (2015). Maar de jongste jaren heeft hij meer over vogels geschreven dan over mensen. Meer over de verandering van het klimaat dan over het sociale en politieke klimaat. Meer non-fictie dan fictie. Maar nu is er een nieuwe, vuistdikke roman van zijn hand. Vogels komen er nauwelijks in voor. Personages die de blik voortdurend hemelwaarts richten des te meer – niet om het gevederde deel van de schepping te bewonderen, maar om contact te zoeken met de Schepper zelve.

‘Kruispunt’ is de saga van de familie Hildebrandt: vader Russ, moeder Marion en de kinderen Clem, Becky, Perry en Judson. In een witte suburb van Chicago is Russ Hildebrandt dominee in een protestantse kerkgemeenschap. Waar hij warm voor loopt: God, de onfortuinlijke medemens en de dartele jonge weduwe die zich net in de buurt heeft gevestigd. Zijn vrouw Marion, wier geheime leven drukker is dan haar officiële, denkt maar aan één ding: hem verlaten vóór hij haar verlaat. En de kinderen laten zich ook niet onbetuigd. Waarna iedereen in conflict komt met elkaar, met de christelijke moraal en met zichzelf. ‘Kruispunt’ is de eerste roman van Franzen die in het verleden speelt. We schrijven begin jaren 70. Op de achtergrond woedt de oorlog in Vietnam en klinkt muziek van Carole King en Jefferson Airplane. Op de voorgrond storten de Hildebrandts zich met overgave in hun morele crisis.

HUMO Tot mijn verbazing heb ik net een roman van bijna zeshonderd pagina’s uitgelezen waarin iedereen loopt te tobben over zijn relatie met God. En, niet minder verrassend: ú hebt ’m geschreven.

JONATHAN FRANZEN (lachje) «Ja, ik ben erg benieuwd hoe ‘Kruispunt’ onthaald zal worden in Noord-Europa. Bij jullie is religie nauwelijks nog een maatschappelijke factor van belang. Hier is dat anders. Amerika is nog steeds een overwegend religieus land en alle personages uit ‘Kruispunt’ zijn van het geloof doordrongen, ook degenen die het verwerpen.

»De Hildebrandts zijn progressieve protestanten. Tot ongeveer midden jaren 70, toen abortus werd gelegaliseerd in de VS, was dat een belangrijke stroming binnen het Amerikaanse protestantisme. Weinig mensen weten dat nog, als ze het al ooit geweten hebben. Heel veel gereformeerde christenen waren actief in de burgerrechtenbeweging en de anti-Vietnambeweging. Ik ben zelf opgegroeid in zo’n progressieve kerkgemeenschap. Mijn vader was een pacifist. Sociale rechtvaardigheid nastreven, de minderbedeelden helpen: dat was thuis niet alleen een morele plicht, maar ook een praktische opdracht, daar werden tijd en middelen voor vrijgemaakt. De afgelopen decennia is het progressieve protestantisme goeddeels teloorgegaan. Zo sterk als het ooit was, zo zwak is het nu. Wie zich tegenwoordig nog christen noemt in de VS, is doorgaans aartsconservatief: puriteins, homofoob, tegen abortus en tegen klimaatmaatregelen.»

HUMO Het geloof is wat de Hildebrandts verdeelt en tot wanhoop drijft, maar ook wat de familie overeind houdt. God wordt níét doodverklaard, zoals het cliché wil, toch niet door iedereen. Ook verrassend.

FRANZEN «O, maar ik ben totaal niet geïnteresseerd in het christendom als leer. De doctrine verveelt mij alleen maar. Theologische debatten vind ik meestal ronduit bespottelijk. Maar wat mij wel boeit, is de spirituele ervaring. Wanneer Becky, de mooie jonge dochter van Russ en Marion, God op een gegeven moment gewaarwordt en in zich aanwezig weet, dan is dat niet iets wat ze gelooft, maar een diep doorvoelde, emotionele ervaring die voor Becky zelfs iets erotisch heeft. Op de middelbare school wordt ze beschouwd als een aantrekkelijke prooi, maar ze ziet zichzelf als Jesus’ girl (lacht). An sich heeft dat weinig met religie te maken. Religie is een kader, een raamwerk waarbinnen je zo’n ervaring kunt plaatsen. Maar als Becky die ervaring niet had gehad, dan zou ze ook niet geïnteresseerd zijn in het raamwerk.

»Nu, ik ben slechts de schrijver. Ik probeer mijn personages te begrijpen. Ik observeer ze, ik beschrijf wat ik zie en hoor, maar ik oordeel niet. In ‘Kruispunt’ heb ik gestalte gegeven aan drie personages voor wie God een heel belangrijke aanwezigheid is in hun leven. Goed voor hen. Voor alle duidelijkheid: hetzelfde geldt niet voor mij. Ik geloof niet, ik bid niet, ik heb geen enkele band met welke God dan ook. Maar ik weet nu hoe het is om wél zo’n relatie te hebben. Dankzij mijn personages. Bij mij gaan de personages altijd aan de ideeën vooraf. Ze zijn meer dan alleen maar een belichaming van mijn ideeën, ze zijn complexer. En koppig, het gebeurt vaak dat ze mijn ideeën verwerpen. Ik heb nooit een gedetailleerd, vooropgezet plan als ik een roman aan het schrijven ben. Ik weet het grootste deel van de tijd zelf niet waar het naartoe gaat. Ik schrijf gewoon de ene pagina na de andere, en soms gebeurt er iets bijzonders.»

HUMO Een spirituele ervaring?

FRANZEN (lacht) «Het komt in de buurt. In ‘Kruispunt’ had ik dat bijvoorbeeld met de passage waarin Marion Hildebrandt reageert op dat vreselijke ongeluk met Perry, haar hoogbegaafde lievelingszoontje. In tegenstelling tot wat je zou verwachten, blijkt dat voor haar geen traumatiserende ervaring te zijn, een schok waar ze nooit meer overheen komt, maar bijna een opluchting. Ze wist dat het fout zou lopen met Perry, ze had het voorvoeld, en wanneer het dan gebeurt, komt er een onwaarschijnlijke rust en kalmte over haar. Plots weet ze wat haar rol zal zijn voor de rest van haar leven: over Perry waken, samen met de echtgenoot die ze op het punt stond te verlaten. En ze heeft er vrede mee. God heeft haar niet alleen de straf gegeven die ze verdient, maar ook een belangrijke nieuwe taak, bijna een nieuw leven. Toen ik dat had geschreven, voelde dat... (aarzelt) zo juist. Precies omdat het uit het personage zelf leek voort te komen.»

HUMO Vindt u dat wij, westerlingen, de religie te snel en te categorisch van tafel hebben geveegd?

FRANZEN «Zo snel is dat nu ook niet gegaan. (Denkt na) Ik ben niet zo’n auteur die voorschrijft wat je moet denken. Ik geef geen pasklare antwoorden, ik probeer de juiste vragen te stellen. Eigenlijk zijn er maar twee dingen waar ik echt om geef als persoon, maar meer en meer ook als schrijver: eerlijkheid, en lief zijn voor elkaar, elkaar fair behandelen. Ik voel dat ik niet meer in staat ben een roman tot een goed einde te brengen, als ik geen manier vind om vriendelijk te zijn voor mijn personages. Dat was ooit anders. Vroeger dolde ik met mijn personages. Ik schepte er plezier in ze belachelijk te maken. Satire was mijn favoriete stijlfiguur. Dat stadium ben ik voorbij. Nu probeer ik ze te zien zoals ze zijn, en te respecteren voor wat ze zijn.»

‘Elke ochtend opnieuw begin ik te schrijven alsof er niets aan de hand is, alsof de planeet níét zal vergaan. I must be crazy.’ Beeld Contour by Getty Images
‘Elke ochtend opnieuw begin ik te schrijven alsof er niets aan de hand is, alsof de planeet níét zal vergaan. I must be crazy.’Beeld Contour by Getty Images

BLAAS OP SPRINGEN

HUMO Russ Hildebrandt, het hoofdpersonage van ‘Kruispunt’, is anders zowat de antipode van een romanheld. Zijn vrouw kijkt op hem neer, zijn kinderen noemen hem smalend ‘onze eerwaarde’. Hij is een leugenaar, een poseur en een mislukte schuinsmarcheerder. Die loser hebt u gecreëerd.

FRANZEN «Dat vind ik een hard oordeel. Russ is een goede herder van zijn gemeente. En door de manier waarop hij arme mensen benadert – de gekleurde mensen in de South Side van Chicago, de Navajo-indianen in Arizona – dwingt hij ontzag af. Hij zegt: ‘We gaan jullie helpen omdat het nodig is en omdat we dat willen, maar we gaan niet doen alsof we jullie situatie perfect begrijpen en er al even erg onder lijden als jullie.’ Politiek gezien is dat de enige juiste aanpak. Zodra hij in actie schiet, is Russ Hildebrandt best efficiënt. In tal van andere opzichten is hij een clown, dat is waar. Maar hij is niet alleen maar een clown.»

HUMO Hij is ook een beetje een sukkel: jaloers, wraakzuchtig en vol zelfbeklag.

FRANZEN «Hij is met andere woorden een mens. En hij is bovendien niet het hoofdpersonage van het boek. In ‘Kruispunt’ zijn er vijf hoofdpersonages: Russ, Marion en de oudste drie kinderen.»

HUMO De meest intense pagina’s van ‘Kruispunt’ zijn wat mij betreft die over Marion, die haar amoureuze en dieptragische verleden het koste wat het kost verborgen wil houden. Hoe komt het dat u zo goed bent in vrouwelijke personages en vrouwelijke seksualiteit?

FRANZEN (lange stilte) «Ik weet niet goed wat ik daarover moet zeggen. Behalve dan dat het mijn job is. (Weer stilte) Wat ik over vrouwen schrijf, komt goeddeels voort uit mijn eigen ervaringen, uit mijn lange geschiedenis van rondhangen met vrouwen en door vrouwen omringd zijn. Als ik op het oordeel van mijn redacteurs mag afgaan, zit dat doorgaans van meet af aan, euh, nogal goed. Maar ik heb ook een voortreffelijke vrouwelijke proeflezer: Kathy (Chetkovich, red.), de vrouw met wie ik samenleef. Zij vindt het wel een beetje awkward om mijn verhalen over het intieme leven van andere vrouwen te corrigeren, maar ze blijft altijd professioneel (lacht). Heel af en toe haalt ze er nog iets uit. Ik herinner me de passage in ‘Zuiverheid’ waarin Pip, het vrouwelijke hoofdpersonage, op een bus zit en hoognodig moet plassen. In mijn eerste versie was die scène volgens Kathy veel te wijdlopig. ‘Als onze blaas op springen staat, denken ook vrouwen maar aan één ding’, zei ze. ‘Where the fuck is het dichtstbijzijnde toilet?’ Haha, Kathy is mijn onbetaalde sensitivity editor. Zijn jullie al vertrouwd met dat fenomeen?»

HUMO We hebben hier een relletje gehad over wie het meest geschikt was om het gedicht dat Amanda Gorman bracht op de inauguratieplechtigheid van president Biden, ‘The Hill We Climb’, naar het Nederlands te vertalen. Eerst zou Marieke Lucas Rijneveld het doen, maar toen daar enige commotie over ontstond, gaf ze de opdracht terug.

FRANZEN «Ik heb er iets over gehoord. Zeer ongelukkig, en gebaseerd op een fundamenteel misverstand over wat vertalen is. Volgens mij is het omzetten van een tekst in een andere taal in de eerste plaats een taaltechnische kwestie. De enige gevoeligheid die erbij nodig is, is taalgevoeligheid. Maar als je de kritiek au sérieux neemt en vertalen gaat beschouwen als het omzetten van een ervaring, en dat dat alleen naar behoren gedaan kan worden door iemand die die ervaring deelt, dan wordt het heel moeilijk om nog iemand te vinden die geschikt is voor de job. En dan is de kans reëel dat je terechtkomt bij iemand die misschien wel ervaringsdeskundig is, maar niet zo goed in vertalen.»

HUMO Wordt u geplaagd door sensitivity editors?

FRANZEN «Nog niet, maar vroeg of laat zullen we er allemaal mee te maken krijgen. Een Amerikaanse uitgever die onraad ruikt, zegt tegenwoordig automatisch: ‘I think we better give this to a sensitivity editor.’ Soms loopt dat slecht af. Bij een vriend van mij legde een proeflezer de vinger op één mogelijk gevoelige zin. Waardoor het hele boek naar de sensitivity editor werd gestuurd. Waarna de publicatie werd uitgesteld en voorlopig ook opgeschort.»

‘Ik dacht: fuck it, als Elena Ferrante een tetralogie kan schrijven, moet ik een trilogie tot een goed einde kunnen brengen.’
 Beeld Contour by Getty Images
‘Ik dacht: fuck it, als Elena Ferrante een tetralogie kan schrijven, moet ik een trilogie tot een goed einde kunnen brengen.’Beeld Contour by Getty Images

LUIE FRANZEN

HUMO ‘Kruispunt’ wordt aangekondigd als het eerste deel van een trilogie. Dan is de vraag...

FRANZEN (lacht) «...of ik de andere twee delen ook ga schrijven?»

HUMO U zult nu wel moeten.

FRANZEN «True. Dat was nochtans niet het plan. Bij al mijn vorige boeken hanteerde ik de even eenvoudige als duidelijke stelregel: op de laatste pagina houdt het verhaal op. Toen ik tien jaar geleden de vraag kreeg om een vervolg te schrijven op ‘Vrijheid’, heb ik geantwoord: ‘Als mijn lezers behoefte zouden hebben aan een sequel, dan wil dat zeggen dat ik mijn job niet goed heb gedaan.’

»Het oorspronkelijke opzet van ‘Kruispunt’ was een roman in drie delen. Deel één speelt begin jaren 70, deel twee en drie springen telkens ongeveer 25 jaar vooruit in de tijd. Maar na vier maanden schrijven had ik al door dat ik het verhaal niet binnen het bestek van één boek zou kunnen houden. Toen dacht ik: fuck it, als Elena Ferrante een tetralogie kan schrijven, moet ik een trilogie tot een goed einde kunnen brengen. (Zucht) Ik heb het onderschat. Het bleek een reusachtige uitdaging te zijn om een roman te schrijven die af is, die compleet aanvoelt, met een begin en een einde, maar die toch de deur openlaat naar een vervolg. En dan moet het moeilijkste nog komen. Ik wil drie romans schrijven die totaal verschillend zijn en toch samenhangen, die op zichzelf kunnen staan én elkaar sterker maken.»

HUMO De titel van de trilogie is ‘The Key to All Mythologies’: dat klinkt zo pompeus en megalomaan dat het grappig is.

FRANZEN «Ik ben al blij dat u er de humor van inziet. Het is een citaat uit ‘Middlemarch’ van George Eliot, waarin het verwijst naar een onmogelijk project dat wordt aangevat door iemand wiens krachten het ver te boven gaat (grijnst). Bij mij zegt het iets over de filosofische kern van de trilogie waaraan ik werk. De mythologieën waarrond wij onze levens organiseren – religie, familie, ideologie, moraal, noem maar op – zijn net zo goed onmogelijke projecten. En toch leeft iederéén, zelfs de meest fervente atheïst, volgens de principes van zo’n verzonnen mythologie. Iedereen wil opgaan in een groter verhaal. We bedenken allemaal onze eigen mythologie.»

HUMO Uit die titel spreekt wel een verschroeiende ambitie. Wordt het uw magnum opus?

FRANZEN «Op een gegeven moment circuleerde het gerucht, gebaseerd op een foute interpretatie van dubieuze verslaggeving, dat mijn einde als romanschrijver in zicht was.»

HUMO Dat heb ik ook gelezen: dit zou uw laatste grote werkstuk worden. Zou het kunnen?

FRANZEN (lachje) «Het feit dat ik nu een trilogie aankondig, zegt toch genoeg? Nee, ik ben er nog lang niet klaar mee. Ik ben net 62 geworden, en ik heb nog een titanenwerk voor de boeg. Niet omdat ik vind dat ik nog veel te bewijzen heb, en al evenmin omdat er in mijn trofeeënkast nog een paar prestigieuze literaire prijzen ontbreken, maar gewoon omdat ik iets nodig heb om mezelf te motiveren. Van nature ben ik namelijk een gepatenteerde luierik. Als ik mezelf geen druk opleg, het liefst met concrete deadlines erbij, werk ik gewoon niet.

»Wordt het mijn magnum opus? Pff, ik zou niet weten wat dat is, noch hoe je daaraan moet beginnen.»

HUMO Hoever bent u gevorderd met het tweede deel?

FRANZEN «Ik heb 78 bladzijden die ik goed vind.»

HUMO Niet ver, dus.

FRANZEN «Nee, maar ik lig ook niet hopeloos achter op het schema. ‘Kruispunt’ heb ik vorig jaar rond deze tijd ingeleverd bij mijn uitgever. In mijn oude ritme zou het nu nog twee jaar duren vóór ik de eerste zin van het volgende boek op papier zet. (Lachje) Ik lig eigenlijk voor op mijn schema! Maar het gaat moeizaam, dat moet ik toegeven. Ik hoopte dat het relatief makkelijk zou zijn om een nieuw verhaal te beginnen met de personages die ik al zo goed ken. Viel dat even tegen. En nu heeft zich een filmproducent gemeld die van ‘Kruispunt’ een tv-serie wil maken. Ik wil daar waarschijnlijk wel bij betrokken worden. Maar dat zal de voltooiing van de trilogie wellicht nog vertragen.»

HUMO Hebt u uw buik nog niet vol van al die tv-plannen met uw boeken? ‘De correcties’ zou een tv-serie worden: het werd niks. ‘Zuiverheid’ zou een prestigieuze, twintigdelige reeks worden: daar kwam ook niks van in huis.

FRANZEN (lacht) «Mijn publieke standpunt daarover is altijd geweest: ‘Ik ben een voorvechter van de roman, en als mijn romans een tv-bewerking kunnen weerstaan, dan beschouw ik dat als een overwinning voor de roman.’ Maar de waarheid is dat ik weleens zou willen zien wat goeie acteurs aanvangen met mijn verhalen en mijn personages. Ik geloof dat daar iets goeds, iets opwindends uit kan voortkomen. Ik heb zelf meegewerkt aan de scenario’s voor ‘Zuiverheid’. Daar is inderdaad nog niks van gekomen, maar een andere producent heeft het project nu in handen genomen: afwachten wat het wordt. Ik vond het in elk geval fun om te doen. ‘De correcties’ was no fun, ‘Zuiverheid’ wel. En ik hou van plezier maken. Ik hou van werken in teamverband, ook al ben ik van nature absoluut geen teamspeler. En, niet te vergeten: het wordt goed betaald. Ik hoef het niet te doen uit liefde voor televisie, ik kan het ook doen om mijn ziekteverzekering te betalen en mijn pensioenfonds aan te vullen. Ik leef in Amerika, niet in een sociale welvaartsstaat.»

WACHTEN OP IDEEËN

HUMO Eerlijk gezegd had ik verwacht dat de nieuwe Jonathan Franzen het definitieve, alles verhelderende boek over het Trump-tijdperk zou worden.

FRANZEN «Is dat zo? (lacht) Dat is ook één van de redenen waarom ik ‘Kruispunt’ heb opgesplitst in drie delen: omdat ik bij God niet wist wat ik moest zeggen over de actualiteit in 2018 en 2019. Omdat ik er absoluut níét naar uitkeek om over Donald Trump te schrijven terwijl hij nog president was. Sterker nog: ik was tot alles bereid om Trump te kunnen bannen uit mijn leven als schrijver. Zelfs tot zo’n monsteronderneming als een trilogie.

»Bovendien wil ik fijntjes opmerken dat ik al twee romans over het Trumptijdperk heb geschreven: ‘Vrijheid’ en ‘Zuiverheid’. In ‘Vrijheid’ is er de politieke polarisatie tussen de familie Berglund en hun naaste buren. Trump was nog niet in beeld, maar naar de maatstaven van vandaag zijn die buren regelrechte trumpisten. En in ‘Zuiverheid’ gaat het over het totalitaire internet en de gevaren die dat met zich meebrengt.

»Wat ik probeer te doen als romancier, is de ontwikkelingen vatten vóór ze vol aan het licht komen. De onderstromen zien vóór ze een hoofdstroom worden. Dus toen Trump verkozen werd, kon ik alleen maar zeggen: ‘Hey, told you so! Zoek nog maar eens op wat ik jaren geleden geschreven heb over Twitter en Facebook.’»

HUMO En nu lijkt u zich terug te trekken uit het maatschappelijk debat.

FRANZEN «‘Kruispunt’ speelt zich af tussen 1971 en 1974. Ik verwacht weinig controverse (lachje). ’t Zou kunnen dat sommige angry progressives niet van het boek houden omdat ze godsdienst per definitie misprijzen. En ik ben ook benieuwd wat mijn eigen broer, een agressieve atheïst, ervan zal vinden. Maar nogmaals: het was héérlijk om in de donkere dagen van de Trump-administratie met mijn hoofd in de jaren 70 van de vorige eeuw te zitten. Zes uur per dag, zeven dagen per week zat ik aan mijn schrijftafel, en geen moment hoefde ik aan fucking Donald Trump te denken. Can you imagine?

»Nee, ik voel me daar niet schuldig over. Ik stond het mezelf toe. Van de zes romans die ik ondertussen heb geschreven, is dit de eerste die zich niet in de huidige tijd afspeelt. Ik vind dat ik mijn bijdrage aan het maatschappelijk debat ten overvloede heb geleverd.»

HUMO Hebt u zelf nog iets geleerd bij het schrijven van ‘Kruispunt’?

FRANZEN (denkt lang na) «Ik had mezelf tot taak gesteld om simpelweg realistisch te blijven in dit boek. Om bijvoorbeeld geen personages te bedenken die al te bijzonder zijn, of excentriek. Niemand is miljardair, niemand verlegt grenzen, niemand is wereldberoemd. Oké, Perry is uitzonderlijk slim voor zijn leeftijd, maar de anderen zijn... just ordinary people.

»Met die minimale middelen heb ik het boek gecomponeerd. Het zal aanmatigend klinken, maar ik heb het gevoel dat ik mijn vak beter beheers dan ooit. Het is een beetje ironisch dat ik die kracht nu pas voel, nadat ik al mijn levenservaring en bijna al mijn levensmateriaal heb opgebruikt in vorige boeken. Hier zit ik dan met mijn rugzak vol skills, wachtend op briljante ideeën voor nog minstens twee romans. (Verzinkt in gepeins) Eerst schreef ik geëngageerde boeken. Nu is het loutere feit dat ik nog schrijf mijn engagement.»

HUMO Wat bedoelt u daarmee?

FRANZEN «Bijna elke ochtend, bij het ontwaken, vraag ik me af: ‘Hoelang zal deze prachtige planeet nog bestaan in een min of meer herkenbare vorm?’ ‘Niet zo heel lang meer,’ antwoordt een stem in mij dan. Wel, dan is het schrijven van een driedelige romancyclus, waaraan ik misschien nog tien jaar bezig zal zijn, toch een haast absurde blijk van hoop en vertrouwen? Want elke ochtend opnieuw begin ik te schrijven alsof er niets aan de hand is, alsof de wereld níét zal ophouden te bestaan. I must be crazy

Jonathan Franzen, ‘Kruispunt’, Prometheus Beeld Prometheus
Jonathan Franzen, ‘Kruispunt’, PrometheusBeeld Prometheus
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234