null Beeld Shutterstock/Curevac
Beeld Shutterstock/Curevac

CoronavaccinLidia Oostvogels

‘Een vaccin ontwikkelen duurt normaal 10 tot 15 jaar. Wij zijn in januari begonnen’

Er zal eind 2020 zeker geen coronavaccin voor ons allemaal zijn. Dat stelt Lidia Oostvogels, die namens de Duitse farmaceut CureVac een van de meest veelbelovende onderzoeken leidt. De Belgisch-Nederlandse expert tempert daarmee de ambitieuze vaccinverwachtingen van EC-voorzitter Ursula von der Leyen. Een exclusief gesprek over de hoop op hét vaccin, Donald Trump en de enorme druk. ‘De optie dat het misgaat, hangt als een zwaard van Damocles boven je hoofd.’

Ze is over het algemeen een kalme slaper, maar een paar weken geleden had Lidia Oostvogels toch een onrustige nacht. ‘Ik droomde dat we het vaccin gingen testen op vleermuizen. Ik zag ze over onze hoofden vliegen, en dacht: daar is onze testpopulatie. Totaal absurd, want we testen op muizen. Het coronavirus is mede via de vleermuis bij de mens terecht gekomen, vandaar de rare combinatie in mijn droom.’

Ze durft het gerust toe te geven: het coronavirus is een beetje met haar aan de wandel gegaan. Als ze ’s avonds stopt met werken, na een dag vol videovergaderingen en overleg met haar team van het biofarmaceutische bedrijf CureVac (‘Soms vraag je je echt af wanneer je naar het toilet kunt of een boterham kunt gaan eten’), zet ze de tv aan en ziet ze beelden van volle ziekenhuizen, van lege straten.

null Beeld Mark Reijntjens
Beeld Mark Reijntjens

Dan belt ze vanuit Frankfurt met haar 83-jarige moeder in België, die haar vertelt dat een tante in Nederland - het gezin Oostvogels verhuisde toen Lidia zeven was van Brabant naar Vlaanderen - het coronavirus heeft. ‘Mild gelukkig, maar toch. Het is de hele tijd corona. Ik heb in het verleden andere stressvolle projecten gedaan. Maar dat beheerste dan niet ook nog eens het leven van alle mensen om je heen. Familie en vrienden zeggen: wat goed dat je zo hard werkt, we hebben dit vaccin nodig! Dat maakt het moeilijk om het los te laten.’

- Hoe is dat, om ’s avonds op tv het coronanieuws te bekijken?

OOSTVOGELS «Het geeft extra druk. Je kijkt het nieuws en ziet afschuwelijke beelden uit Amerika, waar kisten met lijken vervoerd worden met shovels. Dat is voor iedereen vreselijk om te zien. Maar ik denk dan: elke dag die het extra duurt voor er een vaccin is, gaan dit soort akelige dingen verder. Want dat is gewoon de realiteit.»

- Helpt het dan als Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, zegt dat er voor het einde van het jaar een vaccin zou kunnen zijn, waarbij ze die uitspraak vooral baseert op wat er bij CureVac gebeurt?

OOSTVOGELS «Ik snap dat ze het zegt. Dit is de belangrijkste hoop die je kunt geven aan mensen, dat er een vaccin komt en dat het leven weer normaal zal zijn. Of dat je in elk geval terug gaat naar een vórm van normaliteit, iets dat beter is dan wat zich nu in veel landen afspeelt.»

- Maar is de hoop gerechtvaardigd?

OOSTVOGELS «Wat ik kan zeggen is dat alle informatie die we nu hebben, erop wijst dat we in de goede richting bezig zijn. Bij elke tussenstap behalen we de resultaten die we moeten behalen. Dus ik heb er goed vertrouwen in. Maar ik kan het niet garanderen. Dat kan niemand op dit moment, nergens op de wereld.»

- Wat zijn de valkuilen?

OOSTVOGELS «Tien à vijftien jaar is niet abnormaal voor het ontwikkelen van een vaccin, hè. Wij zijn in januari begonnen. We hebben veel antwoorden gewoon nog niet. Een vaccin dat perfect werkt in een reageerbuisje, of op muizen, kan bij mensen helemaal niets doen. Je weet het pas als je op mensen kunt testen.»

- Dus het kan zo zijn dat jullie vaccin waar we zo op hopen, simpelweg niet blijkt te werken?

OOSTVOGELS «Ja, dat is altijd zo. Bedenk dat dit een geheel nieuw virus is. Bij griep hebben we nog altijd geen vaccin dat honderd procent van de bevolking beschermt. Tegen hiv is nog geen vaccin gevonden. Mensen verwachten misschien dat al die kansrijke projecten tot een vaccin leiden, maar dat is niet zo. Er zúllen kandidaten afvallen. Firma’s die keihard werken en dat keigoed doen, zullen met een mislukking te maken gaan krijgen. Dat is een zwaard van Damocles dat boven ieders hoofd hangt, ook boven het onze. Maar daar mag je niet bij stilstaan. Je móet uitgaan van succes, en ook de volgende stappen al plannen, omdat de tijdsdruk zo groot is. Dat geeft veel extra werk en kost veel geld.»

CureVac gebruikt de messenger-RNA-techniek (mRNA). Bij ‘klassieke’ vaccins wordt een deel van een dode of verzwakte ziektekiem toegediend. CureVac ontwikkelt vaccins met een specifiek stukje RNA, een biomolecuul dat lijkt op DNA. Het mRNA draagt de code van een eiwit dat deel is van het coronavirus. Dit zorgt dat het lichaam juist dit eiwit aan gaat maken, wat vervolgens weer een afweerreactie van het immuunsysteem veroorzaakt. Dat moet bescherming bieden tegen het virus. Ook een aantal andere farmaceuten werkt met deze techniek.

De kunst voor elke onderzoeker: precies het goede deeltje RNA in een vaccin te stoppen. Oostvogels en haar team begonnen meteen met ontwikkelen nadat China de virussamenstelling van Covid-19 op 10 januari vrijgaf. ‘We namen toen een gok, want niemand wist dat het een pandemie zou worden.’

Voordelen

Nu geeft de vroege start CureVac voordelen. Toch is het voor Oostvogels moeilijk om in te schatten waar ze staat ten opzichte van vaccinmakers in de rest van de wereld. ‘Sommigen gaan sneller dan andere. Maar er is bij mijn weten nog niemand die de reactie van het menselijk afweersysteem op zijn of haar vaccin heeft kunnen meten.’

Vanaf het moment dat zo’n immuunrespons optreedt, gaan er nieuwe vragen spelen. Is het de positieve reactie van het afweersysteem waar je als onderzoeker op hoopte? En als gezonde mensen goed reageren, geldt dat dan ook voor ouderen en kwetsbaren? Welke dosis mRNA zorgt voor het gewenste effect?

Hoelang duurt het voor het afweersysteem reageert op het vaccin? En is iemand met het vaccin ook bestand tegen een tweede infectie, bijvoorbeeld een jaar later?

OOSTVOGELS «We leren veel over het coronavirus, maar weten nog lang niet alles. We gaan in juni of juli eerst op een kleine groep mensen testen. Als dat positief verloopt, kunnen we een paar maanden later een grotere klinische studie doen.»

- En dan zou een vaccin aan het einde van het jaar dus mogelijk zijn?

OOSTVOGELS «Ja, als alles loopt zoals gepland, kun je komen tot een vaccin voor een beperkte groep mensen, ik denk aan medisch personeel. Dan moeten de autoriteiten, bijvoorbeeld het EMA (Europees Geneesmiddelen Agentschap, red.) wel akkoord gaan met de manier waarop het vaccin tot stand is gekomen. Want je hebt nog niet al het onderzoek gedaan dat je normaal doet. Een echt goede, statistisch onderbouwde studie met meer dan 10.000 mensen bijvoorbeeld, waarbij je het ene deel vaccineert en het andere deel niet, en dan een tijd lang het ziekteverloop volgt. Dat lukt dit jaar gewoon niet. Qua tijd niet, maar ook omdat mensen voorzichtig zijn, of van hun regering binnen moeten blijven. Daardoor kun je moeilijk meten hoe effectief een vaccin in de dagelijkse praktijk is.»

- Stel, u vindt het perfecte vaccin. Hoe groot is dan jullie maximale productiecapaciteit?

OOSTVOGELS «Je kunt op termijn miljoenen, zelfs miljarden doses maken. Maar je moet daarvoor natuurlijk faciliteiten opbouwen. Gebouwen, machines. Dat moet ook allemaal weer goedgekeurd worden door de overheden. Er zullen best manieren gevonden worden om dat soort processen te versnellen. Maar het heeft allemaal tijd nodig. En zelfs als alle kansrijke vaccinontwikkelaars succesvol zijn - wat niet gaat gebeuren - heb je nog maar amper genoeg vaccins om de hele wereld te vaccineren.»

- Dat is een lastige boodschap, als je weet dat de hele wereld schreeuwt om een vaccin.

OOSTVOGELS «Dat begrijp ik. Ik denk dat je prioriteiten moet gaan stellen. Waar gaat een vaccin het snelst een belangrijk gezondheidsverschil maken? Als ik het voor het zeggen zou hebben, zou ik beginnen met medisch personeel, zorgmedewerkers, ambulanciers. En dan kijken naar ouderen, mensen met onderliggende ziektes. Ik hoop dat er medisch gedacht wordt, niet puur economisch. Maar ik ben geen beslisser.»

- Dus niet eerst alle Amerikanen vaccineren en dan pas de rest?

OOSTVOGELS (lacht) «Haha, nee, nee.»

De vraag wordt natuurlijk niet voor niets gesteld. Want dat was een gek verhaal, half maart: de Amerikaanse president Donald Trump zou met grote sommen geld hebben geprobeerd de onderzoekers van CureVac uit Duitsland weg te kapen, om zo de exclusieve rechten op hun veelbelovende vaccin te verkrijgen. De Duitse krant Welt am Sonntag meldde het, op basis van Berlijnse regeringsbronnen.

‘Dat was een rare episode’, blikt Oostvogels, op wie Trump dus schijnbaar ook een oogje had, terug. ‘Het bericht kwam ook voor ons als een verrassing. Ik heb die hele zondag contact gehad met collega’s, maar ook met familie en vrienden die zeiden: ‘Wat doet Trump nou? Ga je naar Amerika?’’

Donald Trump, president van de  Verenigde Staten. Beeld AFP
Donald Trump, president van de Verenigde Staten.Beeld AFP

Het is niet opgehelderd of The Donald echt met honderden miljoenen dollars heeft gezwaaid. De Duitse miljardair Dietmar Hopp, de belangrijkste investeerder in CureVac, maakte al snel duidelijk dat er van een verhuizing geen sprake kon zijn. Hopp stelde ook dat een eventueel vaccin ‘solidair over de hele wereld’ verdeeld zou worden.

OOSTVOGELS «Ik weet niet wat er van waar was. Je hoort iets, daarna hoor je weer iets anders. Ik ben blij dat de mensen die erover gaan meteen gezegd hebben dat ze dit nooit zouden doen. Laat ik voorop stellen: ik hoop dat er genoeg vaccins komen voor iedereen. Maar ik denk ook wel een beetje aan mijn eigen familie en andere mensen uit risicogroepen die me aan het hart gaan. Ik heb een moeder van 83, van wie ik hoop dat ze snel weer veilig naar buiten kan. Dit is natuurlijk een zeer persoonlijk argument. Ik zou het bovenal onethisch vinden, een vaccin exclusief reserveren voor één land.

»Ik dacht: laat die mallemolen maar aan me voorbij gaan. Ik heb al genoeg aan het ontwikkelen van het vaccin. En uiteindelijk ligt het toch niet in mijn macht om te bepalen waar dat terecht komt, als het ons lukt om het te maken. Het enige dat ik kan hopen dat we samen, dus met meerdere vaccinmakers, genoeg vaccins ontwikkelen om de hele wereld te kunnen helpen.»

- Als u voor uzelf een woord op deze tijd zou moeten plakken, welk woord zou dat dan zijn? Zwaar, of persoonlijk toch mooi, omdat u met zoiets bijzonders bezig bent?

OOSTVOGELS «Nee, zwaar. Het is een zware tijd. Als ik in het weekend vrij neem, zou ik ook graag koffie drinken op een terrasje. Maar het kan niet. Inhoudelijk is het interessant, zeker. Maar als ik zou moeten kiezen, zou ik dit natuurlijk niet willen. Je wil niet dat mensen dit soort ziektes krijgen. Het voordeel dat ik wel heb: ik heb niet het gevoel dat ik machteloos moet toekijken. Ik kan iets dóen.»

- We kijken wel allemaal over uw schouder mee.

OOSTVOGELS «Ik weet het. Wij werken hard, doen ons best. Dat is alles wat we kunnen.»

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234