Rellen na de verkiezingsuitslag. Inzet: Sjarzjoek Bachoen.Beeld AFP

protestenWit-Rusland

Een Wit-Russische demonstrant getuigt: ‘Voor mijn ogen reed een politiewagen op demonstranten in’

Sjarzjoek Bachoen gaat in Minsk al wekenlang de straat op voor hervormingen in zijn land. De 44-jarige politicoloog uit Belarus schreef een persoonlijk relaas over de kwalijke invloed van Rusland en zijn hang naar vrijheid. ‘Mijn land en mensen verdienen een beter leven.’ Dit is zijn verhaal:

In 1986 vond een groot ongeval plaats in Tsjernobyl, een kerncentrale explodeerde, net over de grens met Oekraïne. Belarus bevond zich in het epicentrum van de gebeurtenissen. Ongeveer 70 procent van de radionucliden viel op ons grondgebied. In de eerste fase hebben de autoriteiten van de Sovjet-Unie, ook de Belarussische, de omvang van deze tragedie verborgen gehouden en de bevolking niet geïnformeerd over het ernstige gevaar.

Ik was toen 10 jaar en ging naar school. Wij kinderen dachten dat straling als regen is: vandaag is het er, morgen gaat het voorbij. Ik hield van voetballen en bracht al mijn tijd buiten door. Mijn vrienden en ik trapten de bal na schooltijd tot het donker werd.

Archieffoto uit 1986 van de kerncentrale in Tsjernobyl, vlak na de ramp. Beeld EPA

De Sovjetautoriteiten riepen ons op de feestdagen (dag van de arbeid) en mei-vakantie te vieren. Het radioactieve stof daalde van bovenaf op ons neer. Ze waarschuwden de bevolking niet, laat staan dat ze jodiumtabletten uitdeelden. Toen ik op nat gras rende, verschenen roze vlekken op mijn schoenen. Het was radioactief jodium.

Ik kon als kind nog niet de gevolgen overzien van deze vreemde gebeurtenissen, maar na een paar jaar zou de nalatigheid van de autoriteiten ertoe leiden dat ik schildklierkanker kreeg. Een tijd later zouden mijn moeder, mijn eigen zus en de moeder van mijn vrouw aan soortgelijke ziekten lijden. Ze werden alledrie geopereerd, maar overleefden. Maar ik begreep dat het leven en de gezondheid van mensen voor de Sovjetautoriteiten weinig waard waren.

Mijn broer en ik luisterden die dagen naar Radio Liberty en Radio Voice of America, verboden in de Sovjet-Unie, en beseften dat er iets vreselijks was gebeurd. Slechts door internationale druk werden Sovjetautoriteiten gedwongen te melden dat er een echte ramp had plaatsgevonden. Mijn vader bood zich aan om de gevolgen van het ongeval van Tsjernobyl te elimineren. Toen hij terugkeerde, zei hij dat ze geen enkele vorm van bescherming kregen. Gelukkig is hij nooit ziek geworden.

Mijn land ligt in het geografische centrum van Europa en heeft een rijke geschiedenis. De eerste steden werden al in 860 genoemd. Er waren kastelen, en cultuur en handel ontwikkelden zich. Door de ligging van Belarus vonden er vaak oorlogen en conflicten plaats. Hierlangs kwamen de troepen van de kruisvaarders. En van de tsaren van Moskou en van Napoleon.

Na de officiële resultaten van de verkiezingen en de aankondiging van Loekasjenko als de volgende winnaar, kwamen de burgers massaal in verzet.Beeld EPA

Tijdens het vijfhonderdjarig bestaan van het groothertogdom Litouwen was Belarus al het centrale grondgebied en het Belarussisch de staatstaal. De Bijbel in het Belarussisch werd als vierde ter wereld gepubliceerd (na het Duits, Italiaans en Tsjechisch).

Vrijheidlievend en onafhankelijk

Later verenigde het groothertogdom zich met het koninkrijk Polen om de confederatie Rzeczpospolita te vormen. Pas aan het einde van de 18de eeuw werden onze landen bezet door het Russische rijk. Tijdens de bezetting waren er drie nationale opstanden van de Belarussen. Het heeft ons gemaakt tot wie we zijn: vrijheidlievend en onafhankelijk.

Het is heel belangrijk voor mij om het land lief te hebben en te waarderen dat mij leven en voedsel heeft gegeven. Een succesvolle staat kan alleen worden opgebouwd door mensen die van hun land houden.

Loekasjenko spreekt fabrieksarbeiders toe. Kort daarvoor was hij tijdens een toespraak uitgejouwd, een ongekende gebeurtenis in het land dat geldt als de laatste dictatuur van Europa.Beeld AP

Belarus heeft ook veel geleden. Vooral tijdens de Tweede Wereldoorlog. Meer dan alle andere Sovjetvolkeren: meer dan twee miljoen mensen kwamen om, ruim een kwart van de bevolking. Honderden dorpen en steden werden van de aardbodem weggevaagd.

Vijf jaar na de kernramp in Tsjernobyl, na de ineenstorting van de USSR in 1991, werd Belarus onafhankelijk. De eerste jaren hadden we een parlementaire regeringsvorm. In 1994 vonden de eerste presidentsverkiezingen van het land plaats. Met populistische retoriek in de strijd tegen corruptie won Aleksandr Loekasjenko de stembusgang.

Nationale symbolen

Het waren meteen de eerste verkiezingen in mijn leven. Ik stemde niet op Loekasjenko en ik dacht dat we bij de volgende verkiezingen een betere president konden kiezen. Maar Loekasjenko begon het autoritaire model van zijn macht uit te bouwen. Eerst hield hij een referendum over het vervangen van nationale symbolen (wapen en vlag) door de symbolen van Sovjet-Wit-Rusland en maakte naast Belarussisch ook het Russisch tot officiële staatstaal.

Bij protesten in Minsk ging het er na de verkiezingen hard aan toe. Duizenden mensen gingen de straat op en raakten slaags met de politie.Beeld AP

Ik snapte niet dat je nationale symbolen kunt opgeven die een duizendjarige geschiedenis hebben en een historische waarde en trots zijn voor welk land dan ook. Door de formele nivellering van de status van het Belarussisch en het Russisch, begon de Belarussische taal werkelijk te verdwijnen uit alle lagen van de samenleving. Tegenwoordig zijn er al bijna geen scholen in de steden, waar Belarussisch de onderwijstaal is. Ook universiteiten bieden alleen onderwijs in het Russisch.

Pamfletten

Ik begreep niet hoe dit kon gebeuren. Waarom werd mijn land onafhankelijk, maar begon met de komst van Aleksandr Loekasjenko de regering nationale waarden op te geven? Destijds tekenden en verspreidden mijn zus en ik pamfletten, waarin we de burgers aanspoorden hun nationale symbolen en moedertaal niet op te geven.

Een jaar later hield Loekasjenko opnieuw een referendum over wijziging van de grondwet, waardoor hij feitelijk niet alleen de uitvoerende macht ondergeschikt maakte, maar ook de wetgevende en gerechtelijke autoriteiten. Het werd mij duidelijk dat er in het land een autocratische macht werd gevormd.

Met populistische retoriek in de strijd tegen corruptie won Aleksandr Loekasjenko de stembusgang.Beeld EPA

Begin jaren 2000 trok een golf van verdwijningen en moorden van politieke oppositieleiders door Belarus. De bekende journalist Anatoli Majsenja kwam om bij een auto-ongeluk, de voormalige vicevoorzitter van het parlement, Gennadi Karpenko, stierf een mysterieuze dood, ex-minister van Binnenlandse Zaken Joeri Zacharenko, de voorzitter van de Centrale Kiescommissie Viktor Gantsjar en zakenman Anatoli Krasovski werden ontvoerd.

De eerste echtgenoot van mijn vrouw, journalist en cameraman Dmitri Zavadski, werd in 2000 ontvoerd en verdween. Ze hebben een lichaam gevonden dat mogelijk van hem was, maar Loekasjenko wilde niet dat het werd opgegraven. Pas eind 2003 is hij officieel dood verklaard. Nog steeds hebben de autoriteiten de verantwoordelijken voor zijn ontvoering en de ontvoeringen van andere oppositieleden niet gevonden. Volgens onafhankelijk onderzoek waren bij deze ontvoeringen doodseskaders betrokken, die opereerden in opdracht de overheid.

Beelden van de kerncentrale vlak na de ramp in Tsjernobyl. Beeld AP

In 2004 hield Loekasjenko opnieuw een referendum, waarin wijzigingen in de grondwet werden aangebracht en hij de kans kreeg om zonder enige beperking voortaan tot staatshoofd te worden gekozen. Het werd me toen duidelijk, dat hij geen andere positie voor zichzelf ziet dan die van president. Ik kijk naar de ontwikkeling van de buurlanden en overal zie ik dat presidenten worden vervangen en dat de oppositie vertegenwoordigers heeft in parlementen. Alleen in mijn geboorteland Belarus is er politieke stagnatie. Nu al 26 jaar bestaat er in het centrum Europa een autoritair regime. Ik schaam me zelfs dat we dit toestaan in ons land.

Vertrokken

Veel van mijn vrienden zijn naar andere landen vertrokken, ze konden niet langer vreedzaam leven en zichzelf ontwikkelen in Belarus. Ik wil mijn land niet verlaten en ik denk dat als er veranderingen mogelijk zijn in Belarus, niemand anders dan wij deze zullen doorvoeren. Daarom zal ik, zolang ik de kracht heb, proberen alles te doen wat in mijn macht ligt om mijn land vrij en democratisch te maken. Het zijn misschien verheven woorden, maar ik kan me mijn leven in een ander land niet voorstellen. Ik ben tenslotte geboren en getogen in Belarus, mijn vrienden en familie wonen hier. Ik wil dat mijn kinderen in dit land leven en zich ontwikkelen.

Demonstranten rennen weg van een traangasaanval in Minsk.Beeld EPA

Mede daarom besloten mijn vrienden en ik een winkel te openen met nationale goederen (kleding, souvenirs, boeken) in de westelijke stad Brest. Tijdens de uitbraak van het coronavirus deelden we medische maskers uit in de winkel en probeerden we de doktoren te helpen.

Patriottische koopwaar

De winkel was populair bij zowel stadsbewoners als toeristen. Maar dit jaar, tijdens de verkiezingscampagne met het begin van een nieuwe golf van repressie, hebben de autoriteiten het werk van onze winkel gedwarsboomd. De patriottische koopwaar ergerde hen, die stond voor hen voor ‘oppositie’. Het resultaat was dat onze gezinnen geen middelen van bestaan meer hadden.

Met het uitbreken van de pandemie hebben de Belarussische autoriteiten eens te meer laten zien dat de economie voor hen belangrijker is dan mensenlevens. Er werd geen quarantaine ingesteld, alle ondernemingen en onderwijsinstellingen werkten en er werden massa- en sportevenementen gehouden. De autoriteiten verwezen naar onbetrouwbare statistieken over ziekten en sterfgevallen in het land.

Veiligheidstroepen hebben hard opgetreden tegen betogers. Beeld AP

Mensen werden opnieuw geconfronteerd met gevaar. Mijn gezin heeft het appartement niet verlaten tijdens de corona-uitbraak. Ik heb alleen de kruidenierswinkel bezocht. We lieten onze dochter niet naar school gaan en gaven haar thuis les. We begrepen dat als we ziek werden er weinig hoop was op overheidssteun. Mijn oom en tante raakten wel besmet met het coronavirus, maar die moesten gaan werken. Mijn tante werd pas naar het ziekenhuis gebracht, nadat ze thuis het bewustzijn had verloren.

Verdovingsgranaten

Na de officiële resultaten van de verkiezingen en de aankondiging van Loekasjenko als de volgende winnaar, kwamen de burgers massaal in verzet. In veel steden gebruikte de politie geweld, traangas, verdovingsgranaten, militaire wapens, waterkanonnen en rubberen kogels tegen demonstranten. Voor mijn ogen in Minsk reed een politiewagen op een menigte demonstranten in. Mensen werden in ambulances afgevoerd.

De laatste twee weken arresteerde de politie iedereen die hen in de weg stond en de minste verdenking wekte. In Brest werd mijn broer vastgehouden, die slechts op zijn fiets reed. Op dezelfde dag werd mijn peetzoon vastgehouden op de binnenplaats van het huis. Hij werd een aantal dagen vastgehouden in een overvolle cel en kreeg geen eten. De politie hield zelfs minderjarigen vast. De zoon van mijn vrienden stak de straat over in Minsk. Politieagenten renden naar hem toe en hielden hem vast. ’s Morgens gingen zijn ouders naar de politie om hun zoon te zoeken. Toen ze het politiebureau binnenkwamen, werden ze daar ook vastgehouden en naar de gevangenis gebracht.

Ik hoop dat veranderingen ten goede zullen plaatsvinden in mijn Belarus. Mijn land en mensen verdienen een beter leven en een respectvolle houding van de autoriteiten. Maar daarvoor moeten we eerlijke verkiezingen terugkrijgen. En dan zal het land niet alleen territoriaal in Europa zijn, maar ook qua beschaving. Ik houd van de Europese beschaving: afwijzing van imperialistische ambities, tolerantie en mensenrechten.

Lang leve Belarus!

(Met dank aan Franka Hummels)

(AD)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234