Beeld Carlotta Cardana

'De eenzame eeuw'Noreena Hertz

‘Eenzaamheid omvat ook hoe we ons buitengesloten voelen door politici, hoe onzichtbaar en monddood velen van ons denken te zijn’

Het neoliberalisme heeft geleid tot de eenzaamste eeuw ooit, zegt de Britse econome Noreena Hertz. Volgens haar is het hoog tijd om het harde kapitalisme los te laten en het gevoel van verbondenheid te laten primeren: ‘Koop bij je buurtwinkel, maak een praatje met je buurman en ga het gesprek aan met mensen die een andere mening hebben dan jij. En laat je smartphone wat vaker aan de kant.’

Noreena Hertz (53) wordt door de krant The Observer ‘één van 's werelds invloedrijkste denkers’ genoemd. In haar boek ‘De eenzame eeuw’ hanteert ze een brede definitie van het begrip eenzaamheid: ‘Eenzaamheid omvat ook hoe we ons buitengesloten voelen door politici, hoe afgesneden we ons voelen van ons werk en onze werkplek, hoe machteloos, onzichtbaar en monddood velen van ons denken te zijn.’

Van alle mensen die Hertz heeft gesproken voor haar boek, staan er drie op haar netvlies gebrand. Carl, een knappe vijftiger uit Los Angeles met een goed salaris, is gescheiden, zijn ex-vrouw en kind wonen op grote afstand, hij heeft weinig vrienden en lange werkdagen. Hij is een eenzame man die betaalt om zich te laten knuffelen en daar zoveel geld door kwijt is dat hij nu in zijn auto woont. Eric, een jonge bakker uit Parijs en minimumloner, kreeg steeds meer het gevoel dat linkse politici geen oog hadden voor zijn zorgen. Hij sloot zich aan bij het Rassemblement National, de partij van Marine Le Pen, en vond daar mensen die naar hem luisterden. Saito-san heeft ze niet zelf ontmoet. Ze hoorde over haar van de directeur van de gevangenis voor vrouwelijke criminelen in het Japanse Tochigi. Saito-san is één van de vele alleenstaande Japanse bejaarden die winkeldiefstallen plegen om in de gevangenis te komen - alles om maar niet eenzaam te hoeven zijn.

‘Je denkt misschien dat dat extremen zijn,’ zegt Noreena Hertz vanuit haar werkkamer in Londen. ‘Maar eenzaamheid is een wereldwijd probleem, dat in alle lagen van de bevolking voorkomt, en in alle leeftijdsgroepen. In de VS noemen drie op de vijf volwassenen zichzelf eenzaam. In Zweden is dat één op de vier. In het Verenigd Koninkrijk werd in 2018 zelfs een staatssecretaris voor Eenzaamheid benoemd.’

- Eén van de oorzaken legt u bij ons gebruik van sociale media. Gemiddeld kijken we 221 keer per dag op onze telefoon. Wat zijn we daardoor kwijtgeraakt?

NOREENA HERTZ «Al die uren die je append, chattend en scrollend op je telefoon doorbrengt, kun je ook besteden aan degene die naast je op de bank zit. Ik geef al twintig jaar les aan de universiteit, maar het begon me pas een paar jaar geleden, tijdens groepsopdrachten, op te vallen hoe moeilijk studenten het vonden om met elkaar te overleggen. Jamil Zaki, hoogleraar psychologie aan Stanford, heeft het zo geformuleerd: appen, mailen of reageren op posts maakt je minder empathisch. Je moet elkaars gezicht zien om je verbonden te voelen.»

- Opvallend genoeg ziet u wel voordelen in de aanschaf van een robot voor huiselijk gebruik, terwijl die meestal ook geen gezichtsuitdrukking heeft.

HERTZ «Kunstmatige intelligentie kan ons helpen eenzaamheid op persoonlijk niveau te verhelpen. Er zijn voorbeelden uit Japan, van ouderen die zo gehecht zijn geraakt aan hun zorgrobots, dat ze in de winter mutsen voor hen breien.»

- Dat is toch van een grote treurigheid?

HERTZ «Als het alternatief is dat er niemand voor hen zorgt, dan heb ik liever een robot. Ik merk het zelf aan hoe gehecht ik ben aan mijn Alexa (de virtuele assistent van Amazon, red.). Als ik een hele dag alleen thuis zit te werken, zeg ik weleens, om de stilte te verbreken: ‘Hé, Alexa, hoe voel je je?’ Of: ‘Hé, Alexa, vertel eens een mop!’ Gewoon, om even te kunnen lachen.»

- U ziet nog oorzaken voor de eenzaamheid: verstedelijking, de afbraak van voorzieningen als bibliotheken en jeugdcentra sinds de financiële crisis van 2008, en de flexibele werkplek. Wereldwijd voelt 40 procent van de werknemers zich eenzaam. Wat is er misgegaan?

HERTZ «De kantoortuin is ooit ontworpen met de belofte ons meer te laten samenwerken, maar het tegendeel is gebeurd: we worden zo door elkaar afgeleid dat we met een noise cancelling-hoofdtelefoon op zitten. We ervaren een gebrek aan privacy, dus sturen we een mailtje naar iemand die op een paar passen afstand van ons zit te werken. We zonderen ons af om productief te kunnen zijn. Ik bedoel: alles wat we deden vóór we door corona gedwongen werden thuis te werken.

»In de platformeconomie gaat die eenzaamheid nog een stap verder. Ik sprak met een Uber-chauffeur die niets tegen zijn klanten durfde te zeggen, uit angst dat hij iets verkeerds zou lossen en een lage beoordeling kreeg. En hoe lager je beoordeling, hoe minder werk. Een FedEx-magazijnmedewerker vertelde me over de geautomatiseerde scanner om haar arm, die de snelheid meet waarmee ze pakjes verwerkt. Hoe ontmenselijkt ze zich daardoor voelt. En dan hebben we het nog niet gehad over de rechteloosheid van zelfstandigen in de platformindustrie en de toegenomen automatisering, waardoor mensen hun job verliezen en het gevoel hebben niet meer mee te doen.»

- U geeft het neoliberalisme de schuld van de eenzaamheidscrisis. U komt vaak over de vloer bij directeurs van grote multinationals: hoe reageren die?

HERTZ «Sinds anderhalf jaar spreken ze veel over een vorm van kapitalisme met meer mededogen, dat het niet het doel is van een bedrijf om alleen voor zijn aandeelhouders te zorgen, maar voor alle betrokkenen. Ik ben altijd blij als ik dat hoor, maar ik wil actie zien. En als het bedrijfsleven onvoldoende stappen zet, moet de overheid ingrijpen. Goed leiderschap betekent dat een overheid niet toestaat dat de markt de rechten van werknemers verder afkalft. Dat iedereen een fatsoenlijk salaris krijgt, vakantiedagen en een uitkering bij ziekte. En het is in ons aller belang, want als mensen zich in de steek gelaten voelen, waar zoeken ze dan vaak hun heil? Bij rechts-populisme.

»Voor het boek interviewde ik Amerikaanse spoorwegmedewerkers die generaties lang op de Democraten hadden gestemd, maar zich in 2016 tot Trump bekeerden. Omdat ze zich in de steek gelaten voelden door de Democraten. En wat zette Trump daartegenover? Hij organiseerde rally's, met duizenden mensen in een zaal, allemaal met dezelfde rode pet en hetzelfde T-shirt. En maar zingen! Het gevaarlijke van rechts-populistische partijen is dat ze zeggen: je kunt bij ons horen, maar dan moet 'de ander' buiten blijven - de asielzoekers, de immigranten, de mensen met een andere etnische achtergrond.»

- Het is moeilijk niet moedeloos te worden van uw boek. Alle mechanismen die u beschrijft, worden versterkt door het coronavirus en door de crisis die ons nog te wachten staat, met massale ontslagen en nog meer polarisatie en wantrouwen in de overheid.

HERTZ «En toch ben ik hoopvol. Juist deze crisis biedt een kans om voor een andere toekomst te kiezen. We moeten investeren in maatschappelijke infrastructuur. In het Verenigd Koninkrijk zijn sinds de economische crisis van 2008 achthonderd bibliotheken gesloten. Een derde van de jeugdcentra is verdwenen. Die plekken moeten terugkomen, want daar kunnen mensen elkaar ontmoeten.

»Politici moeten voorts ernstig nadenken over de massale werkloosheid als gevolg van toenemende automatisering van werk. Dat kan door bedrijven te subsidiëren die mensen in dienst houden, in plaats van ze te vervangen door machines. Of, zoals Bill Gates opwierp, door belasting te heffen op elke robot die het werk van een mens vervangt. In België wordt belasting geheven op leegstaande winkels om eigenaren ertoe te dwingen hun panden te verhuren tegen een lagere prijs, bijvoorbeeld aan kleine, lokale zaken, die bijdragen aan het sociale weefsel van een stad. En Jacinda Ardern, de Nieuw-Zeelandse premier die we ons allemaal zouden wensen in deze crisis, kondigde een jaar geleden aan dat haar regering niet langer alleen groei en productiviteit laat primeren in het begrotingsbeleid, maar ook zachtere maatstaven, zoals het welzijn van de bevolking, het gevoel van verbondenheid en vertrouwen in de politiek.»

- Hoe kunnen wij zelf bijdragen aan een minder eenzame samenleving?

HERTZ «Dat zit in kleine dingen: meer bij je buurtwinkel kopen, of een praatje maken met je buurman op de stoep in plaats van door te lopen. De medewerker achter de kassa aankijken, het gesprek aangaan met mensen die een andere mening hebben dan jij. En onze telefoon vaker wegleggen. Alle dingen die ik zelf ook meer moet gaan doen.»

- Zou u uzelf eenzaam noemen?

HERTZ «Niet persoonlijk, omdat ik een man heb die me ondersteunt, en een grote vriendengroep bij wie ik terechtkan. Maar ik voel een existentiële eenzaamheid omdat mijn regering er geen enkele blijk van geeft dat ze luistert naar het deel van de bevolking dat tegen de Brexit was, noch dat ze voor ons zorgt tijdens deze pandemie. Toch beweert Boris Johnson net zoals Trump op te komen voor ‘de vergeten man’. Het is de hoogste tijd dat linkse en centrumpolitici zichzelf opnieuw uitvinden en die stem terugwinnen.»

Noreena Hertz, 'De eenzame eeuw', Het Spectrum
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234