Elena Ferrante - De geniale vriendin

Men schudt zijn geboortegrond niet van zich af zoals een hond vlooien. Die ingeburgerde levenswijsheid vormt de kern van de Napolitaanse romans van Elena Ferrante – een zes decennia omspannend en ruim 1.700 bladzijden tellend vierluik over twee vriendinnen, Lila en Elena. De meisjes kunnen dan wel hun Napolitaanse volkswijk achterlaten, die wijk blijft ze onvermijdelijk hun leven lang achtervolgen. De dreigende schaduw van de Vesuvius is onontkoombaar.

De proloog van het twee jaar geleden vertaalde openingsboek, ‘De geniale vriendin’ (Wereldbibliotheek), verhaalt het opzet van het vierluik. De zoon van Lila belt de 66-jarige Elena met de melding dat zijn moeder zoek is, waarop de schrijfster besluit het verhaal van hun levenslange vriendschap aan het papier toe te vertrouwen, ‘alles wat ik me ervan herinner, tot in de details’. Haar geschiedschrijving is de zoveelste krachtmeting tussen de twee hartsvriendinnen. Waar Lila al ruim dertig jaar de wil koestert om ‘in het niets op te lossen’ en haar leven uit te wissen, gelooft Elena in de bewarende en bezwerende kracht van woorden. Deze strijd tussen een verdwijningskunstenaar en een verschijningskunstenaar leidt aldus tot een Napolitaans vierluik, samen met de ‘Mijn strijd’-serie van Karl Ove Knausgård de opvallendste romancyclus van het afgelopen decennium.

‘De geniale vriendin’ verhaalt de kinderjaren en puberteit van Lina en Elena, beiden geboren in 1944. Ze groeien op in de periferie van Napels, in een volkswijk waar de wetten van de straat en die van de sterkste onverkort gelden. De verstikkende houdgreep van kerk en kapitaal dwingt tot volgzaamheid. Armoede kan enkel bestreden worden met bedrog, geweld of een crimineel huwelijk tussen die twee. Elena en Lila, respectievelijk rebels in denken en in doen, dromen ervan eerder vroeg dan laat, pronte paradijsvogels gelijk, de armzalige ellende van hun ouders te ontstijgen. Ferrante schetst hun wedervaren door sleutelmomenten uit hun levens – school, vakantie, kalverliefde – op te rekken en significant te laten oplichten. Af en toe stremt de breedvoerigheid ‘De geniale vriendin’, de envergure van Ferrante’s werkwijze ontbolstert pas ten volle in het vervolg, het zopas vertaalde ‘De nieuwe achternaam’ (Wereldbibliotheek).

De adolescentie van de vriendinnen – van hun 16de tot hun 23ste – wordt verhaald op basis van schriften van Lila, jong getrouwd, en herinneringen van Elena, studerend in Pisa. Hun beider gevecht met beklemming en vervreemding mag zich dan al in verschillende provincies en tegengestelde leefwerelden afspelen, de twee houden elkaar een spiegel voor. Elena mist haar geboortewijk en de vanzelfsprekende identiteit die ze haar schonk, Lila verliest zichzelf in een fnuikend huwelijk dat meer verveling dan opwinding brengt. Bijna 500 bladzijden lang zorgt ‘de hartstocht, een heftige mengeling van het goede en het kwade,’ voor allerhande turbulenties, waarbij Lila steeds weer alles of niets speelt en Elena nu eens alles en dan weer niets door het hoofd spookt. Versplintering alom, te midden van ‘uiteenlopende, idiote avonturen’ en ‘het dwaze knarsen van de hersens’.

Met ‘De nieuwe achternaam’ is de vertaler halfweg Ferrante’s cyclus – ongeduldige lezers verklap ik graag dat het slotdeel net in het Engels verschenen is – maar de inzet van dit romanproject is duidelijk. Het spiegelspel van aantrekken en afstoten tussen de meisjes, hun nu eens gesmoorde en dan weer oplaaiende rivaliteit, hun estafetteloop langs horden van variabele hoogte – het dient allemaal een prismatische blik op het Italië van de tweede helft van de vorige eeuw en vooral op de plaats die het de vrouw toebedeelde. Een uniek project, doorleefd en empathisch, dat zich opmaakt voor de sprong van geheimtip naar wereldwijde bestseller, na de jubelende ontvangst in Amerika en het commerciële succes in Italië: intussen zijn ruim een miljoen exemplaren verkocht, staan er 27 vertalingen op stapel en maakt de hashtag #Ferrantefever furore op Twitter.

Nochtans weet niemand wie Elena Ferrante is. Het bon mot van de schrijfster dat haar raadsel vergezelt, luidt dat boeken als ze eenmaal geschreven zijn hun auteurs niet nodig hebben. En dus schermt ze haar identiteit zorgvuldig af en mijdt ze de openbaarheid. Je kan maar hopen dat het hypeje niks te maken heeft met die enigmatische afwezigheid, dat de uitzonderlijke kwaliteit van dit vierluik aandacht genereert, dat ook in gestaag ecologischer tijden olie vanzelf bovendrijft. En mocht die hoop naïef zijn, dan heeft de onzichtbare schrijfster het vooral prima aangepakt. In tijden waarin de concurrentie om de vrije tijd van de cultuurconsument gigantisch is, heeft ze middels een fundamenteel literair sluierspel de aandacht naar haar romans gezogen. Zoiets lukt alleen met een zeldzame combinatie van de bravoure van Lila en het vernuft van Elena. En de onvoorspelbaarheid van de Vesuvius.

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234