null Beeld Herman Selleslags
Beeld Herman Selleslags

25 jaar zonder Herman de Coninck (1944-1997)de chrysanten van Kristien Hemmerechts

‘Er is hem veel bespaard. Herman en het internet, ik mag er niet aan denken’

Net als we de deur van het statige herenhuis aan de Cogels-Osylei uit stappen, bereikt ons het nieuws: Jeroen Brouwers is niet meer. Weer een iconische schrijver weg. Binnen hebben we zojuist met Kristien Hemmerechts gepraat over de dood van haar geliefde Herman de Coninck. Op 22 mei zal het precies een kwarteeuw geleden zijn dat de dichter en oudgediende bij Humo overleed aan een hartstilstand op een stoep in Lissabon. Die dag zal niet onopgemerkt voorbijgaan.

Hanne Van Tendeloo

Dossier 25 jaar zonder Herman de Coninck: lees de beste artikels van, met en over hem

KRISTIEN HEMMERECHTS «Aan het eind van de straat wordt een plakkaat met een gedicht van Herman ingehuldigd, met daarnaast een kunstwerk van zijn dochter Laura. Mooi dat die twee nu samengaan.»

HUMO In zijn geboortestad Mechelen is een nog uitgebreidere hommage gepland.

HEMMERECHTS «Mechelen is al een tijd fors aan het uitpakken met Herman, wat fijn is. Op zijn geboortehuis, een krantenwinkel waar ook wat boeken werden verkocht, is al lang geleden een dichtregel van hem aangebracht. Toen het huis plaats moest maken voor een flatgebouw, hebben ze dat stuk gevel met die regel behouden. Op zijn verjaardag, 21 februari, hebben ze ook een gedicht van hem aangebracht op de onderkant van de Plaisancebrug, daar vlakbij. Al wie nu voor de geopende brug staat te wachten, leest Herman. Ik weet wel zeker dat hij die aandacht voor zijn werk fijn had gevonden.

»Ik sta er soms van te kijken. Bij leven voelde hij zich weleens miskend. Hij heeft nooit een staatsprijs gekregen. Eén keer was hij genomineerd voor de Gouden Uil, maar die heeft Jeroen Brouwers toen gekregen. Dat stak hem wel. Als hoofdredacteur van het NWT (Nieuw Wereldtijdschrift, red.) en als chef van de boekenbijlage bij De Morgen moesten beginnende schrijvers voorbij hem passeren om erkenning te krijgen. Zonder dat hij het zelf zocht, werd er veel belang gehecht aan zijn oordeel. Dat leverde hem weleens tegenwind op, maar na zijn dood ging die liggen, bijna van de ene dag op de andere. Nu is hij bekend, geliefd en gelezen, tot in Nederland. Ik vind dat fantastisch, ook omdat ik altijd een absolute bewondering heb gehad voor zijn talent. Herman kon zelfs van een boodschappenlijstje iets puntigs en grappigs maken. Hij had een tegendraadse blik op alles. Ik herinner me hoe mijn broer een keer belangrijk aan het doen was over een nieuwe creditcard. Dan zei Herman triomfantelijk: ‘Maar kijk eens wat ík heb.’ En toen haalde hij zijn Delhaize-kaart tevoorschijn (lacht). Typisch Herman: hij doorprikte graag, had oog voor het kleine, het onnozele.

»Misschien mis ik hem nog het meest als gesprekspartner. Herman en ik konden veel praten en waren het daarbij vaak roerend oneens. We gingen allebei helemaal op in die heftige discussies. Zo’n verbaal steekspel, dat heb je niet met iedereen. We prikkelden elkaar.»

HUMO Na 25 jaar heeft zijn literaire erfenis nog niets aan belang ingeboet.

HEMMERECHTS «Dat is best bijzonder. Wie schrijft, die blijft, zegt men. Maar dat is grote onzin. De meeste schrijvers zijn bij leven al vergeten. Herman blijft, for the time being, en dat is prachtig. Voor hem, maar ook voor wie hem leest. Geregeld hoor ik dat zijn werk is gebruikt voor een aankondiging van een geboorte, huwelijk of overlijden. Tik ik een regel van hem in op het internet, dan floept er zo een heel gedicht tevoorschijn. Zijn verzen zwerven rond en zijn tot het publieke domein gaan behoren. Dat heb ik wel moeten leren aanvaarden. In het begin kon ik chagrijnig zijn als ergens gedichten van hem werden voorgelezen: niet iedereen doet dat goed. Dan moest ik me beheersen om niet te zeggen: ‘Stop maar.’ Nu denk ik: laat het los, wees blij dat die aandacht er is. Er is niet één Herman. Er waren veel mensen met wie hij een hechte band had, en die hadden allemaal hún Herman. Herman is van iedereen.

»Na 25 jaar is zijn werk totaal niet gedateerd, terwijl sommige gedichten toch teruggaan tot 1965. Guido Gezelle vind ik ook een geweldige dichter, maar als je hem leest, moet je een behoorlijke afstand overbruggen. Hermans werk heeft nog altijd iets fris. Zijn gedichten uit ‘De lenige liefde’ tonen dat poëzie niet zwaar of ingewikkeld hoeft te zijn, maar dat het ook speels en grappig kan. Veel van zijn werk is autobiografisch en gaat over diepmenselijke dingen: liefde en verliefdheid, maar ook echtscheiding, verlies, dood… Zijn levensverhaal herbergde tragiek en ook dat maakt de drempel lager, zelfs voor jongeren. Dat merk ik telkens als ik over hem ga spreken op een school.»

HUMO Gebeurt het nog vaak dat er een flard tekst van hem in u opkomt?

HEMMERECHTS «Jawel. Hij heeft van die regels waarin hij de dingen zo juist verwoordt. Daarin lag zijn kracht. ‘Er is te weinig weinig’ is er zo eentje. Daar moet ik nu vaak aan denken, met al die burn-outs. Of: ‘Zo nu, nu, nu, tot het op is’. Dat is bijna mindfulness. Er schuilt een ongelofelijke wijsheid in zijn werk. Hoe langer hij dood is, des te meer ik dat besef. Al wil ik hem ook weer niet te veel ophemelen. Die mindfulness school meer in zijn werk dan in de mens. Als met overdreven veel ontzag over hem wordt gesproken, dan heb ik zin om te zeggen: ‘Hij heeft ook slechte gedichten geschreven, hoor.’ Blinde devotie is niet goed. Je moet wel kritisch blijven.»

HUMO Jeroen Brouwers werd 82, Herman is maar 53 geworden. Hoe zou Herman geweest zijn als hoogbejaarde?

HEMMERECHTS «Het is moeilijk me daar een beeld van te vormen, maar ik denk weleens: er is hem veel bespaard. Hij kon toen al erg sakkeren op de ontlezing, de verkleutering en de vermarkting van het boekenvak. In de uitgeverijen werd het commerciële steeds belangrijker en kregen de mannen met hun zakjapanners – zo noemde hij rekenmachines – het meer en meer voor het zeggen. Daar kon hij zich ontzettend druk over maken, niet onterecht.

»Herman is gestorven in 1997, net toen e-mail en mobiele telefoons hun intrede deden. Een kantelmoment. Herman en het internet, ik mag er niet aan denken. Hij was ontzettend impulsief. Als hij boos was, dan gooide hij het op papier. Vond ik ’s ochtends zo’n boze brief op de trap, dan gooide ik die weleens weg en dan was hij eigenlijk altijd opgelucht. Het voordeel van een brief is dat er de volgende dag nog een postzegel op moet. Dat geeft je bedenktijd, maar die heb je niet bij een e-mail of een tweet. Influencers, selfies, de wokecultuur: het bestond allemaal nog niet. Hij heeft ooit geschreven: ‘De 20ste eeuw, dat is mijn eeuw.’ Achteraf bekeken vind ik dat misschien wel kloppen.»

HUMO Bij zijn dood ging er een schokgolf door het land.

HEMMERECHTS «Ik herinner me nog de politie-escorte, toen we met zijn lichaam van de uitvaart naar het Schoonselhof reden. Geen idee wie dat had geregeld. Na zijn dood zat het hier vol mensen die kwamen helpen: Piet Piryns, Tom Lanoye… Er kwamen zakken vol post toe met condoleances. Ik weet niet of het er zoveel waren als voor Arno, maar het was best overweldigend. Mocht hij ouder zijn geworden, dan was de schok misschien minder geweest. Op een manier is het voor een mens niet slecht om niet oud te worden. Hij is ook op vrij spectaculaire wijze gegaan: heel plots, in Lissabon, op een literair congres, omringd door schrijvers – Hugo Claus, Anna Enquist. Hij had het niet beter kunnen ensceneren.»

HUMO Gaat u nog weleens naar zijn graf?

HEMMERECHTS «Alleen de week vóór 1 november, om er een pot chrysanten neer te zetten. Dat is iets truttigs in mij, want ik doe het in alle eerlijkheid meer voor het oog van de anderen dan voor hem, maar zo is mijn generatie grootgebracht. Voor mij is hij vooral hier, in dit huis. Zijn kinderen, Laura en Tomas, hebben ook heel sterk het gevoel dat hij hier nog is. Deze ruimte roept makkelijk beelden van hem op. Ik kan hem nog zo zien zitten, op dat zeteltje naast je.

»Ik droom nog vaak over Herman. Dan droom ik dat dit huis nog een aanbouw heeft en in die denkbeeldige aanbouw zit hij aan zijn werktafel. Hij draagt altijd hetzelfde sjofele, groene jasje en is druk bezig met schrijven. In het begin zei ik hem in die dromen: ‘Maar Herman, jij bent dood.’ Dan reageerde hij boos, verontwaardigd, alsof hij het niet wilde aanvaarden. Intussen droom ik dat nog steeds, maar nu probeer ik hem niet meer te overtuigen. Ik denk: laat hem daar maar zitten schrijven. Hij zit daar goed, in die aanbouw in mijn hoofd.»

Op 21 en 22 mei wordt Herman de Coninck uitgebreid herdacht in zijn geboortestad Mechelen. Info & tickets: paradijsmechelen.be.

De mooiste Humo-artikels van en over Herman de Coninck zijn voor u verzameld op humo.be/hermandeconinck.

Op 24 mei verschijnt bij De Arbeiderspers ‘Onder literatoren’, 25 schrijversinterviews van Herman de Coninck als Humo-redacteur.

null Beeld rv
Beeld rv
Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234