Beeld Merlijn Doomernik

Humo sprak metGeert Mak, historicus

‘Er komen zwarte tijden op ons af, maar het voordeel van de toekomst is dat we ze nu nog kunnen veranderen’

De jongste turf van Geert Mak, ‘Grote verwachtingen’, lag nog maar enkele maanden in de boekhandel, of de verwachtingen moesten alweer danig worden bijgesteld. In dat boek had de Nederlandse historicus het over de grote crisissen van de afgelopen decennia, 9/11 en de bankencrisis van 2008. En toen, vroeg in 2020, ging plots een nóg grotere ramp viraal: de coronacrisis. Mak schreef daarom in een rotvaart een epiloog. ‘Ik had een tafel gemaakt die plots maar drie poten bleek te hebben. Daar moest onmiddellijk een vierde aan. Het is een korte geschiedenis van een aangekondigd onheil.’

Geert Mak (73) en ik zoomen elkaar. Achter zijn grijze krullenbol heb ik zicht op het interieur van zijn vijfsterrenballingsoord in coronatijden, zijn huis in een Fries dorp. Ik herinner hem aan die keer dat ik hem het laatst zag, alweer drie maanden geleden. Op het Boekenbal was dat, in de Amsterdamse Stadsschouwburg, op 6 maart. Terwijl diezelfde avond de eerste Nederlandse coronadode viel, ging het er in de volgepropte gangen van de schouwburg als vanouds gezellig aan toe onder de misschien wel duizend genodigden, die niet begrepen hadden wat er zat aan te komen.

GEERT MAK «Klopt helemaal. Ik had tevoren wel zoiets van: hé, moet dat Boekenbal niet worden afgelast? Maar gek genoeg trek je dan voor jezelf die conclusie niet, terwijl je eigenlijk wel weet dat het een linke boel kan worden: in de boekenwereld wordt veel geknuffeld en gezoend, en vervolgens trekken veel van de daar aanwezige schrijvers minstens drie weken lang het hele land door om volle zalen toe te spreken en te bespuwen (lacht). Godzijdank is er voor zover ik weet niks gebeurd, maar dat Boekenbal had heel goed een brandhaard kunnen worden. Nog vóór de overheid in de week daarna serieuze maatregelen nam, hebben we met een aantal auteurs besloten om geen lezingen meer te geven.»

HUMO De Nederlandse overheid schoot laat wakker.

MAK «Verbluffend laat, ja. Dat kun je ook aflezen uit de tijdlijn die ik in mijn boek schets: Nederland liep samen met Groot-Brittannië achteraan. Pas vijftien dagen na het overlijden van het derde coronaslachtoffer kwam er een lockdown. In België gebeurde dat vijf dagen na het derde overlijden. Portugal ging al dicht nog voor de eerste dode gemeld werd.»

HUMO We onthouden: een snelle lockdown loont.

MAK «Kijk naar Taiwan, een land net zo groot als Nederland. Daar is een minimaal aantal doden gevallen door een snelle lockdown strak te handhaven, waardoor die ook weer vrij snel kon worden gelost.

»Tweede belangrijke les: je kunt maar beter goed voorbereid zijn. In het algemeen kunnen we stellen dat Europa de maand februari heeft laten lopen, omdat men corona eerst als een Chinees probleem zag en vervolgens als een Italiaans probleem. Je kunt de Chinezen van alles verwijten - ze hebben de wereld een week of twee te laat ingelicht - maar begin februari wist iedereen die er verstand van had wat er gaande was en waren de alarmbellen van alle internationale instanties aan het loeien gegaan. Er kwam een orkaan van windkracht 12 aan, zoveel was duidelijk, en in Nederland staat iedereen dan binnen het uur op de dijk. Nu duurde het helaas een maand, in Nederland en in veel andere Europese landen.»

HUMO Buurland Duitsland had nochtans het goede voorbeeld gegeven.

MAK «Daar hadden ze al sinds 2005 een Nationaal Pandemieplan, typisch iets waar Duitsers goed in zijn. Ze hebben dat keurig afgewikkeld, en daardoor zijn er veel minder doden gevallen. In Nederland zag je het complete tegendeel: er was te weinig beschermend materiaal, te weinig testcapaciteit, enzovoort. Daarover zullen nog pijnlijke vragen gesteld moeten worden.»

HUMO Over ontbrekende mondkapjes kunnen we in België volop meepraten, maar het valt op dat premier Rutte in uw epiloog toch een goed rapport krijgt.

MAK «Ja, omdat ik mij, zodra de crisis serieus werd genomen, wel kon vinden in de Nederlandse houding, die minder strak was dan in de zuidelijke landen. Men heeft er zich zeker de eerste twee maanden ook behoorlijk goed aan gehouden, zonder dat de politie veel patrouilleerde. Het grote risico is namelijk - dat weten we al sinds de middeleeuwen, van vorige pandemieën - dat de overheid de noodmaatregelen die ze instelt vervolgens niet meer loslaat. Dat zag je duidelijk in Frankrijk. Het bikkelharde optreden van de politie ging daar verder dan louter het handhaven van de orde. Die agenten gaven het signaal: ‘Wíj zijn de machtigen, en probeer die macht maar eens uit onze handen te peuteren!’ In België had het daar ook wat van: bevriende journalisten werden bij jullie tegengehouden en hun hele kofferbak werd overhoopgehaald, alsof het virus dáár te vinden was!

»Ik vind het belangrijk om de sociale druk niet groter te maken dan strikt nodig is. Dan kun je ook weer soepeler uit de lockdown komen en blijft het een beetje leefbaar.»

HUMO We leefden even onder ‘een medisch regime’, zoals u dat noemt, zonder veel tegengeluiden. In Nederland was er wel een zeldzame dissidente stem: opiniepeiler Maurice de Hond zag veel bangmakerij en disproportionele maatregelen.

MAK «Maurice de Hond is op het ene moment expert verkiezingsonderzoek, dan weer onderwijsexpert, en sinds een paar maanden is hij epidemioloog. Prima hoor, maar ik ben dan toch zo ouderwets dat ik meer waarde hecht aan de mening van wetenschappers die daar een leven lang mee zijn bezig geweest en die discussies hebben binnen een netwerk van collega's. Wie nú al de waarheid in pacht heeft, vertrouw ik niet.

»De coronacrisis is natuurlijk een feest voor kwakzalvers, de Amerikaanse president voorop. Mensen houden niet van twijfel in dit soort situaties, ze gaan op zoek naar zekerheden, terwijl goede wetenschap altijd twijfelt. Zoals de Duitse minister van Volksgezondheid twee weken geleden terecht zei: ‘We zullen elkaar de komende tijd nog veel moeten vergeven.’ Dat kan niet anders. We leren met vallen en opstaan langzaam omgaan met dit virus.»

HUMO Die vergevingsgezindheid zal in veel landen nodig zijn als het om de aanpak in de rusthuizen gaat.

MAK «Zeker in Nederland en Zweden zijn er excessen geweest. Als je het medisch regime te strikt als enige norm aanhoudt en al die oudjes absoluut geen bezoek meer mogen krijgen, dan gaan ze dood van eenzaamheid en ellende.

»Er is niet altijd verstandig omgesprongen met de oudsten. In het begin van de pandemie zag je zowat overal die voor medici zo typische houding: de ziekte is de vijand en we zullen die verslaan, dus iedereen op intensieve zorgen! Maar als je 85 bent, diabetes en nog andere kwalen hebt, dan is de kans minimaal dat je de intensive care overleeft. In je eigen omgeving heb je vaak nog meer kansen om het te halen dan aan die slangen in het ziekenhuis. De oudere artsen die ik ken, zeggen bijna unisono: 'Mij niet gezien op de intensive care, dan geef ik het liever op!' Zij hebben patiënten gezien die de martelingen van corona moesten doorstaan, zij weten dat het een heel wrede dood is.»

HUMO Beseft u dat u op uw 73ste volop tot de risicogroep behoort?

MAK «Zeker! Ik let op met de kleinkinderen, geknuffel is er even niet bij. Die lekkere schatten kunnen ongelooflijke virusbommetjes zijn. De dorpsjeugd hier gaat weer lekker varen, die liggen ergens in het riet met z'n allen. De hormonen dampen van zo'n boot af, daar is de afstand echt geen anderhalve meter, hoor, en dat begrijp ik allemaal wel. Zelf ben ik voorzichtig: bezoek ontvang ik buiten en ik denk twee keer na voor ik naar een tv-studio ga. Het zelfbehoud wint het tegenwoordig stevig van de ijdelheid (lacht).

»Wij hebben het geluk dat we deze tijd doorbrengen in het noorden van Nederland, waar het coronaluw is. Ik was ook geregeld in Amsterdam. Na een week of vier was het daar in de woonwijken weer redelijk druk, dat kan niet anders: als je met drie kinderen op vijf hoog zit, móét je weer naar buiten. Maar in de binnenstad bleef het doodstil. Niet alleen omdat men braaf en bang is, maar vooral omdat daar bijna geen mensen meer wonen. Als we een avondwandelingetje door de buurt maakten, zagen we dat mensen elkaar weer begroetten, ongelooflijk! Zelfs de duisterste figuren waren plots vriendelijk. Plots besef je hoezeer het hypertoerisme het normale sociale verkeer, dat ik nog ken uit de jaren 80 en 90, daar heeft kapotgeslagen.»

HUMO U kon niet te lang in Amsterdam blijven hangen, want ik heb begrepen dat u in uw Friese dorp inmiddels klokkenluider bent.

MAK «Ik ben reserveklokkenluider. De kerken hadden bedacht om als bezinningsmoment iedere woensdag tussen zeven en kwart over zeven in heel Nederland de klokken te luiden. Ik woon vlak bij de kerk, dus dat was een klusje voor mij. Dan sta je daar in zo'n hok naast de lijkbaar aan een touw te trekken. Ik kan je verzekeren: een kwartier is verdomd lang!»

‘Europa is aan het scheuren. Sommige regio's kunnen nauwelijks nog mee met de moderne tijd. Daarom is het plan van Merkel en Macron voor Europese steun zo belangrijk.’

BURGEROORLOG

HUMO De strafste coronabeelden kwamen uit Italië en Spanje, maar in Europa leidt Groot-Brittannië inmiddels de dodenstatistiek.

MAK «De corona-epidemie heeft bevestigd wat we al wisten: Boris Johnson hoort tot het nieuwe soort politici die hun amateurisme als een keurmerk met zich meedragen. De Britten hebben een crisiscommissie die ze alleen in tijden van hoge nood en oorlog samenroepen, en dat gebeurde eind januari. Alleen, die commissie moet worden voorgezeten door de premier, en Johnson was er gewoon niet. Zijn vriendin was zwanger, hij had gedoe met zijn familie en hij was helemaal geobsedeerd door de Brexit. Pas in maart is hij de vergaderingen gaan voorzitten en zijn er serieuze maatregelen genomen. Intussen bleef Johnson maar iedereen de hand drukken, tot hij zelf besmet raakte en verrekt ziek werd. Hij is flink geschrokken en probeert sindsdien de ellende zoveel mogelijk te kanaliseren.»

HUMO Kan er een goeie kant aan zitten, zoals optimistische zielen hopen? Het te verwachten economische onheil wordt zo groot dat de Brexit weleens heroverwogen kan worden?

MAK «Daar ziet het er op dit moment bepaald niet naar uit. De Britse onderhandelaars blijven hetzelfde oude liedje zingen. De Europese Unie stelt zich te streng op, zeggen ze, niet beseffend dat de EU helemaal geen concessies kán doen, want dan zouden er zulke gaten in het systeem worden geslagen dat het in elkaar stort. We stormen echt op een no deal-Brexit af. Dan wordt het een grote puinhoop in Groot-Brittannië, en ik vind het een zorgelijk scenario dat Johnson de coronacrisis dan weleens zou kunnen gebruiken om het publiek te vertellen dat niet de Brexit, maar het virus de oorzaak van alle ellende is.»

HUMO Corona zal ook een factor zijn in de Amerikaanse presidentsverkiezingen, en daar komen de rellen na de dood van George Floyd nog eens bovenop.

MAK «De toestand in Amerika is héél gevaarlijk aan het worden. We zijn daar in een periode van volksopstand beland. Ik maak me grote zorgen, als ik opsta begin ik meteen Amerikaanse kranten te lezen. Vooral de manier waarop president Trump nu geweld predikt, is alarmerend. Hij heeft het niet meer over winst of verlies bij verkiezingen. Nee, hij zegt: ‘De Democraten stelen ons land!’ Hij lijkt de situatie alleen maar te willen opjutten, bijna tot een burgeroorlog.»

HUMO U beschrijft hem in uw epiloog als een ‘kwaadaardige, incompetente, evident gestoorde president’. Dat zo'n man nog kans maakt op een herverkiezing, vertelt wel iets heel deprimerends over de staat waarin de VS zich bevinden.

MAK «Amerika is ernstig ziek. Het is een gekreukeld en gekweld land. Ik las vanmorgen nog een stuk van journalist Thomas Friedman waarin hij een Afrikaanse vriend die een tijd in Amerika woonde, laat opmerken: 'Hoe jullie met je land omgaan! Jullie smijten het in het rond alsof het een rugbybal is, terwijl het een hoogst kwetsbaar systeem is.' Dat land is vandaag al zwaar beschadigd. En het wordt alleen maar erger door de nieuwe media, met name Facebook. Die rellen spelen zich in de werkelijkheid af, maar worden in de virtuele wereld duizend keer vergroot. Iedereen maakt filmpjes, stuurt die door, en dat schept enorm veel agressie en haat.

»Voor die virtuele wereld is Trump de ideale figuur. Fox News vindt hem fantastisch: hij weet voortdurend nieuws te creëen dat hun kijkers kietelt, in hun vooroordelen bevestigt en dag in dag uit doet kijken. En terwijl Twitter nu begint te waarschuwen voor Trump, blijft Facebook dol op hem. Het bedrijf van Mark Zuckerberg begint een soortgelijke rol te spelen als Fox, vanuit hetzelfde verdienmodel: ook zij leven van die opwinding, van mensen die voortdurend willen blijven kijken.

»Je kunt van Trump de absurdste streken verwachten, maar het ergste is dat we eraan gewend zijn geraakt. Neem nu dat voorval bij die kerk vorige week: met traangas en ontzettend veel geknuppel wordt bij het Witte Huis een meute vreedzame demonstranten uit elkaar gejaagd, opdat de president even uit zijn bunker kan kruipen om, puur voor de show, een foto te laten nemen voor een kerk met de Bijbel in de hand, die hij volgens specialisten trouwens omgekeerd vasthoudt. Vijf jaar geleden zou dat een waanzinnige rel hebben veroorzaakt. Had Bill Clinton of zelfs Ronald Reagan zoiets gedaan, de wereld zou te klein zijn geweest. Nu passeert het allemaal.»

‘Met traangas en geknuppel liet Trump een meute vreedzame demonstranten uit elkaar jagen om, puur voor de show, een foto te laten nemen voor een kerk. Vijf jaar geleden zou dat een waanzinnige rel hebben veroorzaakt, nu passeert het allemaal.’

FINANCIËLE AFGROND

HUMO Over de economische gevolgen van de coronacrisis schrijft u iets wat tot nog toe te weinig aandacht kreeg: de wereld is midden maart maar nipt aan een financiële collaps ontsnapt.

MAK «We waren toen allemaal zo druk bezig met alle medische problemen dat dat grotendeels in de schaduw is gebleven. Ik heb in die dagen uitstekende journalistiek gezien als het over het medische regime ging, maar er was bijzonder weinig aandacht voor wat er daarbuiten gebeurde.

»Tijdens de crisis van 2008 sprak ik met een Nederlandse bankier die zeer nauw betrokken was bij de redding van Fortis. De wereld had er toen helemaal geen idee van, zei hij me, dat het maar een haar gescheeld had of er was geen geld meer uit de bankautomaten gekomen. Dat is toen afgewend, maar nu is er iets soortgelijks gebeurd: het geld bleef dit keer wel uit de automaten komen, maar de mensen kwamen hun huis niet meer uit. Dat is eigenlijk veel fundamenteler, want nu lag niet het financiële deel van de economie plat, maar een groot deel van de reële economie. Er moesten onmiddellijk allerlei infusen worden aangelegd. In 2008 heeft de Fed (de Amerikaanse centrale bank, red.) samen met de Europese Centrale Bank overal nationale banken overeind gehouden, en hetzelfde is nu weer gebeurd. In 2008 werd er meer dan duizend miljard opgepompt, wat al een absurd bedrag leek, nu gaat het over meer dan het dubbele! In de bestrijding van corona heeft Amerika, door de houding van zijn president, een allertreurigst voorbeeld gegeven, maar op financieel vlak opereerden de VS als vanouds als de informele wereldleider.

»Wellicht is het ergste afgeremd, al dreigt in sommige delen van Europa nog een crisis die te vergelijken valt met de Grote Depressie in de jaren 30. Europa is aan het scheuren. In Zuid-Italië valt geen groei meer te verwachten, die regio kan nauwelijks nog mee met de moderne tijd. Daarom is het plan van Merkel en Macron voor Europese steun zo belangrijk.»

HUMO Het is verbluffend om te zien hoe wijd de geldkranen opengaan en hoe economische dogma's wegsmelten.

MAK «Precies. Zelfs Duitsland heeft een historische ommezwaai gemaakt door opeens royaal met kredieten te strooien en niet langer als de dood te zijn voor inflatie. Zelfs Wolfgang Schäuble, de grote havik tijdens de crisis van 2008, besefte plots dat de oude principes opzij moeten. Duitsland is over zijn schaduw gesprongen. We hebben in deze coronacrisis veel geklungel gezien, maar inspirerende leiders zijn dus ook tot indrukwekkende dingen in staat.»

HUMO Merkel en Macron stellen een ruim noodfonds voor dat geen leningen, maar giften voorziet om met name het zuiden van Europa erbovenop te helpen. Een kans voor de EU om te scoren?

MAK «Ik vind het een heel goed plan. Er is onder de Duitse politici en bevolking trouwens opmerkelijk weinig oppositie tegen, men beseft het belang ervan. En in het licht van die enorme operaties is het bizar te merken dat dat besef aan Nederlandse kant ontbreekt.»

HUMO Nederland behoort tot het clubje van de ‘vrekkige vier’, dat zich verzet tegen zo'n fonds. Dat heeft u enorm boos gemaakt - ‘kotsmisselijk’ hoorde ik u zeggen in een VPRO-blog.

MAK «Ik begrijp het Nederlandse bezwaar tegen coronabonds (gezamenlijke Europese schuldleningen, red.), want daarmee verbind je ongelimiteerd financiële systemen met elkaar. Dat is niet alleen in strijd met alle afspraken rond het ontstaan van de euro, maar het leidt er ook toe dat er geen enkele drijfveer meer is om niet goed functionerende economieën in het zuiden te moderniseren. Maar het Duits-Franse plan zit juist goed in elkaar omdat het om tijdelijke steun gaat van een duidelijk afgelijnde omvang. En we zitten in een noodsituatie waarin een veel groter belang geldt dan alleen maar het kasboekje: het voortbestaan van de Europese Unie! Gelukkig is premier Rutte een ervaren Brusselganger. Ik ben er vrijwel zeker van dat hij in het belang van Nederland uiteindelijk geen veto zal uitspreken.

»We moeten beseffen dat als Europa gaten laat vallen in het zuiden, die binnen de kortste keren door China worden opgevuld. Dat zal ons echt niet bevallen, dus is het vandaag zaak die evolutie niet lijdzaam te ondergaan.»

HUMO Globalisering is niet langer het credo, een neiging tot renationalisatie duikt zowat overal op, schrijft u. Is dat een oplossing?

MAK «Ik heb de droom van de Verenigde Staten van Europa naar Amerikaans model al lang opgegeven: onze achtergronden en culturen zijn onderling ontzettend verschillend, het zal altijd wringen en schuren. Maar tegelijk staat het voor mij als een paal boven water dat we gezamenlijk moeten voortschrijden in deze 21ste eeuw, dat is de enige manier om iets van onszelf te kunnen behouden. De nationalisten willen hun eigen identiteit heel graag behouden binnen de natiestaten, maar al die verbrokkelde Europese landen staan vandaag veel te zwak om zoiets te kunnen, en België en Nederland zijn al helemaal pluisjes zonder gewicht op wereldschaal. Willen we nog een beetje onszelf blijven, dan hebben we de EU nodig: daar ben ik tijdens deze crisis steeds meer van overtuigd geraakt.»

‘Ik ben voorzichtig geworden en denk twee keer na voor ik naar een tv-studio ga. Het zelfbehoud wint het tegenwoordig stevig van de ijdelheid.’Beeld Merlijn Doomernik

FASCINERENDE ELLENDE

HUMO Hoe diep de recessie zal zijn na de coranacrisis, is koffiedik kijken, maar het kan geen kwaad om vast te stellen dat vandaag hele sectoren kunnen verschrompelen.

MAK «Zoals het er nu naar uitziet, lijkt een normalisering - voor zover die er komt - geen kwestie van maanden, maar van jaren te zijn. Ik denk bijvoorbeeld dat de pretsector er heel anders kan gaan uitzien. Mensen gaan dingen herontdekken: ik zie hele gezinnen fietstochten maken, zoals in de jaren 50. En dat is best leuk: het hoeft niet gelijk Bali of Griekenland te zijn. Of zulke dingen ook wortel schieten, weet ik nog niet. Maar een crisis schept kansen voor andere manieren van denken, die dominant kunnen worden. In mijn stad Amsterdam zie ik het excessieve toerisme niet meteen terugkeren. Grote steden worden voor een goed deel plots autovrij gemaakt, ook dat kan zo blijven.»

HUMO Als er volgend jaar een vaccin voorhanden is, kan alles ook weer snel business as usual worden.

MAK «Niet noodzakelijk. Bedrijven in de maakindustrie zullen zeker gaan nadenken over hun productieketens. Moeten die drieduizend onderdelen van een auto wel uit tientallen verschillende hoeken van de wereld komen? Valt er één schakel weg in die keten, dan kan de halve productie stilvallen. Ik weet zeker dat er meer lokaal geproduceerd zal worden. Deze crisis kan er heel goed toe leiden dat we een samenleving ontwikkelen die voorzichtiger met het milieu omgaat en in een aantal opzichten lokaler gaat denken.

»Deze pandemie - het is van het grootste belang dat te onderkennen - was een aangekondigd onheil. Vele inlichtingendiensten, zoals de CIA, waarschuwden er al lang voor. Zo langzaamaan gelden pandemieën als het grootste gevaar, meer nog dan een kernoorlog.»

HUMO Corona staat niet los van de manier waarop de mens de aarde bezet. U schrijft onder andere over de verstoring van ecosystemen.

MAK «De coronacrisis zal op één of andere manier wel eindigen, maar het zou goed zijn te beseffen dat dat niet het geval is voor de klimaatcrisis, waarvoor we ook permanent gewaarschuwd worden. Zodra die echt doorbreekt, kunnen we niet meer terug. Ik zie deze coronacrisis niet als een goddelijke straf, maar wel als een laatste waarschuwing voor de klimaatcrisis.»

HUMO Dat besef is nog niet helemaal doorgedrongen, geloof ik. Uit Humo's Ecologie-enquête bleek de bezorgdheid om het klimaat helemaal weggezakt te zijn.

MAK «Dat moet dan dringend veranderen, ook al staat ons hoofd nu naar andere dingen. Ik noemde februari net een verloren maand voor de coronakwestie. Inzake de klimaatcrisis hebben we al vele járen verloren, ook al slaan alle wetenschappers die er verstand van hebben het grootst mogelijke alarm.»

HUMO De komende weken zal er allicht veel aandacht gaan naar de heropstartende economie, en hoe we die kunnen steunen, bijvoorbeeld met volledig fiscaal aftrekbare restaurantbezoekjes...

MAK «In België? Echt? Een pilsje met fiscale aftrek, ik kom gelijk naar jullie toe!»

HUMO Maar wat ik wilde zeggen: voor de evolutie van de coronacrisis in ontwikkelingslanden zal er wellicht minder aandacht zijn. Daar kan de crisis, zo schrijft u, uitlopen op de grootste ramp van deze jonge eeuw, met hongersnoden van bijbelse proporties.

MAK «Ik vind het heel moeilijk om daar veel over te zeggen, omdat we nog steeds zo weinig weten over dit virus. Het opereert in andere delen van de wereld anders dan hier. Voorlopig ziet het ernaar uit dat het gezondheidsprobleem kan meevallen: het klimaat speelt allicht mee, en je hebt er een jonge bevolking. Maar de economische problemen kunnen vele malen groter worden dan het gezondheidsprobleem, en dat kan nieuwe migratiestromen veroorzaken. Opnieuw is het van het grootste belang dat Europa zich daar eensgezind op voorbereidt.»

HUMO Die eensgezindheid kan tegenvallen als een opstoot van rechts populisme in Europa een politiek gevolg wordt van de coronacrisis.

MAK «Dat is speculeren. In tijden van crisis hebben mensen ook de neiging om naar leiders te luisteren. Mark Rutte is bij ons in de peilingen omhooggeschoten, de populisten hoor en zie je niet veel. Historici die zich aan voorspellingen wagen, gaan altijd weer op hun bek. 'De toekomst is niet te voorspellen,' schreef mijn favoriete columnist Maxim Februari toen de crisis losbarstte, 'en van wat valt te voorspellen, wil je de helft niet weten.' Dat gevoel heb ik nog steeds.»

HUMO Dat citaat spoort ook met uw uiteindelijk toch pessimistische prognose: we gaan, schrijft u, naar een wereld ‘die minder welvarend, minder vrij en minder open zal zijn’.

MAK «Alle indicatoren wijzen daarop. Maar het voordeel van de toekomst is dat je er nog iets aan kunt veranderen. We moeten echt de dijk op, om die evolutie zoveel mogelijk te keren met alle middelen die we hebben, en dat geldt voor politici, burgers, bestuurders, schrijvers... Er komen zwarte tijden op ons af, ook op het gebied van privacy, van onze persoonlijke levenssfeer. Kijk uit en doe je best om te keren wat je kunt keren, dat is wat ik zeggen wil.»

HUMO Dat klinkt energieker dan die wat melancholische en gelaten toon in het slot van uw epiloog, waarin u het einde van een bepaald soort burgerlijke beschaving mogelijk acht.

MAK (lacht) «Zo voelde ik me op dat moment, maar ik ben en blijf een optimist. Bedenk wel: ik wilde absoluut geen pamflet schrijven, genre 'Europa, amen, halleluja!'. Dit is enkel de geschiedenis van een aangekondigd onheil. En ja, dan is zo'n zorgelijke conclusie onvermijdelijk.»

HUMO U richt zich in die epiloog tot een veertig jaar jongere student. Bent u echt nog jaloers op die jongen omdat hij zal weten hoe het allemaal verder loopt? Wilt u erbij zijn als die vreselijke scenario's - opwarming, droogte, pandemieën - worden uitgerold?

MAK «Natuurlijk zou ik die veertig jaar jongere student willen zijn. Ik heb vandaag het gevoel dat we de eerste repetities van een nieuw toneelstuk meemaken, de acteurs staan nog wat houterig op de scène, weten zelf niet waar het stuk heen gaat. Ik zit in die zaal en ben als pathologisch nieuwsgierige maar al te benieuwd wat ervan komt. Ik vond het ook buitengewoon boeiend om aan deze epiloog te werken, om te kijken of er al een voorlopige grote lijn valt te ontwaren. Zo is het altijd weer met de grootste ellende: er zit ook een fascinerende kant aan.»

Geert Mak, 'Epiloog bij Grote verwachtingen', Uitgeverij Atlas Contact

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234