'Er ontstaat onvermijdelijk een band.' Onder terroristen: filmmaker Paul Refsdal bij de zelfmoordbrigade van Al-Nusra

De Noorse documentairemaker Paul Refsdal maakt er zijn levenswerk van om onze vijanden een gezicht te geven. Voor zijn nieuwste film ‘Dugma: The Button’ bracht Refsdal lange tijd door met de zelfmoordbrigade van de aan Al Qaeda gelinkte Syrische rebellengroep Jabhat al-Nusra – sinds kort Jabhat Fateh al-Sham.

'Die jongens zijn moediger dan ik ooit zal zijn'


De volledige film kunt u hier bekijken.

Paul Refsdal «Ik werk sinds 1984 in conflictgebieden, bij voorkeur met rebellen: gewapende groepen die tegen de gevestigde macht strijden. Het viel me altijd op hoe groot het verschil was tussen de mensen die ik leerde kennen en de manier waarop ze in de media werden afgeschilderd. In 2009 maakte ik een film over de taliban in Afghanistan, die sinds 2001 door alle westerse media werden afgeschilderd als een bende gekken met lange baarden die vrouwen vermoordden en jonge meisjes huwden.»

HUMO Hoe bent u met Jabhat al-Nusra in contact gekomen?

Refsdal «Toen de oorlog in Syrië begon, leerde ik over hun bestaan. Het was, naar ik las, een lokaal Al Qaeda-filiaal met een andere werkwijze dan de moederorganisatie: ze staat er bijvoorbeeld op geen burgerslachtoffers te maken en heeft evenmin de intentie om het westen te raken. Toen ik naar hen op zoek ging, bleken ze me al te kennen.»

HUMO Hoezo?

Refsdal «Nadat de Amerikanen in 2011 Osama bin Laden gedood hadden, namen ze ook zijn computer in beslag. Daarop stond een bericht van de mediaverantwoordelijke van Al Qaeda, die naar aanleiding van de tiende verjaardag van 9/11 voorstelde om een select lijstje van westerse journalisten een interview toe te staan. Hij vermeldde ook een Noorse journalist die een tijd met de taliban in Afghanistan had samengewerkt. Hij benadrukte dat mijn documentaire ‘Taliban: Behind the Masks’ de strijders portretteerde als gewone mensen die aten, lachten en met de kinderen speelden. Toen ik in 2013 naar Syrië trok om een ontmoeting met Jabhat al-Nusra te regelen, bleek dat ze die stijl wel konden appreciëren. Ik legde hen uit dat ik geen spectaculaire oorlogsfilm voor ogen had, maar eerder een trage observatie van het alledaagse leven van de gewone soldaat.»

HUMO Het resultaat is spectaculair in al zijn eenvoud. U volgt twee kamikazes in spe, de Saoedi Abu Qaswara en de Britse bekeerling Abu Basir al-Britani, die hun dagen lachend en zwanzend blijken door te brengen. Ze drinken Pepsi en eten kip met hun vrienden in de stad, zingen liedjes in de wagen en fantaseren over hun glorieuze verschijning in het paradijs.

Refsdal «Ik was aanvankelijk ook verrast door hun onbekommerde houding. Ik volgde Abu Basir al een tijdje, maar hij was eerlijk gezegd nogal Brits en saai (lacht). Toen kwam ik Abu Qaswara tegen, een bijzonder fascinerende figuur. Hij was altijd opgewekt, ook al gingen verschillende van zijn zelfmoordmissies om allerlei redenen de mist in. Alle kandidaten op de zelfmoordlijst krijgen een eigen vrachtwagen met explosieven toegewezen. Hij nam me mee naar de zijne en legde van naaldje tot draadje uit hoe de ontploffing in zijn werk zou gaan, alsof het niets was.»

HUMO Hij vertelt ook dat zijn vader erop stond om hem te bellen tijdens de finale daad.

Refsdal «Volgens de islam kan een martelaar tot 70 familieleden naar het paradijs meenemen. Sommigen worden door hun familie zelfs gedwongen om zich op de lijst te zetten. De vader van Abu Qaswara zei letterlijk: ‘Ik heb negen zonen en ik offer er één op, om in het paradijs te geraken.’ Hij wilde via de telefoon meeluisteren hoe zijn zoon ten hemel zou opstijgen.»

HUMO Kunnen we zelfmoordenaars in Syrië vergelijken met die in Europa?

Refsdal «Neen. In Europa zijn het gekken die zichzelf opblazen in drukbevolkte straten of luchthavens, met als doel zoveel mogelijk burgers te doden. Een groep als Islamitische Staat richt zich zonder onderscheid op alle westerlingen en alle sjiieten. Jabhat al-Nusra richt zich enkel op de vijand in een militaire context, in dit geval het Syrische leger. Hun zelfmoordaanslagen zijn een militaire tactiek om bressen in de verdedigingslinie van de tegenstander te slaan. Ze hebben geen vliegtuigen of tanks, ze gebruiken enkel wat ze hebben, en dat is de bereidheid om te sterven. Het zijn soldaten die tegen andere soldaten vechten. Zo eenvoudig is het. Daarom had ik ook geen morele bezwaren om deze film te maken. Had iemand zich op een markt laten ontploffen, dan had ik het project meteen stopgezet.»

'Er is een groot verschil tussen de mensen die ik leer kennen en de manier waarop ze in de media worden afgeschilderd'


Belofte aan Allah

HUMO De islam staat zelfmoord niet toe. Hoe rechtvaardigen ze de daad dan voor zichzelf?

Refsdal «Ze noemen het zelfopoffering en verdedigen het met een passage uit de Koran, het verhaal over een ongelovige koning die een jongen wil doden, maar daar niet in slaagt. Uiteindelijk zegt de jongen zelf: ‘Schiet me dood met mijn eigen pijl en prijs Allah terwijl je het doet.’»

HUMO Uw volledige naam is Paul Salahadin Refsdal. U bent moslim geworden toen u in Afghanistan bij de taliban werkte.

Refsdal «Bij de taliban werd ik op een gegeven moment gekidnapt: een talibancommandant nodigde me uit in zijn huis en hield me daar een week vast omdat hij geld nodig had om een tweede vrouw te kunnen betalen. Die man was een ordinaire boef. Eén van de bijkomende voorwaarden om vrijgelaten te worden, was mijn bekering tot de islam. Ik heb toen een belofte aan Allah afgelegd en die is wat mij betreft definitief. Ik liep trouwens al met het idee om moslim te worden rond sinds ik begin jaren 2000 verslag uitbracht van de oorlog in Tsjetsjenië. De taliban heeft mijn bekering alleen maar versneld.»

HUMO Hoe keek u als moslim naar de zelfmoordbrigade van Jabhat al-Nusra?

Refsdal «Ik vind die jongens vooral moedig, alleszins moediger dan ik ooit zal zijn. Ik heb veel tijd met hen doorgebracht, en onvermijdelijk ontstaat er een band. Je slaapt, eet en lacht met hen. Als filmmaker laat je de dingen op hun beloop, maar persoonlijk hoopte ik toch dat ze hun missie zouden afblazen.»

HUMO Probeerde u hen om te praten?

Refsdal «Aangezien de missies van Abu Qaswara keer op keer faalden, vroeg ik hem of hij niet dacht dat het Gods manier was om hem duidelijk te maken dat hij beter zou stoppen. Hij had zijn dochtertje nog nooit gezien, misschien was het beter om haar eerst te ontmoeten? En aangezien hij toch een deel van zijn familie mocht meenemen naar het paradijs, zou hij dan niet beter naar zijn vrouw terugkeren en nog enkele kinderen maken? Uiteindelijk heeft de leiding hem van de lijst laten schrappen en kreeg hij een job als preker in Syrië.

»Abu Basir was er zoals veel bekeerlingen enorm op gebrand om zich te bewijzen als strenggelovige. Hij was aanvankelijk heel erg overtuigd van zijn missie, maar gaandeweg sloeg de twijfel toe. Wat zou er gebeuren met zijn zwangere vrouw, zijn kind en zijn familie als hij stierf? Ook hij liet zich van de lijst schrappen.»

HUMO Kon dat zomaar?

Refsdal «Ja. Jabhat al-Nusra dwingt niemand om zijn leven te geven.»

HUMO Uw documentaire heet ‘Dugma: The Button’. Wat betekent dat precies?

Refsdal «Dugma is de naam van de knop die de ontsteking activeert. Het is jihadi-slang. Als ze zeggen: ‘Vandaag is het dugma-dag,’ dan weet je dat er die dag veel zelfmoordaanslagen zullen zijn.»

HUMO U volgde de twee hoofdrolspelers tijdens wat wellicht de meest intense periode van hun leven was. Hebt u nog contact met hen?

Refsdal «Met Abu Basir wil ik geen contact, want hij is een doelwit: de Britse inlichtingendiensten zoeken hem. Als ik met hem communiceer, dan kunnen ze zijn locatie bepalen en sturen ze ongetwijfeld een drone op hem af.

»Ik stuurde Abu Qaswara een link van de trailer. Hij vroeg me om de scène waarin hij in de laadbak van zijn zelfmoordwagen klimt om me de explosieven te tonen, te schrappen. Ik snapte eerst niet waarom, maar toen ik aandachtiger keek, zag ik dat zijn broek gescheurd was – je kon zijn witte onderbroek zien. We hebben dus één digitale beeldcorrectie doorgevoerd: het zwart kleuren van zijn slip. Daarna kreeg de film zijn zegen (lacht).»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234