Olli Rehn, voormalig Europees Commissaris: ‘De coronacrisis gunt ons geen uitstel. Er moet een drijvende kracht zijn.’

Ex-eurocommissarisOlli Rehn

‘Europa bevindt zich in een kritieke fase. Het móét een coronadeal bereiken’

Olli Rehn, voormalig Europees Commissaris: ‘De coronacrisis gunt ons geen uitstel. Er moet een drijvende kracht zijn.’Beeld Bloomberg via Getty Images

‘De EU verkeert niet in goede staat,’ zegt Olli Rehn, de voormalige Europese ‘budgettsaar’. Voortmodderen – de typisch Europese aanpak bij crises – faalt bij de coronapandemie. ‘Laten we niet eerst in de gevarenzone belanden eer we in actie komen.’

Olli Rehn grinnikt, voor Finse begrippen een schaterlach. De vraag luidde of het crisisvirus niet begint te kietelen, nu de Europese regeringsleiders vrijdag de strijd aanvatten over honderden miljarden ­euro’s in een poging de grootste recessie ooit een halt toe te roepen. Rehn, die tussen 2010 en 2014 als Europees Commissaris voor Economische Zaken meehielp de euro van de rand van de afgrond weg te rollen, voelt evenwel geen enkele aandrang opnieuw in Brussel aan touwtjes of noodremmen te trekken.

Olli, zoals iedereen hem steevast aanspreekt, is een crisisautoriteit. Als politiek adviseur van de premier maakte hij in de jaren 90 de zware Finse bankencrisis mee. In Brussel kreeg hij achtereenvolgens de financiële crisis, de eurocrisis en de Griekse crisis voor zijn kiezen, tropenjaren. Hij schreef een boek over die Brusselse jaren, ‘Walking the Highwire’, te vertalen als ‘Balanceren boven de afgrond’.

‘Ik had graag wat rustiger tijden gehad,’ zegt Rehn (58) vanuit Helsinki, waar hij voorzitter is van de Finse nationale bank. Maar als lid van de raad van bestuur van de Europese Centrale Bank (ECB) staat hij sinds eind februari weer in de crisisstand. Met de andere nationalebankvoorzitters stemde hij in met een omvangrijk steunprogramma van de ECB (1.350 miljard euro inmiddels) om de coronacrisis het hoofd te bieden. In Finland werkt hij nauw  ­samen met de regering om de verwachte economische krimp (ruim 6 procent) om te buigen naar groei. ‘De ECB en dus ik ook zijn weer zeer intensief bezig met crisismanagement.’

– Is de coronacrisis groter dan de eurocrisis?

Olli Rehn «Ze is scherper, de economische krimp is nog groter dan tijdens de ­financiële crisis. Maar crises zijn nooit tweelingen. Ze hebben altijd weer andere eigenschappen en oorzaken, al moet je ze vaak op dezelfde manier bestrijden. De razendsnelle verspreiding van het coronavirus was een schok van buiten, die de gezondheid van de Europese burgers en economieën op gelijke wijze trof. De economische recessie volgt uit de noodzakelijke lockdown.

»De eurocrisis daarentegen was een schok van binnenuit door de excessieve financiële risico’s die banken, beleggers en regeringen namen. Zo bezien zijn het verschillende crises. Gelukkig staan de eurozone en de EU er inmiddels veel beter voor dan in 2010-2012. De ECB ziet toe op alle grote banken, banken hebben steviger buffers, de regels zijn aangescherpt. Met de juiste maatregelen kunnen we de klap verzachten en ons uit het moeras trekken.»

– Hoe reageert de EU gewoonlijk op een grote crisis?

Rehn «Voortmodderen kan je behoeden voor uitglijden, schrijf ik mijn boek. Die aanpak gold voor de eurocrisis waarbij we moesten terugvallen op besluiten van de leiders, elk met een veto. Als je dan midden in de crisis een reddingsvlot moet bouwen, met een noodfonds, bankentoezicht en miljardenleningen, is de reactie te traag. Tijdens de eurocrisis was het heel moeilijk tijdig maatregelen te nemen, laat staan preventief op te treden. Dat heeft de eurocrisis onnodig kostbaar en zwaar gemaakt.»

– U schrijft in uw boek: dat voortmodderen kunnen we ons niet meer veroorloven.

Rehn «De les uit de eurocrisis was dat je met één klap het risico uit de markt moet halen. Dat je een overweldigende vuist moet inzetten om de financiële markten te stabiliseren. Die bazooka kwam pas met de ‘whatever it takes’-speech van Mario Draghi (voormalig ECB-voorzitter, red.) inclusief de belofte van de miljardenopkoop van staatsobligaties indien nodig. Dat was het kantelpunt in 2012. Vanaf dat moment waren economisch zwakke lidstaten niet langer de speelbal van de onvoorspelbare markten. Die les is volgens mij nu toegepast: zowel door de ECB als door de Fed (Amerikaanse centrale bank, red.).

»Let wel: veel mensen zagen de coronacrisis als een aanbodschok, het instorten van de productie door de lockdown. Inmiddels is duidelijk dat we ook te maken hebben met een vraagschok, het wegvallen van de vraag door onzekerheid en oplopende werkloosheid. Vraagschokken leiden tot een veel dramatischer recessie. En er had een derde schok overheen kunnen komen, die van de financiële markten, met bankruns, eentje die de economie midscheeps raakt. Dat is tot nog toe voorkomen, ik klop het af. De centrale banken doen alles om die financiële crisis in de kiem te smoren. Er is een goede kans dat het lukt.»

– Dus deze keer heeft de EU beter gereageerd?

Rehn «In elk geval sneller. Maar het is nog steeds niet optimaal. Het herstelfonds dat de Europese Commissie heeft voorgesteld, is een onmisbare bouwsteen. De leiders doen er goed aan dit snel goed te keuren. Het zou wat van de last wegnemen die de centrale banken nu dragen. Het zorgt voor een rechtvaardiger taakverdeling tussen monetaire hulp door de ECB en begrotingsbeleid van de lidstaten.»

– In 2008 kwamen de EU-landen met een herstelfonds van 200 miljard euro, nu bepleit de Europese Commissie 750 miljard. Ook hier is de les getrokken?

Rehn «Het is gevaarlijk dat uit te spreken want zelfgenoegzaamheid ligt om de hoek, maar ja: de noodzakelijke bazooka om de markten te kalmeren en de economieën aan te jagen, ligt in elk geval op tafel.»

Dat de politieke sfeer in de EU behoorlijk verziekt is, is Rehn niet ontgaan. Nederland die de zuidelijke lidstaten gebrek aan spaarzin inwrijft, Portugal dat antwoordt dat Nederland uit de EU moet vertrekken, het komt hem bekend voor. ‘Ik werd destijds van twee kanten onder vuur genomen: Noord en Zuid.’

Hij wijst op zijn hoofd, dat zat klem tussen hamer en aanbeeld. ‘In de media verschijnen momenteel veel artikelen over coronascheidingen. Dat illustreert hoe crises relaties onder druk zetten. Dat is in politieke verhoudingen niet anders. Ruzie, schelden, verwijten, het lost niets op, het kost alleen maar tijd. Tijd die de leiders niet hebben.’

Rehn is blij dat zijn land geen deel uitmaakt van de Frugal Four, het ‘vrekkige’ clubje van Nederland, Oostenrijk, Zweden en Denemarken dat hard op de geldrem trapt in Brussel. ‘Het is aan de Finse regering hierover het woord te voeren maar ik ben er zeker van dat Finland geen deuren naar andere hoofdsteden wil dichtgooien. Finland moet een bruggenbouwer zijn. Bouwen helpt de EU meer dan blokkades opwerpen.’

– Vrijdag praten de leiders voor het eerst over de herstelplannen, in juli volgen mogelijk twee marathontoppen om een akkoord te bereiken. Tot wat voor resultaat leidt zo’n uitputtingsslag?

Rehn «Nachtelijke deals zijn riskant, ze zijn beslist niet altijd het resultaat van ­rationele voorbereiding en logisch denkwerk. Meer tweede keuze, suboptimaal. Wat ik verwacht, is dat de leiders scherpere voorwaarden zullen stellen om geld uit het herstelfonds te krijgen. Het Commissievoorstel is niet helder op dit punt. Het geld moet gebruikt worden voor investeringen die helpen tegen de klimaatverandering. Maar ook om de productiviteit en concurrentiekracht van de economieën te versterken.»

– De Commissie wil dat tweederde (500 miljard) van herstelfonds als subsidie wordt verstrekt, de Frugal Four eisen dat het louter leningen zijn. Is dat verstandig uit economisch oogpunt?

Rehn «Leningen geven lidstaten een belang om het geld goed te besteden maar leiden tegelijkertijd tot een nog hogere staatsschuld voor de landen die het zwaarst getroffen zijn door de coronacrisis. Dat is niet zinvol. Giften zijn gepast als antwoord op de directe noden, net als het Rode Kruis en de VN dat doen bij natuurrampen en geweld. Leningen zijn beter als het om economisch herstel gaat, zoals het IMF en de Wereldbank die verstrekken. Het wordt dus zoeken naar een evenwichtige mix van gift-lening.»

– Wat is uw advies als crisisexpert aan de leiders voor de komende EU-toppen?

Rehn (diepe zucht) «Meestal komt het compromis op het allerlaatste moment. Maar de coronacrisis gunt ons geen uitstel. Er moet een drijvende kracht zijn. Vaak zijn dat Berlijn en Parijs, maar dat is niet genoeg. Zoals ik in mijn boek schrijf: de EU is te kostbaar om alleen aan Duitsland en Frankrijk over te laten. Alle leiders moeten hun rode lijnen roze maken, anders is er geen akkoord mogelijk.»

– Kunnen de leiders zich een no deal veroorloven?

Rehn «Nee. Europa bevindt zich in een kritieke fase. Het herstelfonds is een essentiële bouwsteen in het antwoord op de crisis.»

– Net als in uw Brusselse periode zijn er ook nu economen, EU-watchers en politici die het einde van de EU voorspellen. Is er reden tot zorg?

Rehn «Er is vaak sprake van overdrijving en niet altijd nuttige overdrijving. Columnisten schilderen het beeld van een Europese federatie of de dood. ­Eurobonds of euro-exits. Dat is fake news. Er is een derde weg: die van lidstaten die in toenemende mate gemeenschappelijk beleid voeren als dat nuttig is. Vorm volgt functie. Er is een reëel gevaar dat zonder herstelfonds de onvrede over de EU toeneemt, het populisme aan kracht wint en de politiek verder versplintert. Dat is niet goed voor Europa. We hebben onder zo veel crises geleden de laatste tien jaar. De EU verkeert niet in goede staat. Ze heeft uithoudingsvermogen getoond, de EU bestaat nog, maar we zijn allemaal beter af als we verdere versplintering en populistische reacties voorkomen. We hebben een gezonde dosis EU nodig in deze tijden. Laten we niet eerst in de gevarenzone belanden eer we in actie komen.»

– Klimaatverandering leidt tot smeltende gletsjers, het politieke klimaat erodeert de steun voor de EU. Is dat te stoppen?

Rehn «We zien dat in sommige landen, dat wegsmelten van de steun. Juist daarom is snel handelen geboden. ­Laten we niet weer wegglijden in een dramatische crisissituatie, zoals in 2012 toen de euro echt langs de rand van de afgrond scheerde. Te laat, veel te laat werden de leiders en de ECB toen wakker. En ook nadat de ogen waren opengegaan, was het geen ­eitje. De grootste les is: laat het niet ontsporen. Laat je veto op tijd los, wetende dat een compromis nodig is om de EU te behouden.»

– Het Stabiliteitspact met zijn begrotingsdiscipline is tijdelijk buiten werking gesteld. Moet het pact helemaal op de helling?

Rehn «Het Stabiliteitspact is een anker voor nationale begrotingen. Het geeft vertrouwen en geloofwaardigheid. In de eerste, acute fase van de coronacrisis draaide alles om financiële noodhulp voor de zorg, dan laat je de regels los. In de tweede fase gaat het om steun voor investeringen, voor werkloosheidsregelingen, dan mag je corona niet als dekmantel gebruiken voor permanente uitgavenverhogingen. De derde fase is die van stabilisering, daarvoor is het Stabiliteitspact nodig. Het pact is veel slimmer dan velen denken. Het biedt houvast om schulden te beperken. De les uit de coronacrisis is dat landen die financiële buffers hadden opgebouwd, die nu inzetten en beter door de crisis komen dan landen zonder buffers.»

– Moeten alle landen buffers opbouwen?

Rehn «Op de middellange termijn zeker. Nu is de rente heel laag en dat blijft nog wel even zo. Het is zeer gewenst dat eurolanden deze ademruimte gebruiken om hun economieën te herstellen en begrotingen op orde te brengen.»

 – U bent een groot muziekfan: wat staat op uw coronaplaylist?

Rehn «Als Commissaris stond ‘Behind Blue Eyes’ van de The Who hoog op mijn lijstje. Ik heb in die tijd geleerd niemand op zijn blauwe ogen te geloven als ze me vertelden over hun hervormingen en besparingen. Aan het begin van de coronacrisis waren er ‘gouwe ouwen’ als ‘Paint It Black’ van de Stones, ‘Bad Moon Rising’ en ‘Who’ll Stop the Rain’ van Creedence Clearwater Revival. Recentelijk introduceerden mijn vrouw en dochter me in de Finse rapscene, maar die songs kent u waarschijnlijk niet. Voor de herstelfase tip ik vast ‘Get On’ van de Hurriganes, een Finse band die in 1974 de Europese popjury-prijs won. Ze hadden een geweldige gitarist, Albert Järvinen, van het niveau Eric Clapton. Echt, luister ernaar!»

CV Olli Rehn

1962 Geboren op 31 maart in Mikkeli, Finland

1989 Doctoraal Politicologie, Universiteit Helsinki

1992-1993 Economisch adviseur premier Finland

1995-1996 Lid Europees Parlement

1996 Promoveert op politieke economie, Universiteit van Oxford

1998-2002 Kabinetschef voor Finse Europees Commissaris Liikanen

2004-2010 Europees Commissaris voor Uitbreiding

2010-2014 Europees Commissaris voor Economische en Monetaire Zaken

2014-2015 Lid Europees Parlement

2015-2016 Minister voor Economische Zaken

2017- heden Lid en voorzitter (2018) nationale bank van Finland

Rehn is getrouwd en heeft een dochter. Hij is lid van de liberale Centrumpartij. Hij is een fervent voetballer (spelend met nummer 14, een ode aan Johan Cruijff) en fan van rockmuziek en jazz.

(VK)

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234