‘Het coronavirus kan veel dieren infecteren, zoals bijvoorbeeld katten. Gelukkig zitten die niet met honderden bij elkaar.’Beeld Joris Casaer

Humo sprak metviroloog Johan Neyts

‘Europa zal echt geen vaccins goedkeuren die ernstige bijwerkingen veroorzaken’

Zitten we dankzij de vaccins volgende zomer weer op caféterrassen, festivals en rond walmende barbecues, of temperen we beter ons enthousiasme? Kunnen mutaties of andere onverwachte complicaties nog roet in het eten gooien? En doet zo’n prik rare dingen met ons DNA? De – zoals iedereen dezer dagen vooral figuurlijk – geknipte man voor een helder antwoord is Johan Neyts (55), professor virologie aan de KU Leuven: ‘Ik vrees dat we de rest van het jaar nog zullen moeten opletten.’

Johan Neyts is een internationale autoriteit op het vlak van vaccins en virussen, en hoofd van het laboratorium voor Virologie, Antiviraal Medicijn- en Vaccinonderzoek aan het befaamde Rega Instituut van de KU Leuven. Met zijn team sleutelt hij niet alleen aan een vaccin dat veel beter zou kunnen zijn dan de huidige, maar ook aan antivirale middelen die ons een herhaling van het coronascenario moeten besparen. De eerste resultaten van hun kandidaat-vaccin werden in december in Nature gepubliceerd, het meest prestigieuze wetenschappelijke blad ter wereld. Tijdens het gesprek laat professor Neyts zich tussen neus en lippen ontvallen dat hij die ochtend nog gemaild heeft met Bob Gallo, één van de ontdekkers van het aidsvirus. Tot u spreekt, kortom, een absolute topper in zijn vak.

HUMO Nog voor de vaccinatie goed en wel van start was gegaan, klonk er al felle kritiek, omdat het veel te traag zou gaan.

JOHAN NEYTS «We hadden nooit verwacht dat we tegen eind december de eerste mensen zouden kunnen vaccineren. Aan het begin van de pandemie was de meest optimistische inschatting dat we tegen de zomer van 2021 misschien de eerste vaccins zouden hebben. Het is dus erg snel gegaan. Het is nu zaak om de vaccins zo snel mogelijk toe te dienen, maar het is niet zo abnormaal dat in de eerste twee weken de eventuele kinderziekten uit de procedure gehaald moeten worden. Je wilt ook niet dat er vaccins verloren gaan, omdat er bijvoorbeeld te veel tegelijk worden ontdooid.»

HUMO Critici verwijzen naar Duitsland, Denemarken en Israël, waar het veel sneller gaat.

NEYTS «Er zullen ongetwijfeld landen zijn die logistiek veel verder staan, maar zelfs in Duitsland zijn er fouten gemaakt. Men heeft daar bijvoorbeeld iemand per ongeluk een volledige flacon ingespoten, dat zijn vijf doses tegelijk. Gelukkig zonder veel erg.

»We moeten er geen drama van maken dat het misschien net iets trager op gang komt dan we hadden gewild. Het is wel een must dat de gezondheidswerkers zo snel mogelijk gevaccineerd worden. Zij staan in de frontlinie en hebben als het ware kogelvrije vesten nodig.»

HUMO Over de volgorde van de vaccinaties is er ook veel discussie. Marc Noppen, CEO van het UZ Brussel, en minister Petra De Sutter zijn formeel: het is wetenschappelijk gezien het best om eerst de bewoners in de woonzorgcentra in te enten.

NEYTS «Marc Noppen is als directeur van een universitair ziekenhuis goed geplaatst om dat te zeggen. Als er nieuwe uitbraken in de woonzorgcentra zouden zijn, moet je ook daar artsen en verpleegkundigen inzetten. Als je dat kunt voorkomen door de ouderen in de woonzorgcentra snel te vaccineren, help je de gezondheidswerkers.»

HUMO Hans-Willem Snoeck, professor microbiologie en immunologie aan de Columbia University, zegt dat het zorgpersoneel hard nodig zal zijn tijdens de volgens hem onvermijdelijke derde golf.

NEYTS «Die derde golf komt er misschien wel aan, maar ik hoop dat het eerder een golfje zal worden (de cijfers gaan wel weer de verkeerde richting uit, red.). De bevolking heeft nu al wekenlang, ook in de eindejaarsperiode, haar best gedaan om de cijfers te doen zakken en we zijn nu bij de beste leerlingen van de Europese klas.

»De beleidsmakers snappen intussen ook wat een exponentiële curve is en dat we tijdig moeten ingrijpen als het aantal infecties begint te stijgen. Het zou al erg verkeerd moeten lopen om weer een piek zoals in oktober en november te krijgen. Toen waren we op weg naar de Mount Everest, maar de curve is door de tweede lockdown gelukkig afgebogen. De piek van het voorjaar vergelijk ik met de Mont Blanc, en als er in het voorjaar toch opnieuw een piek komt, hoop ik dat we in het Heuvelland kunnen blijven.»

HUMO Om sneller te kunnen vaccineren, werd even overwogen de tweede prik uit te stellen. Pfizer liet al weten dat de tweede prik nodig is, maar onder anderen viroloog Pierre Van Damme wilde toch de optie openhouden om slechts één prik te geven.

NEYTS «Het vaccin van Pfizer heeft een goedkeuring gekregen voor twee dosissen, die met een tussenpauze van 21 dagen moeten worden toegediend. Het is dus logisch dat ze zich daaraan houden, maar net als Pierre Van Damme vond ik dat je de mogelijkheid op zijn minst moest bestuderen. In Engeland gaat men de tweede prik uitstellen tot twaalf weken na de eerste, maar daar is de situatie in veel regio’s zeer explosief. Door dat uitstel kun je snel meer mensen vaccineren met de beschikbare doses. Uit de gegevens van Pfizer blijkt ook dat je al veertien dagen na de eerste prik beschermd bent en algemeen wordt verwacht dat die bescherming minstens een maand of drie aanhoudt.

'We moeten aan 70 procent gevaccineerden raken, en het liefst meer, voor we naar het leven van vóór de pandemie terug kunnen.'Beeld Joris Casaer

»Zelf zou ik voorstellen om ouderen, risicopatiënten en gezondheidswerkers toch de twee prikjes te geven. Om sneller groepsimmuniteit te verkrijgen, zou je de resterende dosissen kunnen gebruiken om zo veel mogelijk mensen tussen pakweg 20 en 50 jaar al één prik te geven en pas drie maanden later, als er meer voorraad is, een tweede prik.

»Bij de ontwikkeling van de vaccins had men simpelweg niet de tijd om bij proefdieren te bestuderen wat er zou gebeuren als men de tweede prik pas na twee of drie maanden toediende, vandaar dat men gekozen heeft voor een tussentijd van drie of vier weken. Het zou best kunnen dat een herhaalvaccinatie na drie maanden zelfs beter werkt, want het immuunsysteem moet eerst rijpen.

»In het onwaarschijnlijke geval dat de situatie ook in ons land weer uit de hand zou lopen, zouden we kunnen overwegen om de tweede dosis uit te stellen. Maar voorlopig is het niet nodig en is het een goede beslissing van de taskforce om zich aan het klassieke schema te houden.»

ONGEVOELIGE MUTANT

HUMO Het VK heeft te kampen met een nieuwe en veel besmettelijker variant van het virus, en er zijn ook mutaties uit Zuid-Afrika en Hongkong in omloop. Hoeveel zorgen moeten we ons maken?

NEYTS «Het coronavirus muteert niet zo gek snel, maar af en toe ontstaan er rare varianten. Bij de Engelse variant wijst alles erop dat die is ontstaan bij een patiënt met een onderdrukt afweersysteem. Het zou gaan om iemand die na een orgaantransplantatie medicatie kreeg die het immuunsysteem onderdrukte. Daardoor had het virus vrij spel: het kon langer in het lichaam van die patiënt circuleren en had meer kans om te muteren. De Britse variant maakt ons niet zieker, maar verspreidt zich makkelijker. Hetzelfde geldt voor de Zuid-Afrikaanse variant, hoewel er nu signalen zijn dat die mensen zieker zou maken.

»Het lijkt er voorts op dat zowel de Britse als de Zuid-Afrikaanse variant besmettelijker is bij kinderen. Mocht dat het geval zijn, dan zitten we wel met een ernstig probleem. Ook bij het griepvirus zijn kinderen in de winter de motor van de epidemie. Het begint meestal ergens na Nieuwjaar in de scholen, een week daarna zit het bij de werkende bevolking en de gezinnen, en nog een week later bij de ouderen. Zo’n scenario wil je niet met corona.»

HUMO Kunnen we die Britse variant wel buitenhouden?

NEYTS «Volledig buitenhouden lijkt me onmogelijk, maar we moeten er wel alles aan doen. Hoe meer de variant hier circuleert, hoe moeilijker het wordt om die onder controle te houden. De regering heeft nu gelukkig geld vrijgemaakt voor een testplatform waarmee steekproeven kunnen worden gedaan om de genetische codes in kaart te brengen van de virussen die bij ons circuleren. Daar hebben we nu nog te weinig zicht op. Met zo’n platform varen we niet langer blind en zullen we sneller weten waar welke variant zit. Dan kunnen er lokaal strengere maatregelen worden genomen.»

HUMO Hoe zeker zijn we dat de vaccins ook tegen die nieuwe varianten werken? En bestaat de kans dat er een variant opduikt waar de vaccins geen of weinig effect op hebben?

NEYTS «Die kans bestaat altijd, maar momenteel zijn we er redelijk gerust op dat ze allicht ook tegen de nieuwe varianten zullen werken. Dat wordt nu grondig onderzocht. Het kan natuurlijk altijd dat er op termijn toch ongevoelige mutanten ontstaan. De bescherming zou dan bijvoorbeeld van 95 naar 70 à 80 procent kunnen dalen – we verwachten niet dat de vaccins plots van de ene op de andere dag niet meer werken. Maar dan kunnen de vaccins vrij makkelijk worden aangepast aan de nieuwe mutaties. Dat doet men ook ieder jaar met het griepvaccin.»

HUMO In Denemarken moesten miljoenen nertsen worden gedood, nadat in een kwekerij het virus op mensen was overgesprongen. Kunnen er zo gevaarlijke mutaties ontstaan?

NEYTS «Nertsen, die vaak met tienduizenden dicht bij elkaar zitten in kwekerijen, zijn bijzonder gevoelig voor het coronavirus. Als het van de verzorgers op de nertsen overspringt en het zich onder de nertsen begint te verspreiden, mag je aannemen dat het zich aanpast en daardoor mogelijk iets minder gevaarlijk wordt voor de mens. De kans dat er dan een gevaarlijker variant voor de mens ontstaat, is dus klein, maar we kunnen het niet uitsluiten. Je mag virussen nooit onderschatten. Hoe lastig het ook was voor de nertsenkwekers, in Denemarken heeft men de juiste beslissing genomen.

»Het coronavirus kan nogal wat dieren infecteren. Boerderijdieren zoals schapen, varkens, paarden en koeien kunnen het bij mijn weten niet of maar zeer moeilijk krijgen. Katten wel, maar die zitten niet met honderden bij elkaar. Honden en muizen raken dan weer moeilijk geïnfecteerd.»

BLIJVEN OPLETTEN

HUMO Ondertussen is er nog veel dat we niet weten over de vaccins: hoelang ze werken, of ze na verloop van tijd minder efficiënt worden en hoe goed ze werken bij de verschillende leeftijdsgroepen.

NEYTS «Dat we niet weten of ze ook op lange termijn werken, is logisch. We zitten nog maar elf maanden ver in de pandemie. De eerste studies met mensen zijn pas in de zomer opgestart. Het is op zich ook geen drama als de immuniteit na een tijdje zou wegebben. Dan moet je gewoon een herhaaldosis toedienen.»

HUMO Wat we ook nog niet weten, is of ingeënte mensen het virus nog kunnen overdragen.

NEYTS «Er zijn aanwijzingen dat ze minder virus uitscheiden, maar dat is nog niet zeker. We zullen het pas weten als de vaccinaties breed zijn uitgerold. Het kandidaat-vaccin waar wij hier in Leuven aan werken, zorgt er in ieder geval bij hamsters voor dat het virus niet of nauwelijks nog wordt overgedragen. Ik hoop dat ook de andere vaccins de overdracht zullen verminderen en mogelijk volledig stoppen.»

HUMO Door al die onzekerheden zullen we het normale leven dus nog niet kunnen hervatten als pakweg een derde of de helft van de bevolking is gevaccineerd?

NEYTS «Nee. Als de helft van de bevolking is gevaccineerd en men zich niet meer aan de maatregelen houdt, zal dat minder impact hebben op de curves dan wanneer nog niemand is gevaccineerd, maar ook dan zullen we er met z’n allen voor moeten zorgen dat het niet ontspoort. We zouden aan 70 procent gevaccineerden moeten raken, en het liefst nog meer, voor we weer naar het leven van vóór de pandemie kunnen terugkeren.»

HUMO Veel mensen maken zich zorgen over de mogelijke bijwerkingen van de vaccins. Wat is daar al over bekend?

NEYTS «Bij de meeste vaccins treden bijwerkingen, als ze er al zijn, meestal binnen de eerste 24 tot 48 uur na de prik op. Om van de controlerende instanties, in dit geval het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA), goedkeuring te krijgen voor hun vaccin, moeten de producenten ook gegevens bezorgen over de veiligheid van het vaccin tot twee maanden na de prik en zelfs later. Het EMA zal echt geen vaccins goedkeuren die ernstige bijwerkingen veroorzaken. De bijwerkingen van de eerste vaccins lijken ook zeer goed mee te vallen: op de plaats van de injectie kan de huid wat rood kleuren, de bovenarm kan een beetje stijf aanvoelen, je kunt wat koorts maken of je niet goed voelen. Maar dat is niet abnormaal: het is een teken dat je immuunsysteem is geactiveerd. En hier en daar zal iemand allergisch reageren, maar ook dat is normaal.

»Je moet de bijwerkingen ook afwegen tegen het risico om ziek te worden. Ik ken relatief jonge mensen die in het voorjaar ziek geworden zijn van het coronavirus, en nog altijd ernstige complicaties hebben.»

HUMO De vaccins van onder meer Pfizer/BioNTech, Moderna en het Duitse CureVac maken gebruik van de nieuwe mRNA-techniek. Kunnen die, zoals sommigen vrezen, veranderingen in ons DNA aanbrengen?

NEYTS «Ik snap de ongerustheid daarover. Je moet bijna een cursus celbiologie gevolgd hebben om dat te kunnen begrijpen (lacht). Kort uitgelegd: het grootste deel van ons lichaam – onze ogen, huid, darmen… – bestaat uit eiwitten. Welke eiwitten er worden aangemaakt, wordt bepaald door ons DNA. Ons DNA maakt die eiwitten echter niet rechtstreeks aan. Daarvoor is RNA nodig als een soort tussenstation. Dat kan echter niet in het DNA worden ingebouwd, alleen al omdat het een andere structuur heeft.»

HUMO Volgens de Coronavirus Vaccine Tracker van de New York Times worden er nog 64 vaccins op mensen getest, waarvan er 20 al in de laatste fase zitten, en zitten er nog 85 kandidaat-vaccins in de fase van studies met proefdieren. Hebben we straks niet te véél vaccins?

NEYTS «Hoe meer teams er aan de slag zijn gegaan, hoe beter: we wisten in het voorjaar niet welke vaccins zouden werken en hoeveel er de eindstreep zouden halen. En ook niet wat hun werkzaamheid zou zijn. Het had evengoed gekund dat de vaccins van Pfizer en Moderna een beschermingsgraad van 50 procent hadden. Daarom is het ook goed dat er met verschillende technieken wordt gewerkt. En omdat er zoveel onderzoeksteams mee bezig zijn, hebben we ook veel kennis opgedaan voor de snelle ontwikkeling van vaccins in de toekomst. Er zullen immers nog virussen opduiken.

»Te véél vaccins zullen er niet snel zijn. Vergeet niet dat de hele wereldbevolking gevaccineerd moet worden, dat zijn 7,7 miljard mensen. De vaccins van Pfizer en Moderna moeten bewaard worden bij respectievelijk min 70 en min 20 graden. In het Westen lukt dat nog, maar in ontwikkelingslanden is dat haast niet te doen. Vaccins die je bij 5 graden kunt bewaren, zullen daar dus goed van pas komen.»

‘Amerikaanse wetenschappers hebben in de jungle meer dan tweeduizend riskante virussen kunnen identificeren. Onder president Trump is dat programma helaas stopgezet.’Neys groeide op in Blankenberge, België. Hij liep school aan het Blankenbergse Sint-Pieterscollege in de richting wetenschappen-wiskunde. In 1988 werd hij licentiaat in de biologie aan de KU Leuven en in 1993 behaalde hij zijn doctoraat in de virologie aan dezelfde instelling.Beeld ID/Franky Verdickt

LEVENSLANG IMMUUN

HUMO Ook u werkt met uw team aan een vaccin. Hoe staat het daarmee?

NEYTS «Wij hebben ons vaccin, als enige team ter wereld, gebaseerd op het gelekoortsvaccin, één van de allereerste vaccins en ook één van de beste. Dat werd in 1938 ontwikkeld en is sindsdien aan naar schatting 800 miljoen mensen toegediend. Het activeert verschillende aspecten van het immuunsysteem en werkt daarom zeer lang. Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie biedt het zelfs levenslange immuniteit. We hoopten dat ons vaccin de goede eigenschappen van het gelekoortsvaccin zou overnemen en de eerste resultaten zijn veelbelovend.

»Veel coronavaccins zijn ontwikkeld op basis van de antistoffen die ze in muizen en apen opwekken. Wij wilden weten of er ook een goede bescherming tegen besmetting was. We hebben daarom een model ontwikkeld waarbij er gekeken wordt naar de mate van besmetting bij hamsters. Die zijn namelijk heel gevoelig voor het virus. Een klein beetje virus in de neus zorgt bij de dieren voor een grote vermenigvuldiging ervan in de longen. Welnu, als we de hamsters één dosis van ons vaccin geven, zien we tien dagen later volledige bescherming bij de meeste dieren als ze een drupje virus op de neus krijgen. Na zeven dagen hebben ze al antistoffen in het bloed, en na veertien dagen zelfs massaal veel. Net als het gelekoortsvaccin lijkt het erop dat het snel en hopelijk ook lang werkt.

»Het interessante is dat ons vaccin niet alleen bescherming biedt tegen het coronavirus, maar ook tegen gele koorts. We hebben eerder al een kandidaat-dubbelvaccin gemaakt voor gele koorts en hondsdolheid, een virus dat jaarlijks het leven van zestigduizend kinderen eist. We werken ook aan een gele koorts-ebolavaccin en een gele koorts-lassavaccin, nog een andere tropische infectie. We hebben ook een zeer goed kandidaat-vaccin tegen zika (een virus dat bij baby’s microcefalie, een te kleine schedel, kan veroorzaken, red.), dat we nog verder willen ontwikkelen.»

HUMO Is het niet zonde dat u pas volgend jaar met uw vaccin komt? Voor de vaccins waar we nu zo blij mee zijn, zijn er twee injecties nodig, of ze lang bescherming bieden, is onzeker en ze moeten erg koud worden bewaard.

NEYTS «Ik ben toch zeer blij dat de vaccins van Pfizer en Moderna er snel zijn gekomen en zo goed blijken te werken. In het voorjaar van 2020 gingen wij met ons relatief kleine laboratorium, bijna even snel als de grote jongens. Maar zij zijn al miljoenen doses beginnen te maken voor ze de resultaten van hun fase 3-studies hadden. Als die slecht waren geweest, hadden ze de hele productie mogen weggooien. Wij hebben niet het kapitaal om zo’n financieel risico te nemen.

»Nu er al vaccins zijn, lijken sommige investeerders wel minder geneigd geld te steken in de ontwikkeling van een tweede generatie vaccins. Maar er is zeker nog nood aan vaccins die niet in de diepvriezer moeten worden bewaard.»

HUMO Hadden jullie niet beter een partnership met een farmagroep gesloten, zoals het team van de universiteit van Oxford heeft gedaan?

NEYTS «Oxford werkte al langer samen met AstraZeneca. Wij hebben jaren in stilte zitten knutselen aan onze technologie en waren nog geen partnership aangegaan. We wisten natuurlijk ook niet dat die pandemie er nu zou komen. De eerste fase van de ontwikkeling van ons vaccin was relatief goedkoop, maar het opschalen ervan en de klinische studies zijn heel duur. Daarvoor zullen ook wij een partnership moeten aangaan.»

HUMO Moderna zei dat het zijn vaccin tegen een redelijke prijs zal verkopen zolang de pandemie duurt, maar daarna zal het de markt laten spelen. Intussen verzilverden toplui van farmagiganten hun fors in waarde gestegen aandelen.

NEYTS «AstraZeneca zal zijn vaccin tegen ongeveer 2 euro per dosis verkopen. Dat is zeer goedkoop. De prijzen die Europa heeft onderhandeld, zijn ook zeer scherp. De kostprijs van het duurste vaccin zal in de buurt liggen van die van het griepvaccin. Je moet het ook afwegen tegen de meerwaarde die het heeft voor de maatschappij.»

HUMO Eind september, enkele maanden vóór de uitbraak, was u zelf in Wuhan. Op een congres daar waarschuwde u dat de wereld niet is voorbereid op een pandemie.

NEYTS «Dat doe ik al jaren (lacht). Ik was in Wuhan uitgenodigd op een virologiecongres, en heb ook lezingen gegeven in enkele andere grote Chinese steden. Ik had toen nooit kunnen denken dat net daar een paar maanden later een pandemie zou starten. In mijn presentatie vermeld ik al sinds jaar en dag een reeks in het oog te houden virusfamilies, ook corona. Van bepaalde families weten we dat er vroeg of laat nieuwe varianten van zullen opduiken. Tot december 2019 kenden we zes coronavirussen die bij de mens een infectie kunnen veroorzaken: vier daarvan geven een verkoudheid, in 2003 was er SARS en in 2012 MERS.

»Als de wereld had geloofd wat wij virologen al lang roepen, namelijk dat er nog nieuwe gevaarlijke virussen zullen opstaan, hadden we ervoor kunnen zorgen dat er één of meerdere breed werkende antivirale middelen waren. Dan had men de strategische voorraad van een coronavirusremmer kunnen gebruiken om de eerste COVID-19-zieken in Wuhan te behandelen, en ook hun contacten, de artsen en verpleegkundigen. Samen met de quarantainemaatregelen en de contacttracing die in 2003 perfect hebben gewerkt om de SARS-CoV-1-uitbraak in te dijken, had men de epidemie van het begin af onder controle kunnen houden en misschien zelfs kunnen uitdoven.

»We hebben nu het geluk gehad dat er voor dit coronavirus een vaccin ontwikkeld kon worden. Voor andere virussen zal het misschien niet lukken. Tegen hiv, dat in 1983 is ontdekt, hebben we nog altijd geen vaccin, omdat het virus zo snel kan muteren.»

HUMO Eigenlijk had het een veel erger virus kunnen zijn.

NEYTS «We moeten deze pandemie zien als een militaire oefening tegen infectieziekten en zorgen dat we klaarstaan tegen de volgende. Technologisch zijn we daartoe perfect in staat. Die wapens moeten we bouwen in vredestijd en niet, zoals nu, in volle coronaoorlog. Omdat we wisten dat dit ooit zou gebeuren, hebben we in het Rega Instituut in Leuven Caps-It gebouwd, een volautomatisch laboratorium van het hoogste bioveiligheidsniveau. Er zijn nog heel wat virussen waartegen we middelen moeten ontwikkelen: dat moet je groot aanpakken en dus ook geautomatiseerd kunnen doen. Als er een nieuw virus opduikt, kun je met zo’n lab dag en nacht testen, en hoef je er geen kostbare mankracht voor vrij te maken. Zoals ons Caps-It-laboratorium is er maar één in de hele wereld.»

HUMO Volgens de Nederlandse viroloog Ab Osterhaus kunnen we deze eeuw nog vier à vijf pandemieën verwachten. Is dat ook uw inschatting?

NEYTS «Ik ken Ab Osterhaus heel goed en ik ben het bijna altijd met hem eens (lacht). Je kunt er inderdaad donder op zeggen dat er de komende tachtig jaar nog veel virussen de kop zullen opsteken. Daar zullen ook nieuwe gevaarlijke varianten van het griepvirus bij zitten. Maar ik ben van nature een optimist. We hebben veel geleerd uit deze pandemie, zodat we in de toekomst sneller kunnen handelen.»

TRILJOENEN VIRUSSEN

HUMO Welke virusfamilies moeten we nog zoal in het oog houden?

NEYTS «Iedereen kent mazelen, bof en RSV. Die behoren allemaal tot de familie van de paramyxovirussen. Net als coronavirussen komen ze ook veel voor bij vleermuizen. Andere telgen van die familie zijn de potentieel dodelijke en in Azië voorkomende virussen nipah en hendra. In 1999 is het nipahvirus voor het eerst opgedoken in Malesië: van vleermuizen gaat het virus via varkens over op de mens. Het veroorzaakt koorts, duizeligheid, hoofdpijn en verwardheid, opzwellende hersenen, coma en is in 40 tot 75 procent van de gevallen dodelijk. Hendra, dat via paarden op de mens kan overspringen en ook fataal kan zijn, dook al op in India en Australië.

»Paramyxovirussen kunnen zeer besmettelijk zijn: iemand met mazelen besmet gemiddeld vijftien à achttien anderen. Bij het coronavirus zijn dat er twee à drie. Je kunt je inbeelden hoe de curves zouden ontploffen met een virus dat vijf à zes keer besmettelijker is. Paramyxovirussen zoals RSV en mazelen infecteren ook vooral jonge kinderen. Stel je voor dat er een zeer besmettelijk mazelenachtig virus zou circuleren dat vooral voor kinderen dodelijk is. Dat zou een nog veel grotere nachtmerrie zijn dan de huidige pandemie.»

HUMO Weten we hoeveel voor de mens potentieel gevaarlijke virussen er zijn?

NEYTS «We weten alleen dat het er ongelofelijk veel zijn. Ieder organisme heeft ook zijn eigen virussen. Om het even te schetsen: men schat dat er 10 tot de 31ste viruspartikels zijn: dat is een miljard maal een miljard, en dan nog eens maal tien triljoen. Dagelijks dalen op elke vierkante meter van de aarde via stofdeeltjes gemiddeld ongeveer 800 miljoen virussen neer. Nu, de meeste daarvan kunnen geen kwaad. De virussen die ons kunnen besmetten, zitten vooral in zoogdieren. We moeten trouwens niet voor alle virussen bang zijn. Er zitten ook veel goeie tussen: bacteriofagen, bijvoorbeeld, zijn virussen die alleen bacteriën infecteren. Er wordt bestudeerd hoe ze kunnen worden ingezet om bacteriële infecties te bestrijden, onder meer bij mensen met zware brandwonden. Men onderzoekt nu of ze ook voor andere bacteriële infecties kunnen worden ingezet, wat in tijden van toenemende resistentie tegen antibiotica interessant kan zijn.»

HUMO Wat we de voorbije maanden opvallend vaak van wetenschappers hebben gehoord, is dat het virus hen had verrast. Is dat met alle virussen zo?

NEYTS «Het ziektebeeld van dit coronavirus is wel heel bijzonder: de bloedklonters die het veroorzaakt en waar mensen plots aan kunnen sterven, het wegvallen van smaak en geur… Dat was zeker verrassend. Maar het gaat om nieuw genetisch materiaal dat nooit eerder bij de mens heeft gecirculeerd. Dan kun je rare en onverwachte effecten krijgen.»

HUMO Wat zijn de belangrijkste lessen die we uit deze pandemie moeten trekken?

NEYTS «We moeten klaarstaan met krachtige antivirale middelen, maar ook met veel betere diagnostische technologieën. Nu werken we nog op een zeer archaïsche manier, met neusswabs en zo. Die techniek bestaat al tientallen jaren. Hadden we snellere testmethoden gehad, dan hadden we het virus wereldwijd veel sneller kunnen traceren en dus ook inperken. Er wordt gelukkig wel aan gewerkt, onder andere bij Imec en andere bedrijven hier in het Leuvense. In de toekomst moet het mogelijk zijn om met nieuwe technologieën razendsnel adem, speeksel- en bloedstalen te analyseren op de aanwezigheid van virussen.

»We moeten ook beter begrijpen welke virussen er in vleermuizen en andere diersoorten huizen. In de VS had men het Predict-programma om diep in de jungle naar nieuwe virussen te speuren. In vijftien jaar tijd hebben ze meer dan tweeduizend virussen geïdentificeerd die van dieren op de mens kunnen overspringen. Onder president Trump is dat programma echter stopgezet.»

HUMO Het is de bedoeling om voor de zomer 70 procent van de bevolking gevaccineerd te hebben. Durft u al een voorspelling te doen over wanneer ons leven weer normaal wordt?

NEYTS «Zeker tegen eind 2021 zal het al veel normaler zijn. Het zal ook afhangen van hoeveel vaccins er de komende tijd worden geleverd. En om volledig immuun te zijn, moet je de tweede dosis afwachten. Als men eind mei kan beginnen met het inenten van de actieve bevolking, moet die eind juni de tweede dosis krijgen. Dan is men in de zomer immuun. Wie in juni of juli wordt gevaccineerd, zal echter pas tegen het eind van de zomer immuun zijn.

»We mogen ook geen wonderen verwachten. Het is al een geschenk dat de vaccins er een half jaar eerder dan verwacht zijn.»

HUMO Bestaat de kans dat er deze zomer weer muziekfestivals kunnen plaatsvinden?

NEYTS «Ook mijn zoon en mijn dochter snakken daarnaar, maar ik denk dat ze misschien toch alternatieve opties zullen moeten bekijken. Het zal afhangen van hoe goed de vaccinatie opschiet, maar het is heel lastig om nu al een planning te maken voor de grote festivals. We mogen geen fouten meer maken. Pas als we in de loop van het jaar een vorm van groepsimmuniteit bereiken, zal het leven weer min of meer normaal zijn. We weten nu wat er kan gebeuren als we te vroeg de rol lossen. Ik vind het zelf ook zeer lastig, maar ik vrees dat we dit jaar nog zullen moeten opletten.»

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234