Exclusieve voorpublicatie: Hoe de georganiseerde misdaad bloeit onder het bewind van Vladimir Poetin

In zijn boek ‘De vory’ schetst de Britse Ruslandkenner Mark Galeotti haarfijn het portret van de Russische georganiseerde misdaad. De ontstaansgeschiedenis, de brutale werkwijze, de erecode: alles komt in detail aan bod. In deze exclusieve voorpublicatie onderzoekt Galeotti de dubbelzinnige omgang van Russisch president Vladimir Poetin met de maffia, die onder zijn bewind steeds meer verstrengeld raakte met de economie en de politiek: ‘Moorden die aan de Russische veiligheidsdienst toegeschreven werden, lijken te zijn uitbesteed aan criminelen.’

'De georganiseerde misdaad wordt steeds vaker gebruikt in de 'politieke oorlog' van Moskou'

Vor, meervoud vory, is het Russische woord voor dief, en de verzamelnaam voor leden van de sovjet-onderwereld. De Russische georganiseerde misdaad en de vory-subcultuur ontstonden in de tsaristische jaren, overleefden de goelags van Stalin en maakten een stormachtige opgang na de val van de Berlijnse Muur, toen onder president Boris Jeltsin alles te koop was en staatsbezittingen voor een habbekrats werden geprivatiseerd. Tien jaar lang voerden de bandity en hun bondgenoten een brutale en bloedige oorlog over territorium, aanzien en geld, tot ene Vladimir Poetin verkozen werd tot president.

Poetin volgde in 1999 Boris Jeltsin op als waarnemend president, en won een jaar later de vervroegde – en zorgvuldig gemanipuleerde – verkiezingen. In tegenstelling tot Jeltsin had Poetin wél een duidelijke visie op Rusland, en die was gegrondvest op een sterke staat. Hij maakte duidelijk dat hij geen enkele aanvechting van de staat zou dulden, of het nu door oppositie in het parlement was, of door gangsters op straat. Hij wordt dan ook door velen beschouwd als de man die de bandity heeft getemd en de anarchie, het geweld en de cultuur van angst uit de jaren 90 een halt toeriep.

In de maanden voor hij werd verkozen, bereidden gangsters zich haastig voor op een snelle aftocht uit Rusland, voor het geval Poetins harde retoriek meer zou zijn dan alleen campagnetaal. Eén gangster vertelde dat hij altijd een ingepakte koffer onder zijn bed had staan. Zo was hij altijd klaar om naar het vliegveld te kunnen snellen als één van zijn informanten bij de politie zou bellen om te melden dat hij gearresteerd zou worden.

Ondanks Poetins harde taal was hij zelf niet onbesproken. Als burgemeester van Sint-Petersburg moest hij relaties aanknopen met allerlei machtige belangengroepen. Het stadsbestuur had ook baat bij een goede verstandhouding met criminelen: zij mochten hun rijk uitbreiden, zolang de plaatselijke functionarissen er maar beter van werden en zolang de gangsters zich neerlegden bij de politieke zeggenschap van het stadsbestuur. Die aanpak stond later model voor Poetins nationale beleid, en criminelen zagen al snel in dat er voor hen ook wat te rapen viel als ze zich maar terughoudend opstelden. Zolang de functionarissen hun deel van de koek kregen, zou de staat hen niet als een bedreiging behandelen.

De politie zou natuurlijk wel blijven proberen om criminelen te vangen, maar gangsters hoefden niet te vrezen voor een erg strenge campagne. Eén gangster herinnert zich zelfs dat een politiefunctionaris hem min of meer informeerde over de nieuwe gang van zaken: ‘Die man, een majoor, vertelde me dat de tijden veranderd waren, maar dat hoefde geen probleem te zijn. We moesten alleen rustiger en slimmer zijn, en dan zou alles in orde komen.’

De meeste bendes aanvaardden de nieuwe spelregels, ook al omdat de maffia-oorlogen uit de jaren 90 voorbij waren. De territoriale grenzen lagen min of meer vast, de hiërarchie was bepaald en meer conflicten zouden slecht zijn voor de zaken. Het gevolg was dat de hogere niveaus van georganiseerde misdaad steeds meer gereguleerd raakten. Bendes gingen zich als bedrijven gedragen en raakten steeds meer verbonden met de staat. De nieuwe gangster werd een crimineel-zakenman, met belangen in de legale en de illegale economie, én in de politiek. En wanneer criminelen dan tóch naar geweld grepen om rekeningen te vereffenen – wat soms onvermijdelijk was – gebeurde dat veel preciezer: de scherpschutter verving de lukrake autobom of het schieten vanuit een rijdende auto, de bloederige gewoontes uit de jaren 90.

De maffiabazen van de oude stempel, de vory v zakone – vergelijkbaar met de Siciliaanse peetvaders – met hun gevangenisverleden, opzichtige tattoos en clanachtige rituelen, werden steeds meer een anachronisme. De naam en de mythologie bleven bestaan, maar ze verloren hun kracht en betekenis. In hun gloriedagen beslechtten zij de conflicten tussen bendes, oordeelden ze over individuele gangsters en beheerden ze de obshchak, gemeenschappelijk geld dat hun bende gebruikte om de leden en hun aanhang te ondersteunen. De obshchak was ook een soort van pensioenfonds en een levensverzekering, daar misbruik van maken was in het criminele milieu één van de grootste zondes. Vory v zakone werden door hun collega’s ironisch genoeg gekozen op basis van hun morele status: ze waren dieven en moordenaars, maar de andere criminelen vertrouwden erop dat ze conflicten rechtvaardig konden oplossen en de obshchak eerlijk zouden beheren.

Nog steeds zijn er criminelen die zich vory v zakone noemen, maar die naam is grotendeels een lege eretitel. Vaak hebben ze hem als gunst gekregen, soms hebben ze hem zelf gekocht om hun ijdelheid te strelen.


eigen begrafenis

Vroeger gingen gangsters die voor een Russische rechtbank verschenen doorgaans vrijuit, omdat getuigen niet opdaagden, of omdat rechters onverwachte procedurefouten zagen. Sinds Poetin aan de macht kwam, is er wel één en ander veranderd. Eén voorbeeld is de zaak van Sergei ‘Osya’ Butorin (53).

'Sinds de Russen ook naar 'The Simpsons' en 'The Sopranos' kijken, zijn ook hun criminelen steeds meer op die uit het Westen gaan lijken'

Butorin begon zijn carrière als beveiliger en kleine boef, maar eind jaren 80 stapte hij over op agressieve chantage. In 1994 kwam hij aan het hoofd van de Orekhovo-bende uit Moskou, die gespecialiseerd was in afpersing en geweld. Butorin verzamelde sporters en zware jongens om zich heen, en maakte al snel naam met zijn weinig subtiele, maar wel effectieve stijl. Al in de zomer van 1994 liet hij een rivaliserende bendeleider en drie van zijn lijfwachten door machinegeweervuur neermaaien in een Moskous café. Het spreekt voor zich dat Butorin met die modus operandi weinig vrienden maakte.

Tegen 1999 had Butorin zoveel vijanden gemaakt dat hij geen andere uitweg meer zag dan zijn eigen dood in scène te zetten. Hij organiseerde zelf zijn begrafenis en zijn ‘as’ werd bijgezet op een begraafplaats. Intussen onderging hij plastische chirurgie en vluchtte hij naar Spanje. Daar zette hij zijn criminele activiteiten voort, tot hij in 2001 gearresteerd werd. Butorin zat acht jaar in een Spaanse gevangenis en werd toen uitgewezen naar Rusland. Daar werd hij na een ernstig en nauwkeurig gevoerd proces in 2011 schuldig bevonden aan 29 moorden. Hij kreeg levenslang.


Weerwolven

Sinds Rusland filialen heeft van westerse banken en van Starbucks, sinds de Russen ook naar ‘The Simpsons’ en ‘The Sopranos’ kijken, en sinds ze op reis gaan naar het buitenland en er studeren, zijn ook hun criminelen steeds meer op die uit het Westen gaan lijken. Maar ‘de goede oude tijd’ heeft nog steeds een bepaalde allure. Hedendaagse criminelen mogen dan niet meer zo’n formele code hebben als de oude vory, ze werken wel nog volgens eigen afspraken en tradities. Dat verklaart ook hun succes in de meer zakelijke sectoren als bescherming, waarin je op lange termijn meer bereikt door betrouwbaarheid en je ‘merknaam’, dan met geweld alleen.

'De maffiabazen van de oude stempel hebben een gevangenis­verleden, opzichtige tattoos en clanachtige rituelen.'

De vory hebben de markteconomie en de politiek in de armen gesloten, en sommigen zijn zelfs deel gaan uitmaken van de bredere Russische elite. Misdaadsyndicaten maken handig gebruik van het rauwe Russische kapitalisme, en de staat zelf – of toch de vertegenwoordigers ervan – laat zich ook niet onbetuigd. Dat blijkt uit het verhaal van kolonel Dmitry Zakharchenko (40), ironisch genoeg waarnemend hoofd van een afdeling binnen de anticorruptiecel van de politie.

In 2016 viel de politie het appartement van Zakharchenko binnen en vond er 123 miljoen dollar, zóveel geld dat de speurders hun onderzoek moesten staken tot ze een kist hadden gevonden die groot genoeg was om het er allemaal in te stoppen. Een uitspraak in de zaak is er nog niet, en Zakharchenko ontkent dat hij ook maar iets verkeerd heeft gedaan, maar velen nemen aan dat de kolonel het gemeenschappelijke fonds van een bende ‘weerwolven’ beheerde. Georganiseerde misdaadgroepen binnen de Russische politie zijn zo’n groot probleem dat de leden ervan hun eigen bijnaam hebben: oboroten, of ‘weerwolf’.


Maffiastaat

Een citaat uit een gelekt Amerikaans diplomatiek telegram uit 2017: ‘De Spaanse procureur José Grinda Gonzalez verwees naar een stelling van Aleksandr Litvinenko, de vroegere kolonel van de Russische inlichtingendienst die zich met georganiseerde misdaad bezighield, tot hij eind 2006 in Londen in mysterieuze omstandigheden overleed door vergiftiging. Litvinenko beweerde dat de Russische inlichtingen- en veiligheidsdiensten de georganiseerde misdaad in Rusland beheersen. Gonzalez gelooft dat Litvinenko gelijk had. Volgens hem zou de FSB (de opvolger van de KGB, red.) de Russische maffia ‘absorberen’.’

José Gonzalez is procureur bij het nationale Spaanse Gerechtshof, en een ware gesel voor de Russische bendes in zijn land. Hij deinsde er niet voor terug om Rusland een ‘maffiastaat’ te noemen. De georganiseerde misdaad bloeit onder het bewind van Poetin, omdat ze zo goed bij het systeem past. De corruptie tiert welig, en creëert een milieu waarin de Russische maffia uiterst goed gedijt. Poetin erkent het probleem, en heeft zelfs al bezworen om ‘de diepere oorzaken van corruptie te elimineren en bepaalde functionarissen te straffen’. Maar uit weinig blijkt dat Poetin méér van plan is dan met de spierballen te rollen, of de occasionele arrestatie van een onbelangrijke ambtenaar, die ver genoeg van de president staat om als zondebok te kunnen dienen.


Forse blamage

Ruslands elite en de georganiseerde misdaad hebben vaak een diepgewortelde en voor beiden lucratieve relatie. In Moskou brachten hardnekkige geruchten burgemeester Joeri Loezkjov (82) in verband met de misdaadsyndicaten van de stad. Loezkjov heeft dat altijd ontkend en is nooit aangeklaagd of veroordeeld, maar een geheim Amerikaans diplomatiek telegram vertelt iets anders: ‘Loezkjov heeft crimineel geld gebruikt om aan de macht te komen en was betrokken bij smeergeld en deals over lucratieve bouwcontracten in Moskou. Het bestuur van Moskou heeft banden met allerlei criminele groepen en neemt regelmatig steekpenningen aan van bedrijven. De mensen onder Loezkjov onderhouden die criminele betrekkingen.’ In 2010 moest Loezkjov aftreden.

'Toen hij plaatsvervangend burgemeester van Sint-Petersburg was, had president Poetin regelmatig te maken met de onderwereld van de stad.'

In Sint-Petersburg zwaaide de machtige Tambovskaya-groep de plak. Hun leider, Vladimir Barsukov (62), stond er bekend als ‘de nachtgouverneur’. In de jaren 90 bouwde Barsukov in de stad en de regio een zakelijk imperium uit. Poetin was toen burgemeester van de stad, en had naar verluidt banden met de Tambovskaya. Maar als president kon Poetin maar moeilijk blijven dulden dat een gangster zoveel macht had in zijn geboorteplaats. Dat was een forse blamage, én een zwakke plek, dus werden in 2007 zo’n driehonderd politiecommando’s uit Moskou overgevlogen om Barsukov te arresteren. De procureur-generaal was zo bang voor lekken dat hij de politie van Sint-Petersburg grotendeels in het ongewisse hield. In 2009 werd Barsukov schuldig bevonden aan fraude en witwassen. Hij kreeg veertien jaar cel.


Politieke oorlog

De huidige Russische staat is veel sterker dan die van de jaren 90 en waakt over zijn gezag. Er is een nieuwe generatie aan de macht, met mensen die voor hun toekomst de steun van het Kremlin nodig hebben, niet die van de onderwereld. Maar losse netwerken van politieke figuren, regeringsfunctionarissen, zakenmensen en criminele figuren blijven bestaan, én spelen een rol in de Russische politiek. Een politiegeneraal zei in 2016: ‘Er vindt een soort ‘nationalisering van de maffia’ plaats, de maffioze structuren worden in feite vervangen door de echte autoriteiten.’

'De corruptie tiert welig, en creëert een milieu waarin de Russische maffia uiterst goed gedijt ''

Sinds Poetin in 2012 opnieuw president werd, is Rusland steeds meer een gemobiliseerde staat geworden. Het land ligt vaak openlijk in conflict met andere wereldmachten, en de overheid kan elk individu, elke organisatie, elk bedrijf of mediakanaal inschakelen om die strijd te helpen beslechten. Dat gaat van geld doneren aan een doel dat de staat heimelijk wil steunen, tot dekmantels leveren voor spionnen. Ook de onderwereld wordt regelmatig ingeschakeld, vooral via de inlichtingendiensten. Net zoals de Sovjetstaat de vory gebruikte om politieke gevangenen in de goelags onder de duim te houden of om buitenlanders in opspraak te brengen, is ook Poetins Kremlin hen gaan gebruiken. De georganiseerde misdaad wordt steeds vaker ingezet om allerlei rollen te spelen in de ‘politieke oorlog’ van Moskou.

Hoewel de Russische veiligheidsdiensten bijvoorbeeld steeds meer eigen expertise in hacken ontwikkelen, moet Moskou nog steeds cybercriminelen rekruteren – of hen tijdelijk in de arm nemen voor grote acties. In ruil voor hun diensten blijven ze dan op vrije voeten. Vooral bij de aanvallen op Estland in 2007 en die op Georgië in 2008 schakelde Rusland criminele hackers in. Ze worden ook ingezet om het computerverkeer in Oekraïne aanhoudend te verstoren. Hacks dienen ook vaak om buitenlandse politieke regimes te ontwrichten. Om de hackers te betalen is geld nodig, en dat is bij voorkeur niet te traceren tot in Moskou. Daarom worden vaak criminele expats ingeschakeld, die zwart geld kunnen leveren.


Moorden uitbesteed

Bedreven mensensmokkelaars blijken ook vaak waardevol voor inlichtingenacties. In 2010 werden elf diep ondergronds gegane spionnen van de SVR (de Russische buitenlandse inlichtingendienst, red.) in de VS ontmaskerd door de FBI. Eén van hen werd gearresteerd toen hij op Cyprus op een vliegtuig wilde stappen. Hij werd vervolgens door een rechter op borgtocht vrijgelaten en verdween vrijwel meteen. De Amerikaanse contraspionage is ervan overtuigd dat Russische mensensmokkelaars hem via hun connecties terug naar Rusland gehaald hebben.

'Ex-geheim agent Aleksandr Litvinenko werd in 2006 vergiftigd in Londen.'

De georganiseerde misdaad klaart ook meer gewelddadige klussen in dienst van de overheid. Enkele moorden die aan de Russische veiligheidsdienst toegeschreven werden, lijken te zijn uitbesteed aan criminelen – onder meer die op vijf Tsjetsjeense militanten, die tussen 2009 en 2011 werden doodgeschoten in Istanbul. Eén van de moordenaars bleek de Rus Nadim Ayupov, die lid was van een georganiseerde misdaadgroep uit Moskou.

Gelijkaardige criminele groepen leverden mogelijk ook heimelijke steun aan met Rusland verbonden paramilitaire organisaties zoals het Hongaarse Nationale Front, en vooral ook aan de agitatoren die in 2016 deelnamen aan de door Moskou gesteunde couppoging in Montenegro, waarmee Rusland aansluiting van het land bij de NAVO wilde voorkomen.


Dienstverlener

Rusland verkeert tegewoordig niet in de beste positie om het Westen uit te dagen: het Russische leger is kleiner dan de Europese troepen in de NAVO bij elkaar opgeteld, en de economie van heel Rusland is kleiner dan die van de staat New York. Het is dus begrijpelijk dat Poetin in de verleiding komt om de onderwereld in te zetten als een instrument voor zijn buitenlands beleid, al zijn daar uiteraard risico’s aan verbonden.

De Russische onderwereld blijft een ernstige bedreiging voor de sociale, politieke en economische ontwikkeling van het land. Heeft het Kremlin die risico’s wel goed afgewogen? Niet alleen daalt Ruslands wereldwijde aanzien snel, het contact met de vory zet de deur wijd open voor meer corruptie bij de inlichtingendienst – door een voormalige directeur van de FSB de ‘nieuwe adel van Rusland’ genoemd.

Eén kolonel bij de FSB herinnert zich de jaren 90 als een ‘periode van problemen’, en is er oprecht van overtuigd dat ‘Poetin door God was gestuurd om Rusland te redden.’ Toch is ook hij ongetwijfeld zo corrupt als maar kan. De kolonel komt uit een arbeidersgezin, studeerde aan de universiteit en ging voor de KGB werken, en sinds 1991 voor de opvolger daarvan. Hij heeft kennelijk niet geërfd en zijn vrouw werkt niet, maar toch heeft hij een enorm huis in de buitenwijken van Moskou, met drie auto’s in de garage (Range Rover voor hem, BMW voor haar, Renault voor de inwonende huishoudster), geïmporteerde marmeren aanrechtbladen, enorme flat-screen-tv’s aan elke muur en een poolhouse in de tuin.

De kolonel is een ‘dienstverlener’. Door zijn positie binnen de FSB heeft hij toegang tot een schat aan informatie. Als je precies wilt weten hoeveel geld iemand heeft voor je hem gaat chanteren, als je wilt weten wie de echte eigenaar is van het bedrijf dat je wilt overnemen, of als je het gsm-nummer van iemand wilt én dat van zijn minnares, dan is de kolonel je man. Zijn bijbaantje weerhoudt hem er vast niet van om zijn werk goed te doen, en de meeste van zijn cliënten lijken ‘zakelijk’, maar in het Rusland waar zaken, misdaad en politiek elkaar zo vrijelijk kruisen, betekent dat niets.

Hoe vaker veiligheidsdiensten criminelen inzetten, of dat nu hackers of moordenaars zijn, hoe groter het risico wordt dat ze in opspraak komen. Zo raken inlichtingendiensten overgeleverd aan de gangsters die ze zelf inhuren. De vory hebben altijd al manieren gevonden om een machtig regime voor hun eigen doeleinden in te zetten. Van de werkkampen van Stalin tot de zwarte markt van Jeltsin: ze pasten zich aan door hun omgeving in hun voordeel om te buigen. Er is geen enkele reden om aan te nemen dat de huidige topcriminelen van Rusland daarin minder bekwaam zouden zijn dan de oude vory.

Mark Galeotti, ‘De vory’, Prometheus

Meer over

Reageren op een artikel, uw mening ventileren of een verhelderend inzicht delen met de wereld

Ga naar Open Venster

Op alle artikelen, foto's en video's op humo.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar redactie@humo.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234